Nữ quyền và Tương lai của Quyền lực

 

 Nữ quyền và Tương lai của Quyền lực

Thấy video các cô các bà femen bên Pháp, chạy ra đường, đứng phanh ngực, vẽ và viết gì trên thân thể của họ khiến mình thất kinh. Khởi đầu có thể người ta kêu mấy bà khùng nhưng theo mình những hành động này có thể đưa đến sự xáo trộn, thay đổi trật tự xã hội trong tương lai như rung động một cánh bướm nhỏ mà có thể gây bão ở xa. Điển hình bà Rosa Park thời trẻ từ chối nhường ghế trên xe buýt cho người da trắng gây bạo loạn, xuống đường đưa đến luật Dân Sự, bãi bỏ sự kỳ thị chủng tộc tại miền nam Hoa Kỳ. 

Sức mạnh lớn nhất trong lịch sử loài người không phải vũ khí, không phải tiền, không phải quân đội mà là những câu chuyện. Những câu chuyện định hình cách ta nhìn thế giới như những bài báo hay bài học sử địa khi xưa ở trường học đã cấy trong não bộ của những đứa bé về một nhân vật trong lịch sử hay những chuyện thần tiên hay cổ tích. Những câu chuyện quyết định ai được đứng trên bục cao… và ai bị buộc phải im lặng. Những câu chuyện quyết định tiếng nói nào được lắng nghe và tiếng nói nào bị xoá đi.

Khi nhỏ mình nghe những câu như “nhất nam viết hữu, thập nữ viết vô” rồi nhìn xung quanh hàng xóm, con gái thì chăm em, đi học về nấu ăn, giặt đồ,… trong khi con trai thì được miễn. Điển hình nhất là ngoài chợ mình thấy thằng Sính, con ông bà Sở, lái xe ra chợ ăn thịt bò chiên uống cà phê ở quán chú Lìn, tỏng khi cô em tên B lo làm, vác bao gạo chạy mệt thở. Trưa thì ăn với bà Sở, thức ăn đem từ nhà ra. Với nền văn hoá việt trên vai, mình đi du học bên tây thì bị cú sốc về văn hoá vì văn hoá đối xử phụ nữ ở xứ người khá hơn ở Việt Nam. Cho thấy câu chuyện kể ở một xứ nào đó có thể khác với một câu chuyện kể ở một xứ nọ.

Nữ quyền chỉ mới được thành hình từ một thế kỷ qua và đã thay đổi lối sống của con người trên thế giới, giữa người phụ nữ được thoát khỏi vòng kim cô từ ngàn xưa, trói buột họ trong những không gian văn hóa làm vợ, làm mẹ sinh con đẻ cái, nấu ăn giặt giũ một ô sin cho người chồng với khẩu hiệu đàn ông xây nhà phụ nữ xây tổ ấm. 

Nghe nói Trung Cộng mới ra luật mới là khi ly dị người vợ không có thể lấy hết tài sản của người chồng. Luật lệ bảo vệ đàn ông như xưa như thời phong kiến mà người cộng sản hô hào đánh đổ, thay vì bảo vệ người phụ nữ. Cho thấy sau 100 năm thành lập đảng cộng sản bên tàu vẫn chưa muốn người phụ nữ được bình đẳng với đàn ông. Khi xưa người vợ lúc nào cũng tuân lệnh chồng vì nếu bị ông chồng bỏ thì không có tòa sản, lấy gì sống. Các luật lệ từ xưa đến này đều được ban hành nhằm bảo vệ tài sản cho người đàn ông. Có nhiều xã hội mà đến ngày nay như ở các xứ theo đạo hồi giáo. Nếu người chồng qua đời, người vợ không được thừa hưởng gia tài của người chồng như ở âu châu mà thuộc về người con trai, và người vợ phải theo người em chồng hay anh chồng để nâng khăn sửa túi để được bảo đảm cuộc sống kinh tế đến khi mãn đời.

Giới trẻ ngày nay đặt ra một câu hỏi đơn giản: “Nếu đàn ông và phụ nữ gần như giống nhau về mặt sinh học, tại sao đàn ông thống trị hầu hết các xã hội?” Học đường đã chứng minh không phải vì đàn ông thông minh hơn, không phải vì phụ nữ yếu hơn. Không phải vì “tự nhiên” sắp đặt như vậy. Chế độ Macho đã tự giải thể.

Chế độ phụ hệ là một câu chuyện mà nhân loại đã kể cho nhau cho đến khi tất cả tin rằng nó đúng, là sự thật trên đời. Trong hàng ngàn năm chúng ta học ở trường lớp; Sức mạnh cơ bắp quan trọng hơn trí tuệ, chiến tranh được coi trọng hơn chăm sóc, tài sản được đề cao hơn cảm xúc. Và thế giới được thiết kế bởi những người có cơ bắp, không phải bởi những người có khả năng tạo ra sự sống. Cho thấy không có bằng chứng sinh học nào biện minh cho bất bình đẳng giới. Chỉ có thói quen lịch sử cha truyền con nối. Mình nghe kể khi xưa ở làng, mỗi lần có việc ở làng thì phụ nữ bỏ công ra nấu nướng cho đàn ông ăn. Nhà nào có con trai nhiều thì đem thúng đi lãnh thức ăn đem về, còn phụ nữ thì “viết vô”. Chán Mớ Đời 

Rồi một điều phi thường đã xảy ra. Một câu chuyện tồn tại hàng thiên niên kỷ bắt đầu nứt vỡ. Máy móc thay thế sức mạnh cơ bắp, giáo dục thay thế bạo lực và có lẽ phát minh mang tính cách mạng nhất không phải là động cơ hơi nước… mà là viên thuốc tránh thai nhỏ bé. Sinh sống tại Đà Lạt suốt 18 năm mình thấy bà cụ mình mang bầu 13 lần, sinh 9 lần, xẩy thai 3 lần. Lần đầu tiên trong lịch sử, phụ nữ có thể tự kiểm soát thời điểm sinh con. Và khi phụ nữ có thể quyết định khi nào sinh con, họ có thể quyết định họ muốn trở thành ai.

