Thế hệ di dân người Việt đầu tiên
Tuần này đến phiên mình đọc diễn văn tại hội Toastmasters. Mình chọn đề tài về người Việt di dân để giải thích cho người Mỹ trắng về sự đóng góp của người Việt tỵ nạn. Mình thấy sự lên tiếng của mình với một nhóm mỹ trắng mỹ đen tuy ít độ 20 người nhưng có thể đem lại sự gần gũi, thông cảm của họ đối với người Việt tỵ nạn. Mình sinh hoạt với người Mỹ qua các hội từ thiện hàng tuần, như hội Lions quốc tế với những phát biểu của mình về các vấn đề xã hội, kinh tế tại Hoa Kỳ nhất là lúc này vấn đề di dân rất sôi nổi. Người Mỹ bị tuyên truyền của hai bên nên có phản ứng chống lại người di dân, cho rằng đa số sang Hoa Kỳ để ăn trợ cấp bú xua la mua.
Mình là người di dân nên phải lên tiếng, chớ người Mỹ nhất là mỹ trắng không rõ tường nên hay bị xách động. Diễn văn tuần này mình nói đến một người Mỹ gốc việt, tỵ nạn đã tặng tiền tươi cho đại học Irvine, và tên ông ta được đặt tên cho một toà nhà trong khuôn viên của đại học. Tò mò mình tìm kiếm thêm các người Việt di dân tỵ nạn đã đóng góp cho xứ sở này. Chửi bới nhau bò đỏ bò vàng bò xanh trên mạng không giúp người Mỹ hiểu được người Việt tỵ nạn.
Theo mình hiểu người Việt sang xứ sở này có nhiều đợt. Đợt thứ nhất người ta gọi là người di tản buồn vì 30/4 đến cái ụp, họ lên tàu, lên máy bay rời khỏi Việt Nam nhanh chóng như một cơn ác mộng khiến một thời gian sau mới từ từ hội nhập vào xứ Hoa Kỳ này. Nói chung thế hệ này đa số là thuộc giới tinh hoa của Việt Nam Cộng Hoà. Làn sóng kế tiếp khiến thế giới chới với với tin tức Khờ Me đỏ diệt chủng người của họ rồi những chiếc tàu nhỏ bé ra khơi rời Việt Nam mà thế giới gọi là Thuyền Nhân (boat people). Những làn sóng này đã đánh thức lương tâm của nhân loại khiến các nước mở rộng bàn tay đóng chào các thuyền nhân với những con tàu như Đảo Ánh Sáng, Cap Anamur đi vớt người trên biển đông. Đồng chí gái và đại gia đình đều là thuyền nhân cũng như 2 người em của mình.
Các trí thức tây phương hân hoan đón chào sự chiến thắng của bộ đội miền bắc và Khờ Me Đỏ năm 1975 thì nay họ đã tĩnh mộng về cuộc cách mạng thế giới đại đồng với những lò cảo tạo, tập trung khắp nơi hay cuộc diệt chủng tại xứ Cao Miên và nếu không có bộ đội Việt Nam đi nghĩa vụ quốc tế thì có lẻ khờ me đỏ đã giết thêm người của họ để xây dựng thiên đàn cộng sản mà trong cuốn Killing fields của ông Dith Pran đã phơi bày cho nhân loại rõ sự dã man của chế độ cộng sản. Nhớ xem phim này ở rạp Gaumont tại đại lộ Champs Elysees, xem xong người Pháp họ cúi mặt nhất lá những người đã từng hoan hô, xuống đường chống đối chiến tranh Đông-Dương.
