Song Tịch và bản thể
Ít ai hiểu được tâm trạng một người song tịch, có hai quốc tịch nếu không sống trong hoàn cảnh của họ. Hôm qua nói chuyện với anh bạn gốc mễ, hỏi tối nay có xem trận Mexico- Anh quốc. Anh ta kêu có. Đến nhà họ hàng để xem cho vui.
Hai cha con đi xem trận đấu giữa Nam Phi-Gia-nã-đại, gặp hai vợ chồng gốc Mễ lên xe buýt, một bận áo của đội tuyển Mễ tây Cơ và một bận áo đội tuyển Hoa Kỳ. Hỏi anh ta là nếu mễ Tây Cơ đá với Hoa Kỳ thì anh chọn bên nào. Anh ta cho biết không biết vì anh ta vui khi một đội tuyển thắng nhưng đồng thời cũng buồn vì đội kia thua. Anh ta hỏi mình nếu Việt Nam đá với Hoa Kỳ thì mình theo ai. Mình nói dễ vì nước tôi sinh ra đã bị mất trong lịch sử nên chỉ còn Hoa Kỳ và Pháp để ủng hộ. Anh ta nói nước Việt Nam vẫn còn. Mình nói đúng nhưng một nước khác xâm chiến, diệt bỏ nước tôi nên chịu. Tên thì như nhau, địa lý vẫn như nhau nhưng ký ức của tôi thì khác. Chán Mớ Đời
Anh ta cho biết là sinh ra và lớn lên tại Hoa Kỳ nhưng bố mẹ lại gốc Mễ. Ở nhà bố mẹ nói tiếng mễ, đúng hơn là phương ngữ của vùng họ sinh ra và lớn lên. Và anh ta trả lời bằng anh ngữ. Trang trí trong nhà là mễ, đặt thù, cơm ăn, xem truyền hình đài nói tiếng mễ. Nói chung ở nhà là anh ta là người Mễ. Nhưng khi ra đường anh ta ở Hoa Kỳ. Sống trong nền văn hoá mỹ, trường mỹ, tinh thần mỹ, chuyện tếu lâm mỹ, cãi nhau đều là mỹ, giá trị tinh thần đều là mỹ. Anh ta sống và lớn lên song song trong hai nền văn hoá Mễ và mỹ.
Khi anh ta nói về mễ tây Cơ, anh ta chỉ nói đến một nền văn hoá xa lạ mà gia đình tổ chức bữa tiệc hàng năm 2 lần. Anh ta về mễ nghỉ hè khi còn bé. Bố mẹ bận công ăn việc làm nên gửi về cho ông bà nội chăm sóc và học tiếng mễ. 90% họ hàng của anh ta đều ở mễ, họ khó có thể đến Hoa Kỳ nghỉ hè vì giấy tờ.
Cho nên sống tại Hoa Kỳ, mễ tây cơ không những là nguồn cội của anh ta. Những khuôn mặt, mái nhà, con đường làng, bạn bè, anh em họ hàng, những bữa ăn, những kỷ niệm, cãi vã, đám cưới, đám ma. Những kỳ nghỉ hè nhưng không phải là nghỉ hè thật sự mà anh ta sống một phần khác của cuộc đời anh ta. Tương tự như khi anh ta ở Hoa Kỳ, nơi chôn nhau cắt rún.
Hoa Kỳ là tuổi ấu thơ của anh ta, nơi anh ta có những người bạn thân nhất, tiếng nói mẹ đẻ, lối suy nghĩ, xứ sở đã xây dựng anh ta thành người. Nếu nói là Mexican-American thì không đúng 50/50. Nhưng có lẻ là 100% cả hai văn hoá.
Vấn đề là người ta muốn anh ta phải chọn lựa. Ở Hoa Kỳ, đa số kêu anh ta là người mễ, dù sinh ra tại đây. Anh ta có thể biết nhiều về Hoa Kỳ hơn những người phát chứng chỉ về tố chất mỹ. Ở Mễ tây cơ, anh ta được gọi là “Chicano”, một người từ Hoa Kỳ, gần như người ngoại quốc. Việt Nam mình gọi là Việt kiều. Anh ta sử dụng ngôn ngữ địa phương khó khăn hơn.