Theo mình đây là bước ngoặt quan trọng ngang với Cuộc Cách mạng Nông nghiệp. Thế giới hiện đại không chỉ khiến bình đẳng trở nên khả thi mà trở nên hợp lý. Nói cách khác khi thế giới thay đổi, chế độ phụ hệ trở nên vô lý. Cho nên đàn ông vẫn khơi khơi giữ những gì nghe ông bà tư duy gia trưởng sẽ bị lộn xộn trong cuộc sống lứa đôi. Đưa đến nạn ly dị rất nhiều.

Nhưng phụ nữ khoan vổ ngực kêu đàn ông là ô sin muôn đời cho họ vì công nghệ mới cũng có thể tạo ra bất bình đẳng mới. Chúng ta hoan nghênh sự tiến bộ của nữ quyền, nhưng chúng ta nên cẩn thận vì cuộc cách mạng tiếp theo, cách mạng AI và công nghệ sinh học có thể tạo ra những bất bình đẳng chưa từng có.

Thuật toán có thể củng cố thành kiến giới tính, mạng xã hội có thể thao túng cảm xúc phụ nữ nhiều hơn. Tự động hóa có thể thay thế các ngành nghề chủ yếu do phụ nữ đảm nhiệm cũng có thể giới tinh hoa công nghệ, phần lớn là nam, có thể thiết kế tương lai theo hình ảnh của chính họ vì thể kỷ vừa qua cha ông họ bị nữ quyền lấn áp quá. Mối đe doạ lớn nhất đối với phụ nữ ngày nay không phải là “phụ hệ truyền thống”… mà là phụ hệ thuật toán, một thế giới nơi các hệ thống vô hình định đoạt cơ hội của chúng ta trước khi chúng ta có cơ hội lựa chọn. Và trong thế giới đó, bất bình đẳng giới có thể trở nên khó nhìn thấy hơn và khó chống lại hơn.

Nếu phụ hệ là một câu chuyện, được kể từ mấy ngàn năm qua thì nữ quyền là một phản-câu-chuyện. Không chỉ là phong trào chính trị, mà là một hành động tưởng tượng. Con người thống trị trái đất vì chúng ta có thể hợp tác quanh những câu chuyện chung. Mình nghe kể trong trại cải tạo, một quản giáo dạy các sĩ quan, giáo sư của Việt Nam Cộng Hoà về lịch sử Việt Nam như sau: “ông Lạc Long Quân lấy bà Triệu Ẩu, sinh ra 100 người con, sau đó hai vợ chồng ly dị, chia mỗi người 50 người con. 50 người đi xuống miền Nam, đói quá nên đi lính đánh thuê cho đế quốc mỹ,…” có một ông sĩ quan đưa tay lên kêu dã sử không thể nào lấy chính sử thế là ông ta bị quản giáo kêu chống phá cách mạng nhốt ca-sô một tháng, không biết sống chết ra sao.

Đây chính là sức mạnh lớn nhất của nữ quyền. Nó đang viết lại câu chuyện chung của nhân loại. Trong hàng ngàn năm, câu chuyện là: Đàn ông lãnh đạo, Phụ nữ đi theo như bài hát khi xưa đi trại hè: “anh em chúng mình đi trước, đàn bà theo sau.” Ngày nay, câu chuyện đang đổi khác: Phụ nữ lãnh đạo, Đàn ông hợp tác, Nhân loại cùng tiến lên. Nhưng câu chuyện không tự thay đổi. Nó thay đổi vì có người dám kể một câu chuyện mới.

Điển hình là Karl Marx và Hegel kể một câu chuyện mới, xây dựng thế giới đại đồng, con người không bốc lột nhau. Ông ta dám kể câu chuyện mới nên phải chạy sang Anh quốc tỵ nạn tương tự các thành phần chống đối các chính quyền độc tài trên thế giới. Họ can đảm kể cho mọi người khác một câu chuyện khác. Như trường hợp mấy ông cố đạo qua Việt Nam, họ gặp người Việt và kể một câu chuyện mới, bất chấp bị quân lính nhà Nguyễn bắt giam hay sát hại. Ở Việt Nam, họ kêu vua là thiên tử, dân chúng phải tuân lời, dù vua bảo chết cũng phải trung thành và chết. Đây có mấy ông cố đạo bạch quỷ đến kêu ai cũng bình đẳng trước thiên chúa và mấy trăm ngàn người Việt trở về đạo. Bị nhà Nguyễn sát hại.

Khi xưa đi kiếm vợ, mình kể chuyện về một tương lai mà mình mơ thực hiện. Cô nào nghe đến cũng lắc đầu bỏ chạy mất dép như cô bạn đầm kể khi ghé thăm Cali vợ chồng mình tháng qua. Cô ta kể khi xưa, tao nghe mày nói sau này muốn mua nhà cho thuê, nên ta nghĩ mày điên, nay gặp lại thì phải công nhận đồng chí gái mày điên thật nên mới lấy mày. Chán Mớ Đời 

Thật ra câu chuyện đó mình nghe thiên hạ kể lại khi còn ở Đà Lạt. Họ nói ông Võ Quang Tiềm, dượng của mẹ mình, khi xưa từ Huế vào Đà Lạt, làm nghề thợ may. May áo quần cho mấy người được pháp tuyển mộ làm đường rầy cho xe lửa Phan Rang-Đà Lạt. Ông ta phải gánh đồ đi 3 ngày ba đêm mới xuống vùng đèo Ngoạn Mục để bán cho thợ. Sau này có tiền ông ta bán rượu, rồi khi người Việt chạy tản cư, ông ta ở lại Đà Lạt, mua rẻ mấy nhà thiên hạ bỏ chạy khi tản cư. Khi người Đà Lạt hồi cư thì họ phải mướn nhà của ông để ở nên từ đó ông có nhiều nhà. Tương tự câu chuyện về ông Võ Đình Dung nên mình chỉ lập lại thôi chứ chả biết sẽ làm gì, chỉ muốn có nhà cho thuê như ông Tiềm hay ông Dung. Rồi đi chơi kiểu làm theo năng suất hưởng theo nhu cầu.