Sau này, ông Lý Quang Diệu, thủ tướng của Tân Gia Ba viết thư cho bà thủ tướng Anh quốc, nói là Hà Nội cho người vượt biển để làm tiền và tránh sự chống đối trong nước nên tây phương ngưng các trại tỵ nạn, chuyển tiếp và dẫn độ người vượt biển về lại Việt Nam. Các cuộc bạo loạn tại các trại tỵ nạn ở Hương Cảng đã khiến thế giới giật mình, hết dám đón tiếp người Việt tỵ nạn. Có người kêu Hà Nội cho người đi theo này nọ nhưng không có bằng cớ nên ngọng. Buồn đời ông Phạm Văn đồng qua pháp xin viện trợ, lại tuyên bố với Paris Match là có trên 3 triệu người trong trại cải tạo khiến thiên hạ càng chới với.
Sau vụ đóng cửa các trại tỵ nạn, Hoa Kỳ cho người Việt đi theo các diện đoàn tụ, H.O. Hay ODP. Sau vụ Liên Xô sụp đỗ thì có một số người Việt đi lao động quốc tế ở các nước thuộc khối Liên Sô cũ, xù luôn, ở lại các xứ này. Mấy người này được bác và đảng gửi đi làm nhiệm vụ lao động quốc tế nên đa số vẫn trung thành với Hà Nội. Mấy năm gần đây thì có làn sóng hạ cánh an toàn nên có rất nhiều người giàu có cho con du học rồi tìm cách ở lại hay đầu tư tại Hoa Kỳ qua các chương trình như EB-5,….
Nhìn chung thì người Việt vượt biển đa số rất thành công. Thế hệ di tản thì đa số đi làm, ăn lương nhưng phải nói là sự hình thành của người Việt tại Hoa Kỳ là nhờ vào làn sóng di tản. Có lẻ sống một thời gian với Việt Cộng nên tính thần khoa bảng đã lùi về quá khứ, được xoá sạch. Trước kia, lá ngọc cành vàng này nọ, học thức ngại ngùng nhưng khi Việt Cộng vào thì kinh tế mới, đói quá phải đem đồ trong nhà ra bán ngoài chợ trời vô hình trung đã phá bỏ tinh thần khoa bảng. Hết còn e ngại, nữ sinh, sinh viên nên khi sang Hoa Kỳ họ lăn ra buôn bán, làm ăn thay vì đi học lại để có bằng cấp ông này bà nọ. Mình có quen vài người du học bên Liên Xô, đa số nói là để buôn bán làm ăn đóng thùng gửi về Việt Nam, sau này có nhiều người giàu có. Sau lIên Xô sụp thì một số đông con ông cháu cha không chịu về ở lại các nước Đông âu hay tìm cách qua Hoa Kỳ hết. Đánh cho mỹ cút nguỵ nhào rồi chạy qua mỹ đánh cho Mỹ nhào luôn.
Vấn đề ngày nay là đến thế hệ con cái , thế hệ thứ 2 của người Việt tỵ nạn thì đa số không làm ăn, trở thành bác sĩ, nha sĩ hay kỹ sư nên Bolsa bị bỏ trống và nhóm người Việt từ Việt Nam mới sang lấp vào khoảng trống đó. Thời người Việt di tản sang thì nhớ Sàigòn xưa nên mở Phở Pasteur, Phở 79,…nay người Việt sang sau này thì mở Phở Thìn, phở Công phở Phượng, góc phố Hà Nội,…cà phê Trung Nguyên, bú xua la mua.
Thế hệ con cháu mình sẽ dọn xa khu Tiểu Sàigòn. Như cháu mình lập gia đình, dọn về Laguna Niguel, Irvine,… ăn uống thì vùng Irvine đã có thức ăn Việt Nam và tàu, Đại hàn, Nhật Bản nên không cần phải kéo về khu Tiểu Sàigòn như trước đây. Con cháu sẽ lấy chồng lấy vợ với người Mỹ trắng, tàu, đại hàn nên từ từ sẽ phân loãng cái máu và văn hoá Việt Nam. Hôm kia ăn tết ở nhà mình, cháu kêu bằng ông chú lại Nhật Bản, lai tàu, lai Ý Đại Lợi, lai Ái Nhỉ Lan,…
Ngoài bolsa thì nghe nói vẫn còn đi diễn hành như các lễ tổ chức của người Mỹ. Thế hệ đi biểu tình từ từ cũng chống gậy hết đi biểu tình hô hào hay GẶP NHAU Ở PEEK Family hết. Không biết trong nghĩa trang này, đêm đêm họ có đi biểu tình hay không.