Và anh ta lâm vào một trường hợp quái đản là anh ta không được xem là người Mỹ hoàn toàn đối với một số người Mỹ. Ở Mễ tây CƠ anh ta không hoàn toàn là người Mễ đối với một số người Mễ. Ở nhà anh ta là con trai của bố mẹ, với một nền giáo dục mễ tây cơ, ngoài đường anh ta là một người Mỹ với những luật lệ của nhà trường mỹ. Từ đó tạo ra một loại người đặc biệt song tịch. Với thời gian anh ta bắt đầu yêu mến cả hai quốc gia, chỉ trích cả hai theo tri thức của anh ta. Và anh ta ngưng nói với người Mễ là anh ta người mễ và tương tự không muốn cãi vã với người Mỹ về sự việc anh ta cũng là người Mỹ. Đúng hơn anh ta là Mexican-American. Đứng ở giữa gạch nối của hai nền văn hoá, không biết chọn lựa bên nào vì cả hai nền văn hoá không chấp nhận anh ta 100%. Đó là bản sắc của anh ta.
Có hai nền văn hoá, không phải là vấn đề cần phải giải quyết mà là tài sản văn hoá sở hữu cần được chập nhận. Nhưng sự việc không đơn giản như vậy vì đối với nhiều người Mễ, anh ta quá mỹ hơn và đối với người Mỹ thì anh ta quá mễ tây cơ. Anh ta là một sản phẩm của hai nền văn hoá, hai lịch sử, hai lối nhìn về giới quan.
Nói chuyện với anh ta xong thì mình nghĩ về mấy đứa con của mình. Không biết chúng có sự trăn trở về bản thể, bản sắc của chúng hay không. Mình nghĩ thằng con có cố gắng tìm hiểu về cội nguồn nhưng con gái thì không để ý lắm. Thằng con thì thích gái gốc á châu còn con gái thì thích mỹ trắng hơn. Chả hiểu lý do. Có lần nó hỏi mình có ngại nếu nó lấy chồng da trắng. Mình nói nếu nó hạnh phúc là điều tiên quyết chớ lấy da vàng, không hạnh phúc mà ly dị bỏ nhau thì cũng bù trớt.
Có lần thằng con nói mình không giống như bố mấy đứa bạn gốc việt. Mình hỏi khác biệt ra sao. Nó nói không tương tác như người mỹ gốc Việt, uống rượu, thuốc lá nhất là có cái gì khó hiểu là suy nghĩ của mình không giống như người Việt nên mình ngọng. Có thể khi bé mình như anh bạn gốc Mễ, tuy sống tại Việt Nam nhưng lại học chương trình pháp ngữ nên tiếng Việt của mình lọng ngọng. Hôm đến Melbourne, gặp lại anh bạn học khi xưa ở trường Yersin Đà Lạt, anh ta nói khi xưa tụi mình đến tường học tiếng tây, tiếng Việt chỉ học có 2-4 giời mỗi tuần xem như sinh ngữ 1 rồi sau này học thêm anh ngữ là sinh ngữ 2, còn tiếng tây xem như ngôn ngữ chính.
Sau này đi tây năm 18 tuổi nên càng không biết nhiều về văn hoá Việt Nam. Đời đưa đẩy sao mình đi làm kiếm cơm tại nhiều quốc gia nên từ từ bản thể của mình bị nhiễm với nhiều nền văn hoá khác nhau nên từ từ mình không còn đứng ở gạch nối Franco-Vietnamien như khi ở Việt Nam và Pháp mà lai lai thêm Ý Đại Lợi, Thuỵ Sĩ, Anh quốc rồi nay đến mỹ.
Chỉ biết mình là 100% là mình , lai đủ các nền văn hoá khác ở âu châu thì chịu. Người ta song tịch là đủ mệt rồi còn mình thì Tam-Tịch (Việt Nam, Pháp quốc và Hoa Kỳ). Chán Mớ Đời
Mình có diễn thuyết trước hội Toastmasters, tải lại đây:
Dual Citizenship and Identity
Toastmasters Speech (9-11 minutes)
Fellow Toastmasters, distinguished guests, good morning
How many of you have ever felt caught between two worlds? Not fully here, not fully there? Today I want to talk about something few people truly understand unless they’ve lived it: the heart and soul of someone with dual citizenship — what we call “song tịch.”