Có thể con người trong tương lai 50 năm tới khác biệt với người hôm nay. Có thể người đồng tính muốn có con, cứ lấy tinh trùng rồi kiếm trứng của cô nào rồi cho phòng thí nghiệm tạo ra người con của mình. Có thể chọn tinh trùng người da đen, người á châu, thông minh hay khoẻ mạnh từ các lực sĩ,… đưa đến câu hỏi là“Ai sẽ kiểm soát tương lai, con người hay thuật toán?”

Ai sẽ viết tương lai hay chỉ đàn ông, hay tất cả chúng ta? Nếu chương tiếp theo của lịch sử được viết trong những phòng họp công nghệ, bởi những người giống nhau, nghĩ giống nhau, sống giống nhau…thì chúng ta không nên ngạc nhiên nếu tương lai chỉ thuộc về một nhóm nhỏ. Nhưng nếu phụ nữ, nhà hoạt động, nhà đạo đức học, và những tiếng nói đa dạng cùng ngồi vào bàn nếu họ định hình AI, sinh học, chính trị và kinh tế thì tương lai có thể hoàn toàn khác.

Qua lịch sử loài người, chúng ta nhận thấy quyền lực được tạo ra từ câu chuyện. Nữ quyền khởi đầu từ thế kỷ 20, dạy chúng ta rằng câu chuyện có thể được viết lại. Và hôm nay, khi chúng ta đứng trên ngưỡng cửa của thế kỷ biến đổi nhất lịch sử, câu hỏi quan trọng nhất không phải là công nghệ, mà là đạo đức: “Câu chuyện nào sẽ định hình 100 năm tới?”

Câu trả lời phụ thuộc vào việc chúng ta có đủ can đảm cùng nhau để tưởng tượng một thế giới, nơi bình đẳng không còn là câu chuyện ta mơ ước, mà là câu chuyện ta sống mỗi ngày. Mình sẽ tạo dựng một xã hội AI mang tên “không sợ vợ”. Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Nên lấy vợ trẻ hay già - 2025

 Tình yêu khi về già

Hôm nay buồn đời đọc mục gỡ rối tơ lòng trên báo về tài chánh thì có hai lá thư của 1 bà 7 bó khiến mình thất kinh. Bà ta kể là năm nay 70 tuổi còn ông chồng thứ 2, 73 tuổi. Họ lấy nhau từ 10 năm nay và hôm nay đột phá tư duy là phải ngồi xuống làm di chúc để lại tài sản cho con cái lỡ một mai em quá qua đời. Đây là một điểm son cần thiết phải làm. Vấn đề là khi làm chúng ta mới phát hiện ra tâm tư thầm kín của mình khi lấy nhau. 

Bà ta có con với chồng trước và ông chồng cũng có một người con trai riêng với cuộc hôn nhân trước. Bà ta cho biết là có nhà riêng cho thuê, và làm giấy tờ để lại toàn bộ gia tài cho con riêng của bà. Trong khi đó, ông chồng làm giấy tờ để lại gia tài, nhà riêng cho thuê, độ $1,300,00 và chiếc xe Porsche giá $200,000 cho thằng con riêng nhưng cha con không gặp mặt nhau khá lâu vì có sự bất hoà. Chắc thằng con không ưa bà kế mẫu. Hai vợ chồng ở nhà riêng của ông chồng. Và trước khi lấy nhau, họ có làm hợp đồng tiền hôn nhân (prenuptial). Con gái mình có hỏi cần làm không, mình nói chắc chắn để tránh lộn xộn sau này. Lý do là Hoa Kỳ có tỷ lệ ly dị trên 50%. Làm cái này thì khi ly hôn cũng đỡ mất thời gian nhất là tiền bạc cho cả hai.

Bà cho biết tài sản của ông chồng trên $1.3 triệu còn của bà thì tổng cộng độ $350K. Mình đoán họ ở tiều bang xa xôi nào đó, không phải Cali. Ông chồng ghi là lỡ ông chết trước thì sẽ để bà ta ở trong căn nhà đứng tên của ông ta trước khi lấy nhau, người Mỹ gọi là Life Estate. Nghĩa là bà ta được ở trong căn nhà đến khi qua đời nhưng phải trả tiền thuế và bảo hiểm hay bảo hành nếu hư hao. Sau khi bà ta qua đời thì căn nhà sẽ thuộc về con trai của ông ta. Câu hỏi của bà ta cách tính của ông chồng có “fair” (sòng phẳng) hay không? Tại vì thằng con không đến thăm ông ta từ lâu.

Chưa kịp tiêu câu hỏi thứ nhất thì lại thấy bà ta dện thêm câu hỏi thứ hai là có gây trở ngại gì hay không, có đưa đến ly dị vì bà ta nghĩ, bà ta sống 10 năm trời với ông ta thì khi ông ta chết thì tài sản của ông ta phải thuộc về bà hết thay vì con riêng. Ông chồng hiện bị ung thư. Cái vụ này khiến mình nhớ đến ông Gingrich, cựu chủ tịch hạ viện Hoa Kỳ. Cứ mỗi lần bà vợ nào bị ung thư là ông ta ly dị, rồi kiếm bà nào khác giàu có hơn. Bà vợ nằm trên giường bệnh, tức quá phải ký giấy ly hôn. Ông này khi xưa làm hợp đồng với dân mỹ này nọ, cứ kêu Chúa cầu nguyện cho Hoa Kỳ này nọ nhưng bỏ vợ đau ốm một cách tàn ác. 