Mình nhớ lần đầu tiên về Hà Nội, thiên hạ dãn đi ăn phở, mình thấy dân tình múc từng muỗng bột ngọt mà họ gọi mì chính gì đó, bỏ vào tô phở khiến mình thất kinh nên nghe phở chính gốc Hà Nội là mình sợ. Già rồi nên mình ăn phở 79 cho chắc ăn. Có lần ông chủ kêu mình muốn bán cái tiệm phở rồi sau này gặp lại ông ta kêu vợ đưa cho phía bên vợ tiếp quản, ở nhà buồn quá nên lâu lâu chạy ra quán. Đồng chí gái chào bác, hỏi ra ông ta hơn mình có một tuổi Chán Mớ Đời. Đếm tiền mấy chục năm nay nên già mau. Ông ta cho biết là tết thợ vè Việt Nam ăn tết nên cho nghỉ, đóng cửa ăn tết bất đắc dĩ mấy tuần. Mình kêu thì đi chơi, du lịch, ông ta lại than đau chân đau gối. Chán Mớ Đời
Thế hệ đầu tiên thành lập nên tiểu Sàigòn như phở 79, nay cũng giao cho ai đó thế hệ nào tiếp thu trong khi họ chuẩn bị những ngày vàng của hoàng hôn đời mình. Mình tải đây bài diễn văn cho Toastmasters.
Đầu năm chúc các bác được nhiều sức khoẻ. Xong om
Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen
Nguyễn Hoàng Sơn
From Food Trucks to Fortune: Vietnamese Immigrants
Fellow Toastmasters and honored guests
(The other day, I saw a headline that caught my attention.)
A Vietnamese American man had donated a large sum of money to the University of California, Irvine—and in return, a building on campus was named after him.
Naturally, I got curious.
I started looking up wealthy Vietnamese Americans.
Who were they?
What did they do?
How did they get there?
But as I read through story after story, I realized something.
Pause, make eyes contacts
⸻
Many first-generation Vietnamese immigrants arrived with little English, little money, and a lot of trauma.
But they also arrived with something powerful: the instinct to trade, to build, and to adapt.
They were not just looking for jobs.
They were looking for chances—
chances to buy and sell,
to open shops and restaurants,
to turn skills into income,
and income into opportunity.
Let me share a few of their stories.
As we say in business:
One year of owning a business can equal ten years of working for someone else.
⸻
The Sandwich That Changed Everything
Let’s start with something familiar.
Bánh mì.
Pause
The founders of Lee’s Sandwiches, brothers Lê Văn Chiêu and Lê Văn Hương, came to America in 1979.
They worked on food trucks. They saved money. Eventually, they bought their own truck.
At first, they sold hamburgers, noodles—whatever people would buy.
They weren’t chasing a grand vision.
They were simply surviving.
Then one weekend, their parents took their truck and started selling Vietnamese sandwiches near San Jose State University.
It became a hit.
They opened their first store in 1983. 4 years after their arrival to US.
But the real breakthrough came when they asked a simple question:
“How do we make this appealing to Americans?”
They baked fresh bread.
Added croissants.
Smoothies.
Coffee.
They didn’t abandon Vietnamese flavors.
They wrapped those flavors in something familiar.
Today, Vietnamese sandwiches are mainstream in America—and Lee’s Sandwiches played a huge role in that.
This business grew from a single food truck to over 60 locations nationwide. I saw one in Taiwan during my last December visit.
And every time I see a Vietnamese-owned sandwich shop, I think:
Without trade, there is no wealth.