Just yesterday, I was chatting with a friend who was born and raised in the United States but whose parents are from Mexico. That same evening, he was watching the Mexico vs. England soccer match. He was excited, but also conflicted. Then he told me about another game — South Africa versus Canada — where he saw a couple on the bus: one wearing a Mexico jersey, the other a United States jersey. He asked the man, “If Mexico played the United States, who would you root for?” The man smiled and said, “I would be happy for one… and sad for the other.”
My friend turned to me and asked, “What about you? If Vietnam played the United States, who would you support?”
I answered honestly: “It’s easy for me. Vietnam is disappeared in history. So today, I support the United States.” He replied, “But Vietnam is still there.” I said, “Yes, the name and the land are the same, but the memories… my memories are different.”
That conversation stayed with me.
My friend was born in America. At home, his parents spoke Spanish — the dialect of their home region. The house was decorated in Mexican style. They ate Mexican food, watched Spanish-language TV. Inside those walls, he was completely Mexican. But the moment he stepped outside, he was 100% American — American culture, American humor, American values, American way of thinking. He grew up immersed in two complete worlds.
When he speaks about Mexico, he doesn’t just talk about a distant country. He talks about grandparents, cousins, village roads, family parties, weddings, funerals, and summer “vacations” that were never really vacations. They were the other half of his life. Mexico is where his roots are. America is where he was shaped — his childhood, his best friends, his first language outside the home, his dreams.
He told me, “It’s not 50/50. It feels more like 100% of both.”
But here’s the painful part: the world often forces you to choose.
In the United States, many people see him only as Mexican, even though he was born here and knows American life better than many who wave the flag the loudest. In Mexico, they call him “Chicano” — a Mexican-American, almost a foreigner. His Spanish carries an accent. He doesn’t quite fit.
So he lives in this strange in-between space. He loves both countries. He criticizes both countries. But he stopped telling Mexicans he is fully Mexican, and he stopped arguing with Americans that he is also fully American. Instead, he simply says, “I am Mexican-American.” He stands on the hyphen — that fragile bridge between two cultures that don’t always accept him 100%.
Having two cultures is not a problem to be solved. It is a richness to be embraced. Yet for many, he is “too American” for Mexicans and “too Mexican” for Americans. He is the product of two histories, two worldviews, two hearts beating in one chest.
After that conversation, I thought about my own children.
Will they struggle with their identity? My son seems curious about his Vietnamese roots. My daughter, less so. He prefers dating Asian girls. She prefers Caucasian boys. One day she asked me, “Dad, would you mind if I marry a white guy?” I told her, “As long as you are happy. Marrying someone with the same skin color and then getting divorced would be worse.”
My son once told me, “Dad, you’re not like the other Vietnamese fathers.” When I asked how, he said I don’t act very Vietnamese. I don’t drink much, I don’t smoke, and my thinking is different. He’s right. When I was young, I studied in a French program in Vietnam. At 18, I left for the West. Life took me to many countries — France, Italy, Switzerland, England, and now America. Over time, my identity became layered with many cultures.
I am no longer just on the Franco-Vietnamese bridge. I carry pieces of Italy, Switzerland, Britain, and America too. Some people have dual citizenship and find it exhausting. I have three — Vietnamese, French, and American. And yet, at the end of the day, I am simply 100% myself — a beautiful, complicated mix.
Ladies and gentlemen, dual identity is not a flaw. It is a unique lens through which we see the world. It gives us empathy, cultural fluency, and the ability to stand in someone else’s shoes. But it also brings loneliness — the feeling of never being fully claimed by any single tribe.
So the next time you meet someone who carries more than one flag in their heart, don’t ask them to choose. Instead, celebrate the richness they bring. Because in a world that grows more connected every day, the future belongs to those who can live on the hyphen — and still stand tall.
Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen
Nguyễn Hoàng Sơn