Ông chủ cột báo trả lời là ông chồng bà rất tốt vì cho bà ở nhà miễn phí thì bà phải trả tiền thuế nhà đất và bảo hiểm. Không phải trả tiền nhà nợ ngân hàng là quá may. Tiền của bà thì bà để lại cho con bà, còn ông ta để lại cho con ông ta thì rất sòng phẳng. Mà nay bà tính ly dị này nọ. Chắc không muốn chăm sóc người sắp đi tây phương cực lạc. Chỉ có một vấn đề là ông ta ghi người giám hộ tài sản của ông ta là bà vợ kế chung với thằng con. Mình đoán ông ta sợ để bà vợ làm một mình thì sẽ tẩu tán hết tài sản của ông. Mà để cho thằng con riêng thì chắc phức tạp vì tên này không liên lạc với ông bố từ khi bố bỏ mẹ lấy người đàn bà khác. Nhưng sẽ gây lộn xộn kiện tụng giữa hai người này. Cho thấy lý do ngày nay giới trẻ không muốn lập gia đình có con. Rất phức tạp khi lập gia đình, người đàn ông phải nhúng nhường, xin Mặt Trận Tổ Quốc bằng Không Sợ Vợ như mình.

Ông Ron, nuôi ong trong vườn mình, cuối cùng phải làm di chúc tương tự như trên. Nghĩa là tiền của ông trong ngân hàng sẽ đưa cho bà vợ thứ 4 xài hết. Căn nhà của ông ta mua thì bà vợ có thể tiếp tục ở đến khi qua đời (Life estate). Rồi sẽ về tay thằng con trai độc nhất của ông ta. Mình không hỏi nhưng có thể ông ta ngại nên vẫn chưa sang tên nhà vào living trust vì sợ bà ta ly dị ông ta như 3 bà trước. Mình lâu này cũng không muốn xen vào thiên hạ sự nên bà vợ hỏi thì mình nói gọi luật sư. Dạo này ông ta về hưu nên có người khác nuôi ong trong vườn mình. Ông này thì chuyên nghiệp không hát đờn ca tài tử nuôi ong như ông Ron nên giá bớt mềm hơn xưa. Một đời vợ một đời chồng thấy tốt hơn là con anh con tôi và con chúng ta. May là lấy nhau vào lúc tuổi hết đẻ nếu không thì lại mệt nữa.

Khi ông chồng chết thì bà ta sẽ nhận được tiền an sinh xã hội của ông chồng và hưu trí nếu ông ta có. Các bác nghĩ sao? Ông chồng nên để hết tài sản lại cho bà vợ thứ 2 hay cho con riêng.

Cho thấy lấy vợ kế già hay trẻ cũng muốn vớt hết tài sản của mình. Theo quan điểm đạo đức cách mạng thì đàn bà ai cũng muốn lấy tiền của chồng già thì tốt nhất nếu phải lấy vợ kế thì nên lấy vợ trẻ cho chắc ăn. Còn không thì nên ở goá cho khỏe đời Cô Lựu, Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn

ÁO DÀI NAM PHƯƠNG HOÀNG HẬU

 CUỘC CÁCH MẠNG THẦM LẶNG CỦA MỘT NGƯỜI PHỤ NỮ VIỆT NAM

Hôm trước, tình cờ xem hình ảnh cũ đám tang của bà Nam Phương Hoàng Hậu bên tây thì khám phá ra cái áo dài của bà ta mặc khi đám cưới với vua Bảo Đại. Tò mò vì có tin tức cho rằng bà ta đã hợp tác với nhà thiết kế Cát Tường (Le Mur) để cải cách áo dài Việt Nam từ tứ thân thành như áo dài cách tân ngày nay. Họ cho biết bà Hoàng hậu cuối cùng của Việt Nam, chính là người tạo ra “cuộc cách mạng áo dài” lớn nhất thế kỷ 20, và gần như toàn bộ áo dài hiện đại ngày nay đều mang dấu ấn của bà.

Năm 1934, tại Đại nội Huế, trong buổi lễ tấn phong Hoàng hậu duy nhất còn diễn ra dưới triều Nguyễn, một người phụ nữ 20 tuổi bước ra từ điện Kiến Trung trong chiếc áo dài lụa vàng thêu rồng phượng. Chiếc áo ấy không còn bốn tà rộng thùng thình, không còn cổ cao cứng nhắc, mà chỉ có hai tà, cổ tròn thấp, tay raglan ôm sát, eo chiết nhẹ nhàng.

Chỉ một lần xuất hiện, chiếc áo dài ấy đã thay đổi hoàn toàn lịch sử quốc phục Việt Nam suốt gần một thế kỷ sau. Người phụ nữ ấy chính là Nam Phương Hoàng hậu, tên cúng cơm Nguyễn Hữu Thị Lan. Bố tên là Nguyễn Hữu Hào, Đà Lạt có cái lăng của ông ta, gần Cam Ly. Mình có đến đây 1 hay 2 lần khi còn bé.

Áo dài Nam Phương không chỉ là một kiểu trang phục, mà là một cuộc cách mạng thẩm mỹ, một tuyên ngôn về người phụ nữ Việt Nam hiện đại, và trên hết, là câu chuyện về sức mạnh mềm của một người phụ nữ đã dùng chính vẻ đẹp và vị thế của mình để định hình lại linh hồn dân tộc. Nếu mình không lầm thời đó phụ nữ ở miền bẮc bận váy. Nói như Hà Nội, quần thủng đáy. Khi còn bé, mình có thấy vài người di cư ở Đà Lạt như bà Bắc, giúp việc cho gia đình chú Ký, bận váy, đội khăn nên khi bà đi tè, chỉ đứng một chỗ rồi khi bà ta xong, bước đi chỗ khác thì thấy đất ướt . Bà Bắc này tội lắm, sau khi hết giúp việc cho nhà chú Ký, thấy bà đi bán buôn ngoài chợ, lâu lâu gặp mình kêu lại cho một đồng ăn quà. Sau 75, chú Ký đi tù với ông cụ mình thì bà ta đi thăm nuôi còn gia đình chú Ký thì không. Hình như có 1, 2 lần gì đó.