Yet many Vietnamese parents still tell their children:
“Study hard so you can work for a company your whole life.”
Meanwhile, the Chinese say:
“If you want wealth—go into trade.”
Food for thought.
⸻ pause, make eyes contacts
Building a Community from Nothing
Another remarkable figure is Frank Jao, often called the builder of Little Saigon.
He founded Bridgecreek Development and built Phước Lộc Thọ, a massive Asian-style commercial center.
At the time, this was not an obvious idea.
The safer path would have been to build something that looked like every other American shopping center.
The city wanted something American-looking.
He said,
“No. This needs to look Asian.”
That one decision transformed the area into a cultural and economic landmark.
Today, Phước Lộc Thọ isn’t just a mall—it’s a symbol.
It’s a place where you can hear Vietnamese spoken, smell grilled meats and coffee, and feel like you’ve stepped into another world—
without ever leaving Orange County.
That kind of vision takes courage:
the courage to believe that your culture has value,
the courage to invest in it,
and the courage to let it stand out instead of blending in.
⸻ pause, make eyes contacts
From Refugee to Billionaire Innovator
Then there’s Trung Dung.
He escaped Vietnam by boat after being imprisoned.
He arrived in America with almost nothing. I met him in 1990 when he was finishing his Ph.D at Boston University.
He studied computer science, and eventually founded a tech company called OnDisplay.
In 2000, he sold it for $1.8 billion.
His story appears in Dan Rather’s book The American Dream.
Think about that:
From a refugee who couldn’t attend school,
to a tech entrepreneur worth billions.
That is America—when talent meets opportunity,
and when someone is willing to take the risk to trade their ideas with the world.
⸻ pause make eyes contacts
Kings of Garbage, Chili Sauce, and Plasma
And there are many more:
• David Dương, who started by collecting cardboard boxes and built a billion-dollar waste management company.
• David Trần, founder of Huy Fong Sriracha, who turned chili sauce into a global phenomenon.
• Hoàng Kiều, who worked for $1.25 an hour, then pioneered plasma technology and became a billionaire.
These are not glamorous beginnings.
They are gritty beginnings.
Cardboard.
Chili.
Plasma.
Yet each of these men turned something ordinary—
even something other people threw away—
into something extraordinary.
⸻
And Then… There’s Me
After reading all these stories, I looked at myself.
I’m just a farmer.
No billion-dollar company.
No building named after me.
No book telling my story.
Life suddenly felt… a little depressing.
But then I realized something important.
Success doesn’t have one shape.
It doesn’t always come with a headline or a campus building.
Not everyone needs to be a billionaire.
Not everyone wants to be.
But every one of these people shared one thing:
They created value.
They didn’t wait for permission.
They didn’t wait for perfect English.
They didn’t wait to be accepted.
They started.
They used what they had—
skills, recipes, land, ideas—
and they traded those things with the world.
And that made me ask myself:
“What value am I creating with what I have?”
For me, it might be farming. Good and healthy avocados
For you, it might be coding, teaching, designing, leading, or speaking right here at Toastmasters.
⸻ pause make eyes contacts
Closing
So the next time you eat a Vietnamese sandwich,
or squeeze chili sauce onto your noodles,
or walk through Little Saigon…
Remember this:
Behind these everyday things are refugee stories, trade instincts, and quiet courage.
And maybe—just maybe—
the next great story of courage and trade
won’t come from a billionaire,
or from a man with a building named after him…
It might come from a farmer.
It might come from someone quietly running a small shop.
It might come from the person sitting in your chair,
right now,
wondering if they have what it takes to start.
If there is one lesson we can borrow from these Vietnamese immigrants, it’s this:
Don’t wait for the perfect moment.
Start where you are.
Trade what you have.
Create value.
Because the quiet power of trade doesn’t just build businesses.
It builds lives,
it builds communities,
and sometimes—
it builds dreams bigger than anything we could have imagined.
Pause make eyes contacts
God bless America