Trước năm 1930, áo dài Việt Nam vẫn là áo dài tứ thân hoặc ngũ thân biến thể: năm tà, bốn tà, cổ cao đứng, tay rộng, thân rộng thùng thình, màu sắc u tối. Mình nhớ ông thầy dạy sử khi xưa kể lý do áo tứ thân là vì người xưa dệt vải, cái khung dệt rất nhỏ do đó may áo thường là họ nối phía sau 2 thân, phía trước 2 thân nên gọi là áo tứ thân. Sau này về Việt Nam, tính đi về các làng dệt lụa để hỏi thêm lịch sử nhưng không có thì giờ. Thêm nghe nói nay họ mua lụa của Trung Cộng rồi đề made in Việt Nam. Trang phục ấy phù hợp với người phụ nữ sống trong khuôn phép cũ, nhưng hoàn toàn lạc lõng với thế hệ phụ nữ tân đại, đi học, đi làm, đạp xe đạp trên phố phường Hà Nội, Huế và Sài Gòn.

Năm 1930–1932, họa sĩ Cát Tường (Le Mur) đã vẽ kiểu “áo tân thời” với hai tà, tay phồng, cổ lá sen, váy ngắn – nhưng lập tức bị xã hội bảo thủ ném đá kịch liệt, bị gọi là “đồ Tây hóa hở hang”. Kiểu áo Le Mur dù tiên phong vẫn chỉ tồn tại trong một nhóm nhỏ trí thức và nhanh chóng bị lãng quên. Nghe nói bà Nguyễn Thị Hậu, nữ thị trưởng đầu tiên của Đà Lạt, là người mẫu bận chiếc áo dài đầu tiên của nhà thiết kế Cát Tường.

Khi Nam Phương bước lên ngai vàng, bà không chọn mặc áo dài tứ thân truyền thống của các bậc Hoàng hậu tiền nhiệm. Bà chọn một chiếc áo dài đã được cải tiến triệt để từ ý tưởng của Cát Tường nhưng được chỉnh sửa lại theo tinh thần Việt Nam:

•  Bỏ cổ lá sen Tây hóa → thay bằng cổ tròn thấp kín đáo

•  Bỏ tay phồng, váy ngắn → thay bằng tay raglan ôm sát và tà áo dài chấm gót

•  Bỏ eo chiết quá gắt → thay bằng đường eo vừa phải, tôn dáng nhưng vẫn thanh lịch

•  Dùng chất liệu cao cấp nhất: lụa Hà Đông, voan Pháp, nhung Ý

•  Dùng màu sắc hoàng gia: vàng, hồng phấn, tím Huế, xanh ngọc

Chỉ trong vòng một năm (1934–1935), mọi trường nữ trung học lớn ở Sài Gòn, Huế, Hà Nội đều bỏ áo dài cũ, chuyển sang mặc đồng phục kiểu Nam Phương. Báo chí thời đó gọi hiện tượng này là “cơn bão áo dài Hoàng hậu”.

Khi học về Tự Lực Văn đoàn, nghe nói nhóm này muốn giúp người Việt bỏ các hủ tục, để chạy theo nền văn minh của tây phương. Bà Nam Phương dân tây vì Nam Kỳ thuộc Pháp quốc, du học tại pháp. Mình đoán bà ta chỉ học xong trung học hay chưa xong vì về nước khi 18 tuổi. Ngay ông Bảo Đại chắc khá lắm là đậu tú tài, và bằng nhảy đầm ở bên tây. Vì vê nước năm lên 19 tuổi.

Có lẻ cuộc cách mạng về trang phục thời chế độ phong kiến, được thực hiện, không bị ném đá vì uy tín tuyệt đối của Hoàng hậu, biểu tượng cao nhất của đất nước. Không ai dám chỉ trích “hở hang” khi chính Hoàng hậu mặc. Tương tự khi bà Ngô Đình Nhu may áo dài décolleté, cổ tròn chi đó, cũng bị thiên hạ ném đá nhưng mấy bà dựa vào uy tín của bà Nhu nên bận áo dài hở cổ ở Sàigòn. Chớ trời nóng, đổ mồ hôi và cứ cổ cao như vịt.

Bà hoàng hậu giữ được sự hiện đại nhưng không đánh mất vẻ kín đáo, duyên dáng Á Đông. Mỗi lần bà xuất hiện (lễ tấn phong 1934, tiếp khách Pháp 1939, chụp ảnh hoàng gia 1942), hàng triệu phụ nữ Việt Nam đều nhìn thấy và muốn mặc giống bà. Mình thấy bà Nam Phương này rất đẹp nhưng hình bà ta về già sau 50 tuổi thì hơi mệt. Nhà may cho rằng kiểu áo của bà dễ may, dễ mặc, dễ vận động, phù hợp với nữ sinh, giáo viên, nhân viên ngân hàng, thư ký… người ta cho biết từ 1935 đến nay, gần như 100% áo dài Việt Nam đều mang 5 đặc điểm gốc do Nam Phương định hình: 2 tà – cổ tròn thấp – tay raglan – chiết eo nhẹ – màu sắc thanh lịch. Mình chỉ nhớ hồi nhỏ có bà dì làm thợ may áo dài, thấy mấy cô đến may áo dài raglan, rồi sau này có vụ áo dài mini, đạp xe đạp mini rồi mất nước. Nay thì áo bú xía la mua.

 Năm 1941, trường Nữ trung học Nam Phương (Đà Lạt) lấy chính kiểu áo dài trắng của bà làm đồng phục,  trở thành hình mẫu áo dài nữ sinh toàn miền Nam, rồi cả nước. 

Từ 1954–1975, áo dài trắng Nam Phương là biểu tượng của nữ sinh Sài Gòn – Huế – Đà Lạt.

Sau 1975, dù có nhiều biến thể cách tân thời, cổ cao, cổ V, tay bồng… thì kiểu dáng cơ bản của Nam Phương vẫn là chuẩn mực khi nói đến “áo dài truyền thống”.

Năm 2023, khi UNESCO công nhận áo dài là di sản văn hóa phi vật thể, hình ảnh đại diện chính là kiểu 2 tà, cổ tròn thấp, tay raglan, tức kiểu của Nam Phương Hoàng hậu năm xưa. Nghe kể khi xưa, lính mỹ qua Việt Nam, may áo dài gửi về cho vợ mà quên vợ viết thư kêu ai cũng khen áo dài nhưng thấy sexy quá vì quên gửi cái quần.

Chắc lúc này chưa lấy ông Bảo Đại. Biết đâu hình chụp hôm gặp ông vua Bảo Đại vì nghe bà ta kể hôm ấy không muốn đi dự nhưng ông cậu kêu đi nên bận đồ sơ sài màu đen. Gặp ở khách sạn Palace. Khiến ông Bảo Đại thích.

Bà thị trưởng Đà Lạt Nguyễn Thị Hậu, nghe nói là người mẫu đầu tiên bận áo dài của của thiết kế gia Cát Tường

Nam Phương Hoàng hậu không bao giờ tự nhận mình là nhà thiết kế. Bà chỉ lặng lẽ mặc những chiếc áo dài đẹp nhất, thanh lịch nhất, hiện đại nhất mà vẫn rất Việt Nam. Nhưng chính sự lặng lẽ ấy đã tạo ra một cuộc cách mạng lớn lao: biến áo dài từ trang phục cũ kỹ của quá khứ thành biểu tượng vĩnh cửu của người phụ nữ Việt Nam hiện đại.

Hơn 60 năm sau ngày bà qua đời, mỗi lần một cô dâu Việt Nam khoác lên mình chiếc áo dài trắng hay màu pastel, mỗi lần hàng triệu nữ sinh mặc áo dài trắng đến trường, mỗi lần áo dài Việt Nam xuất hiện trên các sàn diễn quốc tế, đó chính là lúc di sản của Nam Phương Hoàng hậu vẫn đang sống, vẫn đang bay, đang tỏa hương như chính ý nghĩa cái tên mà vua Bảo Đại đã ban tặng cho bà: “Hương thơm phương Nam”.

Hôm trước, thấy tấm ảnh phục dựng có hai cô gái đẹp nức nở nhưng mình đoán chắc AI cũng giải phẫu thẩm mỹ họ luôn vì quá đẹp.

Mụ vợ mình khi đám cưới thì cũng bận áo dài của dòng Cát Mệ để lại tương tự như chiếc áo trên, đội khăn vành to đùng như trên. Nhớ khi bà chị vợ dẫn đồng chí gái từ trên lầu xuống, bận bộ đồ của dòng họ cát mệ khiến mình nức nỡ, không ngờ lấy mụ vợ đẹp và sang như gái Huế. Mỗi khi cô nào trong đại gia đình đi lấy chồng là bận bộ áo dài này. Không biết gia đình nào giữ, không biết đến đời con gái mình lấy chồng có chịu bận hay không.

Có người gửi cho mình đường dẫn đầy đủ hình ảnh về hoàng Nam Phương

https://www.lofficielvietnam.com/documentary/nam-phuong-hoang-hau-va-dau-an-thoi-trang-qua-tung-not-thang-cuoc-doi

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Out of Africa (rời khỏi Châu Phi)

 Mình theo dõi nhóm chuyên viết lịch sử về phụ nữ, âm thầm thay đổi xã hội, văn hoá, chính trị nên lâu lâu thấy họ đăng lịch sử những bà nhà văn, nhân vật nào đó… mà mình có dịp đọc khi xưa. Thật ra từ một thế kỷ qua, nhiều nhân vật nữ trên thế giới đã thay đổi rất nhiều xã hội về văn hoá, khoa học,… 

Mình có một sự kính nể các phụ nữ qua hình ảnh bà cụ mình, dù chưa bao giờ được đến lớp học nhưng vẫn thành công trong cuộc đời, không để sự nghèo hèn của ông bà mình, vẫn vươn lên trong xã hội tại Việt Nam. Do đó mình có đam mê tìm kiếm các nhân vật phụ nữ trong lịch sử để xem họ đã thay đổi xã hội, chế độ phụ hệ ra sao. Hôm nay có một bà, nói cho ngay không biết tên, chỉ nhớ dạo đi làm ở Luân Đôn thì có xem phim “Out Of Africa” có Robert Redford và Meryl Streep đóng với những phong cảnh đẹp nức nở. Sau này mình có dịp đi leo núi Kilimanjaro thì mới cảm nhận được hình ảnh trong phim. Hình như đạo diễn là Sydney Pollack. Đi xem vì bà thư ký trong công ty, người gốc Ấn Độ nhưng được sinh tại Kenya, rồi lấy chồng Anh quốc, di dân qua Luân Đôn, kêu mình đi xem. Đọc báo dạo đó nói là sau khi phim này trình chiếu thì dân Anh quốc đi nghỉ hè ở Phi châu đông còn hơn người Anh quốc.

Câu chuyện về một phụ nữ chôn người mình yêu tại Phi Châu, rồi chứng kiến đồn điền cà phê của bà ta banh ta lông sau bao nhiêu năm công sức xây dựng vì nói gì thì nói chớ trong một văn hoá như Phi châu, một phụ nữ khó mà sai khiến các nông dân ngu lâu dốt bền như mình nên khó mà thành công. Bà ta trở về âu châu, đói, hết tiền, bệnh và đơn côi. Bà ta mất hết những gì sỡ hữu tại phi châu, tình yêu, tài sản và kể lại hồi ức của thời gian tại phi châu, và cuốn sách này trở thành hồi ký được yêu thích nhất thế giới tây phương.

Karen Dinesen sinh năm 1885 trong một gia đình quý tộc, thông minh, tài hoa và cảm thấy ngột ngạt trong một nền văn hoá, đào tạo phụ nữ thành một hình thức trang trí và tuân lời đàn ông. Năm 28 tuổi, thời đó được xem là ế nguyên thuỷ, bà ta quyết định lấy bá tước Bror von Blixen-Finecke không vì tình yêu và muốn tìm con đường thoát ly. Lý do là bà ta yêu người em sinh đôi của chồng nhưng tên này từ khước, tiếp thu mối tình hữu nghị sông không liền sông núi không liền núi của bà nên chơi sang, lấy thằng anh để tên phụ bạc gọi bà ta bằng chị.

Ông chồng thích giang hồ, khó tin tưởng nhưng ông ta đem đến cho bà một lối thoát ra khỏi Đan Mạch, và họ rời Đan MẠch di dân sang Kenya, Phi Châu. Hai vợ chồng mua độ 450 mẫu đất dưới chân đôi Ngong, gần Nairobi. Và trồng cà phê, được xem là “kim thuỷ”, sẽ làm cho họ giàu có, khi đem cà phê về âu châu bán như Starbuck. Như bao nhiêu kẻ phiêu lưu, họ không biết gì về trồng trọt nhất là cà phê nơi xứ lạ. Đất của họ mua nằm trên đồi, cao độ quá cao để trồng cà phê. Đêm đêm trời lạnh nên cây cà phê chới với. Vụ này thì mình hiểu vì vườn bơ của mình ở vùng Riverside, nằm trên đồi cao, không nằm trong khu vực bị lạnh cứng chớ vùng Temecula thì có vấn đề này hay cách vườn mình độ 5 dặm, nằm dưới thấp là ngọng. Mùa đông lạnh dưới 30 độ F thì chủ nông trại phải đốt lửa rồi dùng quạt gió để thổi hơi ấm nếu không thì trái bị đông cứng thì bị hư ngay. Khu vực vườn mình thì nằm trên cao nên có gió thổi nên không bị lạnh lắm nên không vướng vụ này. Hú vía.

Ông chồng thì thuộc giống quý tộc nên tối ngày đi săn thú Safari như tây đồn điền khi xưa ở Đà Lạt. Nên bà ta từ một gia đình quý tộc phải làm lo lắng mọi thứ cho nông trại. Tiền bạc, nông dân,… rồi một ngày đẹp trời, ông chồng đi săn về và truyền cho bà ta bệnh hoa liễu vì gái gú trong các chuyến đi săn.

Thời ấy thì chưa có thuốc chữa như ngày nay. Họ chỉ hạn chế bằng cách sử dụng thạch tín và thuỷ ngân nên huỷ hoại từ từ thân thể của bà ta. Bà ta phải trở về Đan Mạch nhiều lần để chữa trị, thuỷ ngân làm hư răng của bà ta, hệ thống tiêu hoá cũng như thần kinh. Bà ta đau ốm cả đời đến khi qua đời. Có một ông gốc Đà Lạt kể cho mình là ông bố đi chơi gái bị bệnh hoa liễu về làm một phát bà mẹ bị bệnh này luôn nên hết sinh con đẻ cái. May là thời đó tây đã tìm được thuốc chữa trị.

Bà ta ly dị ông chồng năm 1925 sau 12 năm chung sống sơ sơ nhưng vẫn ở lại giữ cái trại cà phê. Bà ta cương quyết phải thành công. Trong phim họ quay Meryl Streep đẹp như bà mỹ chả thấy hư răng hư cỏ gì cả. 

Buồn đời bà ta có duyên gặp ông Denys Finch Hatton, người Anh quốc, tốt nghiệp đại học Oxford, có văn hoá, trí thức khác với ông chồng bá tước vớ vẩn. Ông thần này thì sang phi châu cũng để đi săn bắn thú và làm phi công. Ông ta yêu bà này nhưng không muốn đám cưới, bị ràng buộc. Trong khi bà ta thì muốn có một cuộc sống an bình. Nên hai người sống với nhau vài tuần rồi ông ta đi săn cả tháng, trở lại.

Trong phim thấy họ quay cảnh nghe nhạc Mozart, đọc thơ, hay xem mặt trời lặn, đủ thứ khiến mình muốn đi phi châu. Khi sang đây thì khám phá trong phim họ không có quay cảnh mấy con muỗi chích hay ruồi bu như ruồi bu. Cho nên khi xem phim là một chuyện còn thực tế là một chuyện. Khỏi phải đưa đồng chí gái sang đây vì mụ vợ không thích bị muỗi chích.

Bà ta có viết là chàng không có nhà ngoài cái lều che nắng che mưa. Thật sự đàn ông không thích bị ràng buộc lắm. Bà này bị bệnh hoa liễu nên mình không biết ra sao, thêm bệnh hoạn, răng cỏ bú xấu la mua. Gần 40 chắc cũng hết khả năng làm mẹ.

Đang bơi lội trong vòng hạnh phúc vô biên, âm nhạc của Mozart, thi ca nên bà ta quên lo vụ cà phê nên nợ nần chồng chất nên cuối cùng đành phải bán nông trại. Hoạ vô đơn chí, ông bồ buồn đời hay sao lái máy bay rồi đâm vào núi. Bà ta chôn người tình không bao giờ cưới ở đồi Ngong, nơi ông bồ yêu thích nhất rồi rời Châu Phi trở về Đan Mạch. Sạch túi, sạch tình. Chỉ còn lại mới ký ức vì cuộc tình không trọn vẹn và sự trống vắng dung dịch vô biên của đời người.

Thông thường ai lâm vào tình trạng của bà ta chắc lâm vào bệnh trầm cảm này nọ. Bà ta thì không, bà ta bắt đầu viết kể lại cuộc đời bà ta từ khi rời Đan Mạch. Bà ta lấy bút hiệu Isak Dinesen (Isak theo tiếng do thái, có nghĩa là “người thích cười” và Dinesen là họ của bà ta). Và bà ta bắt đầu viết về cuộc đời ở Phi châu. Bà ta viết cuốn “Out of Africa” (rời khỏi Phi Châu) và được xuất bản năm 1937. 

Bà ta viết về thiên đàng đánh mất tại pHi châu, một thời trẻ đầy nhiệt huyết, muốn tạo dựng cơ ngơi tại một đất nước khác, không gò bó như những người di dân đến Hoa Kỳ hay một nước nào khác. Đau khổ vì tình yêu, như TTKH đi bên cạnh ái ân của chồng tôi vì bị bệnh hoa liễu. Rồi phát hiện ra mối tình hữu nghị sông liền sông núi liền núi để rồi tình yêu vỗ cánh bay theo chiếc máy bay bà già rớt đâu đó trên ngọn đồi Châu Phi. Nông trại bà ta cố công phát triển cũng tan theo mây khói. Như các gia đình pháp sang Việt Nam như ở Đà Lạt, gia đình La Farrault, O’neil ,…muốn biến Đà Lạt thành khu nông nghiệp trồng trà, nuôi bò này nọ. Mình người Việt thì kêu là thực dân này nọ nhưng thật ra họ đem sự hiểu biết văn mình đến cho các thuộc địa. Ngày nay thực dân đã ra đi, rời khỏi CHâu Phi nhưng người sở tại vẫn không khá gì mấy trước kia. Khi xưa, thằng thực dân bốc lột, nay thằng đánh đuổi thực dân học nghề lại bốc lột dân bản địa nên thấy tương lai mịt mù. Nay người Tàu đến thì lại thấy hình ảnh mấy người sở tại đi tìm các ông ba tàu chém giết vì bốc lột họ.

Sau cuốn Out of Africa, bà có viết thêm nhiều cuốn nữa nhưng không được độc giả ưa thích lắm. Bà ta được đề cử văn chương Nobel mấy lần nhưng không được. Nhà văn Ernest Hemingway cho rằng bà ta xứng đáng là khôi nguyên văn chương Nobel hơn ông ta nhưng có lẻ thời đó xã hội còn kỳ thị phụ nữ.

Nhờ qua tác phẩm của bà ta mà người ta biết đến Safari , thú vật ở phi châu khiến du khách tò mò muốn khám phá. Mình nhờ đọc Hemingway mới muốn bò lên đỉnh núi cao nhất Châu Phi, Kilimanjaro.

Đọc cuốn sách thì hay hơn xem phim. Khi xem phim thì thấy hình ảnh này nọ chuyện tình thì chả hiểu gì nhiều lắm nhưng khi đọc cuốn sách, mới hiểu thêm về chủ nghĩa thực dân, sự xung đột hay đối xử với người bản địa ra sao.

Nay về già mới nhận ra là bà ta như mình, rời Đà Lạt ra hải ngoại, tạo dựng cuộc đời mới, lập gia đình, có con cái. May mắn không gãy cánh giữa đường như nhiều người bạn quen. Cuộc đời qua bao nhiêu chông gai, vợ chồng vẫn đồng hành vượt qua. Trong khi bà Karen, cảm thấy tù túng tại Đan Mạch. Ai chưa đi Đan Mạch chớ xứ này ít người, chán như con gián. Bà ta muốn thoát ra khỏi không gian tù túng, không muốn an phận cuộc đời nên chấp nhận lấy ông chồng không yêu thương gì để thoát khỏi không gian của xã hội cổ xưa.

Hồi ký của bà ta rất sống động, kể về cuộc sống tại phi châu, các toan tính, lo lắng khi làm nông dân, văn hoá phong tục của người bản địa, tình yêu vợ chồng như người tình hờ. Để rồi gặp ông thần phi công. Ông này cũng vậy, muốn thoát khỏi xứ sương mù, lái máy bay chở khánh khách, đi săn bắn. Ông ta cũng như bao đàn ông khác, không muốn bị kềm kẹp vào một tình yêu, bị trói buộc vào trách nhiệm người chồng, người cha. Chỉ muốn yêu như làm thơ, trong khi bà Karen thì muốn biến tình yêu thành công cụ, làm ô sin cho mình.

Bỏ cả tuổi thanh xuân để kiến tạo một tương lai vững vàn về tài chánh, tình yêu để rồi mất tất cả cho nên văn hoá của tây phương không có câu: “đỏ tình đen bạc” hay ngược lại. Đỏ tình thì đỏ tiền còn đen tình thì đen bạc. Anh hay chị có tiền thì gái hay trai đẹp bu lại đen còn hơn ruồi còn không có thì chả có thằng nào hay cô nào bu lại. Chán Mớ Đời 

Nhưng nhờ bà ta can đảm nhìn lại đời thấy rong rêu nên viết lại hồi ký một đời người đầy thất bại, vừa tiền bạc vừa tình yêu bằng anh ngữ. Có lẻ tại phi châu bà ta sử dụng anh ngữ nhiều hơn nhất là khi cặp bồ với ông phi công người anh. Cuối cùng bà ta thành công qua văn chương thay vì qua nghề trồng cà phê. Nhưng phải trải nghiệm mới có chất sống để viết thay vì ngồi bựa ra hay kêu Ây Ai viết dùm. Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn