Saveurs d’exil, Hương vị của sự lưu đày

 Lưu vong qua ẩm thực 

Hôm nay mở mạng xã hội thấy Lâm Quốc Dũng, con bà Bùi Thị Hiếu, giới thiệu một phim tài liệu pháp sẽ được trình chiếu cho công chúng tại Pháp quốc vào ngày 18 tháng 2 nhân dịp tết Việt Nam với tựa đề “Saveurs d’exil” (Hương vị của sự lưu đày) của đạo diễn Anne Solenne Hatte. Mình có lần xem một cuốn phim tài liệu với tựa đề tương tự nhưng kể về một gia đình gốc phi châu. Bên âu châu, họ hay bỏ tiền ra làm những phim tương tự để giúp người âu châu hiểu thêm về bản sắc của người di dân và các thế hệ tiếp theo. Khi lịch sử được truyền tải qua hương vị. Hình như tuần qua họ có chiếu phim “Vua Rác”, nói về một người Việt thành công nhờ đi nhặt rác lúc mới qua mỹ rồi từ từ mở công ty nhặt rác ở Hoa Kỳ. Mình có nói đến ông vua rác này trong bài những người Việt thành công trên đất mỹ tuần rồi.

Anne Hatte là một đạo diễn phim tài liệu người Pháp, được biết đến với những tác phẩm mang đậm tính nhân văn và xã hội. Bà quan tâm đặc biệt đến các chủ đề như lưu vong, di cư, ký ức và bản sắc văn hóa. Thay vì khai thác các sự kiện lớn, Anne Hatte tập trung vào đời sống thường nhật và những câu chuyện cá nhân của những con người ít được lắng nghe. Phong cách làm phim của bà giản dị, tĩnh lặng và tôn trọng nhân vật, nhằm tạo không gian cho họ tự kể câu chuyện của mình. Saveurs d’exil là một trong những bộ phim tiêu biểu, thể hiện rõ cách tiếp cận tinh tế và nhân văn của bà. Người con trai của bà Bùi Thị Hiếu có tải luôn phim giới thiệu ngắn của cuốn phim. Xin tải lại đây.

Ông thần này có liên lạc với mình, có gửi vài tấm ảnh của gia đình cho mình và kêu sẽ ủng hộ những gì mình kể về Đà Lạt. Hình như anh chàng ở Strasbourg thì phải. Năm nay về pháp, hy vọng ghé lại Strasbourg thăm anh chàng. Hình như anh chàng học dưới mình một lớp.

https://drive.google.com/file/d/1UpRFEaUpFKUDElWwxRzi3BXMvDdFra58/vie

Mình chỉ xem phim ngắn giới thiệu nên cũng không hiểu rõ lắm nhưng mò thêm tài liệu trên mạng thì xem như cuốn phim nói về người Pháp gốc Việt trong hành trình tìm kiếm bản sắc trên đất pháp. Mở đầu là một người tự giới thiệu lai tây, rồi thấy hình ảnh như xem các cuốn sổ tay của ông nội viết bằng tiếng việt nhưng không hiểu. Khi xưa mình khi làm Estate planning, mình bắt đầu viết bằng tiếng anh để sau con cháu có muốn đọc, tìm về cội nguồn. Viết về đời ông cụ bà cụ mình rồi ông bà nội ngoại. Nay trở thành bờ lốc luôn. Có lẻ cuốn Mực Tím Sơn Đen, do tiến sĩ Chử Nhị Anh thực hiện nói rõ về gia đình mình nhất. Mình đoán tương tự ở Hoa Kỳ hay một nước nào khác, những thế hệ thứ 2 của thuyền nhân, một ngày nào đó sẽ tìm về cội nguồn. Điển hình là cháu ngoại của ông Cunhac, người xây dựng hồ Xuân Hương Đà Lạt, cũng tìm về Đà Lạt đẻ Mường tượng đến ông ngoại của anh ta. Hay cô bạn đầm, có bà mẹ sinh tại Nam Định cũng lần mò về Việt Nam, đi lại Năm định, Đà Lạt nơi gia đình ông bà ngoại từng sinh sống và nghỉ hè. Xin tóm tắc những gì mình đọc vì không biết chừng nào mới có dịp xem cuốn phim này. Mình rất quan tâm đến vấn đề này để hiểu thêm con của mình vì chúng sinh ra tại Hoa Kỳ và lớn lên tại xứ người nên có thể chúng cũng tìm kiếm về bản thể của chúng.

Vấn đề này mình đã trải nghiệm qua vì khi xưa học chương trình pháp từ bé lên đại học, ngoại trừ hai năm cuối trung học. Rồi đi tây nên tiếng Việt không rành nên sau này có thời gian mình bị khủng hoảng về bản thể, không biết mình từ đâu đến. Gặp người Việt thì nói không rành tiếng Việt, gặp tây cũng ngọng ngọng tiếng Tây, văn hoá việt thì y tờ. Khi tây hỏi về văn hoá Việt Nam thì chỉ mại mại nhớ ở nhà khi xưa ra sao. Rồi tự học làm chả giò, nấu phở cho tây đầm ăn. Cho thấy đối người Pháp ẩm thực là văn hoá là cách chúng ta có thể giới thiệu với bạn bè ngoại quốc. Ngày nay thì thực phẩm Việt Nam được toả rộng hơn. Người Mỹ đều biết bánh mì, phở và cà phê cái nồi ngồi trên cái cốc.

Mình để ý đến con để xem chúng có bị khủng hoảng về bản thể như mình khi xưa. Con gái mình mỗi lần đi đâu về, là từ phi trường chạy ra Bolsa ngay để ăn tô phở. 4 năm đại học, nó học 2 năm ở Hương Cảng, 1 năm tại Ý Đại Lợi, và năm đầu tiên tại USC, đi 14 nước nhưng mỗi lần về nhà là việc đầu tiên ăn tô phở ở Bolsa. Có lẻ tác giả cuốn phim muốn nói đến phần này. Hy vọng có dịp sẽ được xem phim này. Bác nào bên tây mà biết cách xem phim này ở đâu trên mạng thì cho em xin. Cảm ơn trước.

Phim tài liệu Saveurs d’exil của Anne Hatte đề cập đến vấn đề lưu vong và bản sắc thông qua lăng kính ẩm thực. Bộ phim có thể được xem như một tiếng vọng rất rõ của trải nghiệm người Pháp gốc Việt, những người thường sống giữa hai nền văn hóa, hai ngôn ngữ và hai ký ức. Mình thì nhiều ký ức, pháp, Ý Đại Lợi, Thuỵ Sĩ, Anh quốc.

Đối với người Pháp gốc Việt, bản sắc thường được hình thành trong trạng thái ở giữa hai thế giới. Chúng ta ở giữa gạch nối của hai nền văn hoá Franco-Vietnamien, loại thịt ba chỉ, nữa nạc nữa mỡ. Văn hoá tây thì không rành mà văn hoá ta cũng mù luôn. Còn thế hệ con mình thì văn hoá mỹ thì rành nhưng khi đi làm chúng bắt đầu thấy sự khác biệt về cách đối xử trong sở, nơi làm việc. Nếu theo tây thì sợ phản bội nền văn hoá cha ông, cho nên khó tiến xa. Ông Phan Văn Trường, từng là tổng giám đốc một công ty pháp có trên 100,000 nhân viên khắp thế giới, có nói là từ khi ông ta tự xem là người Pháp thì công danh mới thăng tiến vì trước đó cứ nghĩ xem mình là Việt Nam. Sống ở xã hội tây mà sử xự như người Việt thì khó hội nhập và thăng tiến ở xứ người. Điển hình khi mình lấy vợ cúng giỗ ông bà hay ngày rằm đâu biết làm sao vì khi xưa ở Việt Nam đâu để ý. Nhiều người sinh ra hoặc lớn lên tại Pháp, trong khi lịch sử gia đình lại gắn liền với Việt Nam, chiến tranh, lưu vong hoặc di cư vì kinh tế. Trong bối cảnh đó, sự truyền thừa văn hóa đôi khi bị đứt đoạn: tiếng Việt có thể mai một, ký ức về quê hương dần mờ nhạt, nhưng ẩm thực thì vẫn còn.

Mình có anh bạn ở Sân Jose, tình cờ anh ta tìm thấy cuốn sổ tay của mẹ ghi công thức làm nước mắm của bà ngoại anh ta khi xưa ở Lăng Cô. Anh ta đột phá tư duy làm nước mắm theo công thức của mẹ ghi lại như để nối kết với ký ức của mẹ anh ta truyền thừa. Nay rất thành công, không kịp sản xuất để bán cho khách hàng. Chị vợ lúc đầu rên vì anh ta phơi mấy tỉnh trên mái nhà, lỡ động đất là tắm nước mắm.

Trong Saveurs d’exil, ẩm thực không chỉ là niềm vui hay một truyền thống, mà trở thành công cụ tìm kiếm bản sắc. Nấu một món ăn Việt Nam là cách quay về với lịch sử gia đình, với những cử chỉ được học từ cha mẹ hoặc ông bà. Ngay cả khi lời nói không đủ, hương vị vẫn có thể giữ gìn mối liên hệ với quá khứ. Với người Pháp gốc Việt, việc nấu phở, bún hay những món ăn quen thuộc hằng ngày có thể là một cách để trả lời câu hỏi: “Tôi đến từ đâu?” Mình về Ý Đại Lợi thăm mấy người bạn du học ngày xưa, họ cũng tiếp tục nấu phở cho ông linh mục gốc việt để tìm lại chút gì của quê hương bỏ lại.

Bộ phim cũng cho thấy hành trình tìm kiếm bản sắc này gắn liền với sự thích nghi. Công thức nấu ăn thay đổi theo nguyên liệu có sẵn tại Pháp, cũng giống như bản sắc cá nhân biến đổi khi tiếp xúc với xã hội Pháp. Là người Pháp gốc Việt không có nghĩa là phải lựa chọn giữa hai nền văn hóa, mà là học cách kết hợp chúng. Đây là một bản sắc sống động, luôn vận động và biến đổi. Mình nhớ khi đi làm ở Ý Đại Lợi, bạn bè người Việt nấu phở ăn với spaghéttí vì không có bánh phở. Lâu lâu mình về Paris, họ nhờ mình mua cho chai nước mắm ở tiệm Thanh Bình, mấy cái trứng vịt lộn rồi khi mình trở lại Torino thì cả đám xúm lại luộc trứng lộn ăn để tìm lài bản sản của một kẻ tỵ nạn.

Cuối cùng, Saveurs d’exil nhấn mạnh tầm quan trọng của sự truyền thừa cho các thế hệ sau. Trong nhiều gia đình Pháp–Việt, ẩm thực trở thành phương tiện truyền tải lịch sử và văn hóa khi ngôn ngữ hoặc các câu chuyện lịch sử không còn được truyền lại đầy đủ. Nhờ đó, con cháu vẫn có thể cảm nhận mình là người thừa hưởng một quá khứ, dù đang sống trọn vẹn trong hiện tại tại Pháp. Nhớ dạo mẹ mình ở Hoa Kỳ, thằng con và đứa con gái rất thích ăn cơm của bà nội nấu. Cơm bà nội nấu là sự kết nối của chúng với văn hoá Việt Nam.

Qua đó, bộ phim của Anne Hatte cho thấy hành trình tìm kiếm bản sắc của người Pháp gốc Việt không chỉ diễn ra trong lời nói hay nguồn gốc, mà còn trong những cử chỉ đời thường. Thông qua hương vị, lưu vong trở thành ký ức, sự tiếp nối và quá trình tái kiến tạo bản thân.

Ẩm thực như ký ức và câu chuyện đời người, trong Saveurs d’exil, mỗi món ăn đều kể một câu chuyện. Ví dụ, khi một nhân vật mô tả một công thức nấu ăn từ quê hương, quá trình chuẩn bị món ăn ngay lập tức gắn liền với một ký ức cụ thể: căn bếp của người mẹ, một buổi lễ cúng giỗ gia đình, hay một khoảng thời gian bình yên trước khi rời bỏ quê nhà.

Bộ phim thường quay rất chi tiết các công đoạn nấu nướng: rửa rau, giã gia vị, nếm món ăn. Những hình ảnh này đi kèm với những lời kể rời rạc, đôi khi bị ngắt quãng bởi cảm xúc. Điều đó cho thấy ký ức của người lưu vong không phải lúc nào cũng liền mạch; nó xuất hiện từng mảnh, giống như hương vị của một món ăn. Ký ức mình về Đà Lạt, tuổi thơ ngày xưa không có liền mạch, nó xuất hiện khi mình xem một tấm ảnh xưa của Đà Lạt, đưa mình về miền quá khứ của tuổi thơ, tuổi hồn nhiên không lo lắng về cuộc đời. Nay có nhiều người phục dựng AI các tấm ảnh xưa qua hình màu không đem lại cho mình cảm xúc như hình đen trắng.

Lưu vong được cảm nhận bằng cơ thể, Anne Hatte nhấn mạnh đến những cử động của cơ thể. Những người xuất hiện trong phim thường nấu ăn mà không cần công thức viết ra, họ nấu “theo cảm giác”. Điều này cho thấy tri thức ẩm thực được ghi nhớ trong cơ thể, được truyền lại qua sự quan sát và lặp lại.

Một ví dụ đáng chú ý là khi một nhân vật nói rằng họ không còn tìm được những nguyên liệu giống hệt ở quê nhà, nên phải thay thế bằng những thứ có sẵn tại nơi ở mới. Sự thích nghi này chính là hình ảnh ẩn dụ cho đời sống lưu vong: không thể tái tạo quá khứ một cách nguyên vẹn, nhưng có thể biến đổi nó để tiếp tục sống như trường hợp ăn phở với spaghetti ở Ý Đại Lợi khi xưa. Nay thì hàng quán á châu mọc đầy khắp nơi.

Sự truyền thừa cho các thế hệ sau. Bộ phim đặc biệt nhấn mạnh đến sự truyền thừa, nhất là cho con cái. Trong một số cảnh, các công thức nấu ăn được kể như thể dành cho một đứa trẻ vắng mặt hoặc cho thế hệ tương lai. Mình thấy con gái ở New York hay khoe làm bánh xèo vì thằng bồ ăn một lần ở nhà do đồng chí gái đổ đâm ra mê thức ăn Việt Nam.

Một chi tiết rất mạnh là khi một nhân vật cho biết con cái họ không còn nói được ngôn ngữ quê hương, nhưng vẫn nhớ và yêu thích các món ăn truyền thống. Khi đó, ẩm thực trở thành một ngôn ngữ thay thế, có khả năng truyền tải bản sắc ngay cả khi lời nói đã phai mờ.

Ẩm thực như một hình thức kháng cự thầm lặng. Dù bộ phim giữ giọng điệu nhẹ nhàng, nó vẫn mang một chiều kích chính trị. Việc tiếp tục nấu những món ăn quê hương trong hoàn cảnh lưu vong trở thành một hành động kháng cự, như thể không muốn bị đồng hoá hay đúng hơn muốn giữ văn hoá của cha ông. Đó là khởi điểm đầu tiên của chúng ta khi bắt đầu cuộc đời lưu vong. Chúng ta tìm kiếm nấu món ăn quê hương để tìm lại ký ức. Mình về Paris, việc đầu tiên là đi ăn couscous để tìm lại ký ức của thời sinh viên, ăn merguez vì rẻ như khi xưa Marcel Proust đi tìm lại những vết chân xưa thay vì khám phá các tiệm ăn nổi tiếng pháp để ăn thử như một du khách.

Chẳng hạn, việc duy trì ẩm thực truyền thống trong một xã hội tiếp nhận không thừa nhận hoặc không quan tâm đến chúng là một cách khẳng định bản thân:“Tôi sống ở đây, nhưng tôi không bị xóa bỏ.” Sự kháng cự này không ồn ào hay đối đầu, mà diễn ra hằng ngày, riêng tư và âm thầm, nhưng vô cùng mạnh mẽ. Dạo ở bên tây có quên một anh chàng người Việt, ở tây 20 năm nhưng không ăn đồ tây nhiều. Đi làm là anh chàng làm món hoành thánh đem vào sở để trưa ăn hay cơm Việt Nam.

 Saveurs d’exil cho thấy lưu vong không chỉ là mất mát. Thông qua ẩm thực, bộ phim hé lộ những hình thức tiếp nối, truyền thừa và kháng cự. Anne Hatte nhắc nhở chúng ta rằng, ngay cả khi xa quê hương, con người vẫn có thể gìn giữ bản sắc của mình, đôi khi chỉ bằng cách nấu một món ăn.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Con dại cái mang

 Con dại cái mang 

Cách đây mấy năm, gần nhà có một chị chồng chết, ở cái nhà to đùng, hay đi bộ với đồng chí gái. Chị ta kể là thằng con rể kêu chị ta bán cái nhà để cho vợ chồng con gái tiền mua căn nhà vì mới sinh cháu ngoại, chật chội. Lúc đầu chị ta không chịu nhưng chúng không cho gặp cháu ngoại.  

Buồn đời chị ta nhớ cháu quá nên bán nhà rồi dọn đi đâu, cho con gái tiền mua nhà và mướn nhà hay mua một căn hộ để sống về già. Tự dạo đó không gặp lại. Mình nghĩ chị ta nên tái tài trợ căn nhà rồi cho con mượn tiền mua nhà thay vì bán. Mỗi tháng chúng trả tiền ngân hàng cho chị vì lỡ hai vợ chồng buồn đời ly dị là phải chia căn nhà làm hai là cô con gái sẽ hát giọt mưa thu như con gái ông nha sĩ mỹ mình quen ở hội Lions International. Ông ta làm tiền nhiều quá nên thương con gái, nó mới lấy chồng, muốn mua nhà nên ông ta cho $600,000 mua căn nhà to đùng khi xưa ở CHino Hills, giờ giá chắc cũng 2 triệu. 1 năm sau khi từng bừng ăn tân gia, thằng rể và con gái kéo nhau ra toà, thế là bán căn nhà, chia hai. Ông ta quên là cho con gái làm giấy tờ nợ ông ta $600,000 để phòng khi ly dị thì ông ta không mất luôn kèo.

Mình nghĩ chuyện này chỉ xẩy ra với người Mỹ trắng ai ngờ người Việt cũng nhập gia tùy tục. Tuần trước có gặp tại một buổi họp về đầu tư địa ốc, một bà mỹ trên 7 bó, chị ta cũng than về vụ này. Mình xin tóm tắc những gì bà ta kể. 

Chị ta có một thằng con trai duy nhất. Ông chồng chịu khó chắt chiu, trúng stock khi công ty, buồn đời chia stocks với nhân viên nên được đâu 1 triệu hồi đó rồi đầu tư nên nay có một số tiền khá lớn nhưng chưa kịp hưởng thì covid gọi ông chồng theo ông bà. 

Thằng con lấy vợ có hai đứa cháu nội, một trai một gái theo tiêu chuẩn trai hai gái chỉ hai mà thôi. Lễ tạ ơn vừa rồi gặp con cháu bà hỏi bà ngoại mấy cháu khỏe chưa khiến cô con dâu như bò đội nón nhìn chị ta như muốn khệnh vì trù ẻo bà mẹ cô ta. Thằng con trai nhảy vào kêu bình thường cảm ơn mẹ ra hiệu cho cô vợ im. Hóa ra tiền thằng con xin bà ta $15,000 không phải để giúp mẹ vợ chữa bệnh ung thư mà để mua cho cô vợ ví tay và áo quần xịn nhân ngày sinh nhật của vợ hắn. Dẫn đi Hawai chơi để bà ta trông hai đứa cháu nội. Cháu bà ngoại tội bà nội.

Bà ta kêu từ bao nhiêu năm nay chồng bà ta và thằng con cứ hục hặc nhau về tiền bạc. Ông chồng kêu thằng con như mỹ sống phung phí, nó cứ nhìn mình như máy rút tiền của hắn. Vụ này ông Rich Dad của mình cũng hay than khi xưa, thằng con và con dâu tiêu tiền như nước, nhiều hơn làm ra, cứ tỉ tê với vợ ông xin tiền. Bà ta tức vì bị thằng con nói dối nên trách hắn. Hắn nhắn tin lại kêu khi mẹ về già con sẽ không chăm sóc mẹ vì con có cuộc sống riêng của con.

Nghe vậy bà ta buồn nên sáng hôm sau xin gặp luật sư, nói muốn đổi di chúc. Luật sư giải thích sẽ gặp khó khăn vì thằng con có thể sẽ khai báo, tin thần bà không được bình an lắm và tòa bắt chị thử thách này nọ. Bà ta nhất trí đi đến cùng nên luật sư kêu phải giữ tài liệu ghi lại các chi tiết đầy đủ để khi ra tòa có bằng chứng.

Bắt đầu từ hôm ấy bà ta ghi lại các chi tiết liên quan đến thằng con, nói gì nhắn tin. Một hôm bà ta đóng trương mục tại ngân hàng và mở một trương mục khác ở ngân hàng bên cạnh. Lý do là khi làm di chúc lần trước, bà ta bỏ tên thằng con vào trương mục để lỡ chị ta có việc gì thì người con có thể rút tiền để lo mọi việc cho chị. 

Để ai không rành, khi mình bị Coma hay trả nhớ về không thì không được ký giấy tờ rút tiền từ ngân hàng mình, hoặc qua đời thì con cháu hay người phối ngẫu nếu không có tên trong trương mục thì chỉ biết nhìn tiền mà không được đụng tới. Nghe kể có ông kia qua đời, tiền trong trương mục ngân hàng nhưng chỉ đứng tên ông ta nên bà vợ không ký ngân phiếu hay rút tiền được để trả tiền nhà, này nọ, phải đợi toà thừa kế phán quyết mất 3 năm trời. Do đó cần làm Living Trust để người phối ngẫu hay người giám hộ có thể thay thế mình để ký giấy tờ về tài chánh,…

Vừa về đến nhà là đã nghe thằng con réo gọi vang trời, kêu tại sao lại khoá trương mục, bà ta kêu trương mục của mẹ thì mẹ đóng có gì lạ. Lời qua tiếng lại, thằng con kêu nó sẽ kêu luật sư báo cho toà biết là mẹ không còn khả năng điều hành tài chánh này nọ. Bà ta hỏi luật sư thì ông ta khuyên nên ghi chú lại mấy vụ này. Thằng con kêu nếu vậy từ nay về sau mẹ sẽ không gặp lại cháu nội của mẹ nữa.

Bà ta làm di chúc để lại tài sản nhằm giúp đỡ hội mẹ độc thân bị bạo hành, hội giúp học bổng cho sinh viên nghèo. Còn ông con thì niet, nada khiến hắn và cô vợ nổi điên.

Hai tuần lễ sau, bà ta nhận được thư của luật sư đại diện người con, nói bà ta không còn khả năng này nọ, phải trác toà. Để mình mở ngoặc đây. Mình có kể rồi lâu rồi, có xem một phim tài liệu về vụ này. Tại Hoa Kỳ có luật là người cao niên khi không có khả năng lấy quyết định chính chắn về tài chánh mà không có giấy tờ xác định, thị thực chữ ký thì toà sẽ cử một người đại diện cho tài sản của họ để điều hành vụ này. Và ai cũng có thể đệ đơn này, không nhất thiết phải là con cái trong gia đình.

Trong phim họ có nói đến trường hợp ông Taylor ở Texas, chủ một tiệm độ xe hơi. Người mỹ hay có trò độ xe hơi, xe đang bình thường họ cho cắt rồi nối dài thêm làm limousine này nọ. Ông ta làm ăn làm ăn khấm khá, khách hàng trả tiền tươi nhiều. Vợ chết nên một hôm duyên đưa đến, ông ta gặp mẹ cô thư ký và đem lòng mến yêu. Bà bồ mới xúi ông ta mua căn nhà to đùng để làm tổ uyên ương. Ông ta ra ngân hàng rút một số tiền lớn để mua đứt căn nhà để hủ hỉ với người tình hữu nghị trăm năm mới phát hiện.

Chưa được mấy tuần thì bị trác toà. Lý do là theo luật, ngân hàng phải báo cho chính phủ biết về các hành vi bất bình thường của người cao niên. Ông thần này rút tiền khá nhiều nên họ nghi ngờ có gái dụ. Ra toà thì trong thành phố có vợ ông thị trưởng là người bảo kê tài sản cho đến hơn một trăm người, nói năng ra sao. Ông này bị toà tuyên bố không còn khả năng quyết định tài chánh, đưa cho bà vợ ông thị trưởng quyền điều hành. Từ đâu có một  đứa cháu họ, được ai moi ra kêu làm giám hộ. Cô này cho ông ta vào viện dưỡng lão và cứ rút tiền tà tà sống, kêu trả tiền giám hộ cho cô và tiền cho bà vợ ông thị trưởng. Bác nào có chồng về Việt Nam cưa sừng trâu gặm cỏ non thì cứ kêu không còn tư duy đúng đắn để quyết định về tài chánh là không động đến tài sản được. Là mấy cô dụ mấy chồng chỉ có hát bài đừng xa em đêm nay nếu không có tiền đô.

Họ cho một trường hợp khác, có tay chuyên nghề làm vụ này, điều tra thấy có một bà goá có tiền và đệ đơn, ra toà rồi công ty của hắn được cử làm giám hộ, thể là hắn bỏ bà ta trong nhà dưỡng lão, rồi đến ở nhà bà này, hàng xóm tưởng là con cháu hưởng gia tài. Một trường hợp khác, ông này độc thân, mẹ chết nên Chán Mớ Đời không chăm sóc đến 5 căn nhà thuê, một tên luật sư, bò đến nhà đưa cái giấy cho ông ta ký để làm giám hộ, bỏ ông ta vào nhà dưỡng lão, bán mấy căn nhà 300k mỗi căn cho luật sư rồi xoay qua bán cho thiên hạ 1.5 triệu mỗi căn. Luật sư đó nghe.

Cho thấy về già chúng ta cẩn thận cần phải làm Living trust, đề cử ai làm giám hộ nếu không thì toà sẽ phán quyết là ngọng. Con cháu lộn xộn thì mình vẫn có thể đổi người giám hộ sau này. Còn đàn ông về già cũng không nên tin sái cổ mấy cô mấy bà. Họ đến với mình nếu mình có tiền để họ đi Shopping chớ chả yêu thương gì cả. Về già thì nên tránh xa phụ nữ càng xa càng tốt. Mấy bà mấy cô cứ nhắn tin thì chận hết. Mấy bữa nay thiên hạ kêu ông Riêng một góc trời về Việt Nam, làm ai dính cái bầu. Đi hát có cát -xê to đùng thì mấy bà bám vào ngay. Thật ra vợ ông ta nay già nên ông ta sợ uống sữa quá Date chết sớm. Không tin thì xem thống kê, đa số người Mỹ sống tới 75 tuổi, còn phụ nữ tại Hoa Kỳ thì sống thêm được 7 năm. Hay về Việt Nam, có bà đại biểu nào tuyên bố là đàn ông chết sớm phụ nữ đến 7 năm thì bắt đàn ông phải lấy vợ già hơn mình 7 tuổi. Bà này quên một điều lấy vợ già, uống sữa quá Date lại càng chết sớm hơn tuổi 75.

Trở lại vụ bà trong nhóm. Trước khi hầu toà, có một bà bác sĩ tâm lý phỏng vấn bà ta suốt mấy tiếng đồng hồ để khảo sát xem bà ta có bị lú lẩn hay không. Ra toà, bà bác sĩ tuyên bố bà ta rất sáng suốt thế là ông con không được giám hộ tài sản của bà.

Sau đó thì thằng con và con dâu gọi điện thoại kêu xin lỗi bú xua la mua. Bà ta thuê thám tử để xem quy trình tại sao thằng con và con dâu te tua về tài chánh. 2 tuần sau thì kết quả cho biết con trai và con dâu nợ như Chúa Chổm, nần khá nhiều về tội tiêu xài, có lẻ dựa vào sự thừa kế sau này. Bị trễ tiền nợ ngân hàng đủ trò.

Mấy tháng sau thì mất nhà, dọn về ở với bà mẹ cô con dâu. Một hôm có chuông reo, bà ta mở cửa thì thấy một bà cán bộ xã hội dẫn hai đứa cháu nội. Hoá ra có luật cho phép ông bà nội hay ông bà ngoại có thể thăm viếng cháu của họ. Không biết bao nhiêu lần trong một năm nhưng mỗi lần như vậy thì cán bộ xã hội dẫn đến mấy tiếng cho bà thăm hai đứa cháu.

Có con lớn mà nó không về báo mình là một hạnh phúc lớn lao trong đời. Xem như mình đã nuôi khôn lớn chúng thành công còn chúng về báo mình vì ỷ y vào mình là mệt. Mình trả tiền cho 2 đứa con và thằng bồ của con gái đi học khoá tài chánh nay chứng chỉ chú tâm đẻ dành tiền không xài phí để mua nhà cho thuê. Mình giúp chúng thương lượng mua được một căn nên hồ hời tiến lên, chúng đang coi để mua một khu thương mại nhỏ và hai căn hộ ở Philadelphia. Hy vọng là chúng cứ tiếp tục tinh thần này thay vì ham chơi ăn xài như người Mỹ, không thắc lưng buộc bụng để rồi về già chả có gì.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Cuộc cách mạng #MeToo

 Sách nhiễu tình dục ở thế giới điện ảnh

Nhớ có dạo ông tổng giám đốc của công ty Miramax, mấy bà bị ông ta tấn công tình dục này nọ lên tiếng khiến phong trào #MeToo dậy sóng rồi chìm trong quên lãng, nay nghe nói danh sách của những ai đã đến ngụ tại đảo của một ông khác làm ma cô cao cấp, cũng gốc do thái khiến thiên hạ tò mò, họ đưa ra tấm ảnh cho vui vì ai cũng sợ chết như ông thần đảo tự xử trong tù. Càng giàu càng có chức quyền thì càng được chúng chỉ cho nhiều cách ăn chơi trác táng. Mấy tên cúng tiền để được tranh cử không lẻ mình đưa danh sách của họ ra.

Xem phỏng vấn mấy người muốn nổi tiếng hay tài tử muốn đóng vai đều phải cởi váy cho mấy ông giám đốc hay đạo diễn sản xuất này nọ mở hàng. Cho nên nhiều khi xem các tài tử, không biết họ có phải ngủ với mấy ông chủ sản xuất phim hay không để được đóng vai. Hôm kia tình cờ đọc câu chuyện về nữ tài tử Ashley Judd. Thật ra họ cô là Ciminella vì ông nội gốc Ý Đại Lợi, người Sicily. Mình đoán là để tên Anh cho dễ được Hồ ly Vọng chấp nhận. Như khi xưa, có tài tử phải đổi tên như bà Raquel Welsh, phải có chút tên Anh quốc một tị thì mới được đóng phim. Có lẻ vì vậy một cô ca sĩ gốc việt đổi tên lạ lắm đoạt giải nhạc EMMY gì đó.

Ashley Judd khi ấy là một ngôi sao đang lên ở Hollywood theo lời cô ta kể trên Wikipedia thì lúc cô đóng phim “Kill the Girls”. Cô được mời ăn sáng với ông Harvey Weinstein, chủ Miramax mà cô tin là cuộc gặp mặt mang tính nghề nghiệp, chuyên môn tại một khách sạn. Ông Weinstein, chắc có máu dê như ông Clinton nên có những hành vi không phù hợp, gây sức ép với cô theo những cách quá xổ sàng khiến cô AÁhley Judd bị sốc và hoảng sợ. Ashley Judd bắt chước bà Nancy Reagan, “Just say NO”, nói Không em là gái thuyền quyên, đã có người yêu và bước ra khỏi khách sạn. Không biết cô ta ăn hết chưa hay bỏ mứa, họ không nói. 

Trong những năm sau đó, những điều kỳ lạ bắt đầu xảy ra. Những vai diễn rất phù hợp với cô bỗng nhiên không được chọn. Các cuộc gặp gỡ với đạo diễn không đi đến đâu. Những đạo diễn từng rất hồ hời về tài diễn xuất của cô bỗng dưng không còn gọi cho cô nữa. Ashley Judd không hiểu vì sao đà phát triển sự nghiệp của mình lại bị cái huông dừng lại. Cứ như Hoàng Cầm, Văn Cao tự nhiên không được báo chí đăng tải nữa, về nhà nấu cám heo. Nói đúng hơn Ashley Judd bắt chước Tuấn Vũ hát bài người yêu cô đơn.

Rồi đến năm 2017, đạo diễn Peter Jackson, người tân tây lan, nổi tiếng với mấy phim “the Lord of the rings”, tiết lộ một sự thật gây chấn động con tim của hàng triệu Fan hâm mộ: Ashley Judd đã bị âm thầm đưa vào “danh sách đen” và loại khỏi The Lord of the Rings. Jackson giải thích rằng Miramax, công ty của Weinstein, đã cảnh cáo ông rằng Judd là người “khó làm việc” và nên tránh xa. Ông tin vào lời đó và loại cô khỏi danh sách tài tử đang được cân nhắc thủ vai trong phim của ông. Nhiều năm sau, trở thành tỷ phú, hết sợ thằng Tây nào, ông mới nói ra sự thật “Giờ tôi hiểu rằng đây rất có thể là một chiến dịch bôi nhọ,” Jackson nói công khai. “Chúng tôi được cung cấp thông tin sai lệch về những phụ nữ tài năng nhưng không chịu cởi váy.” Cái này thì ông Weinstein đúng, bà Judd rất khó chịu, không chìu ông ta. Tưởng tượng ông ta đi dự lễ trao giải thưởng Oscar, ngồi nghe mấy taì tử lên nhận giải thưởng cảm ơn ông ta đã đồng hành trên giường này nọ. Chán Mớ Đời 

Ông chủ Miramax, Weinstein không chỉ đơn giản là chấp nhận bị từ chối bởi một người đàn bà. Ông ta có một trí nhớ siêu việt và nhất là tính thù dai. Ông ta trả thù để không muốn những cô muốn nổi tiếng giàu sang nay mai mà khước từ đá gà đồng hành trên giường với ông ta. Dùng ảnh hưởng của mình để xóa bỏ cơ hội nghề nghiệp của cô, từng vai diễn một. Một cuộc điện thoại ở đây, một lời cảnh báo thì thầm ở đó. Một chiến dịch có hệ thống nhằm khiến cô biến mất khỏi màn bạc Hồ Ly Vọng. Kết thúc sự nghiệp nghệ thuật thứ 7. Thời chủ thuyết MacCarthy, săn lùng các người có khuynh hướng cộng sản cũng bị thanh lọc và cấm đóng phim, hiệp hội tài tử do ông Reagan làm chủ tịch đã rà xét, sau này trở thành tổng thống Hoa Kỳ.

Đó không chỉ là lời đe dọa dành cho Ashley Judd mà cho tất cả phụ nữ đang chứng kiến: chống lại ta, ta sẽ hủy diệt ngươi. Suốt hai thập niên, Ashley sống với hậu quả ấy mà không thực sự hiểu chuyện gì đã xảy ra với mình. Xem như hết làm phim, hình như cô ta có đóng kịch Broadway trong thời gian này.

Rồi đến tháng 10 năm 2017, mọi thứ thay đổi. Khi các nhà báo điều tra Jodi Kantor và Megan Twohey phanh phui hàng chục năm lạm dụng của Weinstein trên The New York Times, Ashley Judd là một trong những người đầu tiên đứng ra bằng chính tên thật của mình. Không ẩn danh. Không trốn sau luật sư. Cô công khai nói: chuyện này đã xảy ra với tôi. Cái này cho thấy cô ta rất can đảm. Nhớ cô Monica Lewinsky, hay mấy người bị ông Clinton xơi tái, bị bà Clinton trả thù ngóc đầu lên không nổi. Vợ Ông Al Gore thì ly dị ngay không lôi thôi. Hay bà vợ ông Bill Gates xin làm người đến sau.

Tiếng nói của cô cho những nạn nhân khác, quyền được lên tiếng. Chỉ trong vài ngày, nhiều phụ nữ khác bước ra ánh sáng. Trong vài tuần, phong trào #MeToo bùng nổ, biến những lời đồn thầm thì thành sự thật không thể chối cãi. Câu chuyện không còn là về một nhà sản xuất đơn lẻ. Nó phơi bày cả một hệ thống, nơi những người đàn ông quyền lực kiểm soát sự nghiệp, bịt miệng nạn nhân, và viết lại thực tại chỉ bằng một cuộc điện thoại.

Dạo mình mới về Quận cam, có vụ một bà giám đốc một cửa hàng trang trí nội thất ở Quận Cam, trên đường Beach, gần nghĩa trang Peek Family, nay họ dẹp mất tiêu. Có ông nhân viên dưới quyền kiện bà ta xách nhiễu tình dục. Cho thấy đàn ông cũng bị nhưng có lẻ ít hơn mấy bà. Dạo dó có tên kia quen, có vợ đi làm bị xếp tấn công tình dục, hắn nói với vợ là ghi hết tất cả các chi tiết rồi một ngày đẹp trời kiện, được bao nhiêu tiền đó, không nhớ. Lâu quá cả 30 năm nay không gặp lại nên chả hiểu tình hình mối tình hữu nghị hai vợ chồng có bền vững đến ngày nay. Mình không hiểu tên này, gặp đồng chí gái mà bị thì mình kêu nghỉ làm đây hắn kêu vợ làm mồi nhỡ tên xếp để thu thập chứng cớ để thưa kiện. Lỡ vợ bị lộn xộn về tinh thần thì sao.

Ashley JUdd hiểu rõ rằng việc lên tiếng mang theo rủi ro khổng lồ. Cô đã mất quá nhiều. Cô biết phản ứng ngược sẽ rất tàn khốc nhưng cô vẫn nói. Bởi cô nhận ra một sự thật cay đắng: sự im lặng của cô đã bảo vệ chính hệ thống làm tổn thương cô. Và sự trung thực của cô có thể bảo vệ người phụ nữ tiếp theo. Hàng chục phụ nữ đã bước ra với câu chuyện của riêng họ. Quyền lực của Weinstein tan biến chỉ sau một đêm. Công ty của hắn sụp đổ. Các cuộc điều tra hình sự bắt đầu.

Năm 2020, Harvey Weinstein bị kết án hiếp dâm và tấn công tình dục, lãnh án 23 năm tù. Những bản án khác tiếp tục được tuyên sau đó. Nhưng chiến thắng sâu xa hơn không nằm ở bản án mà là sự thay đổi về tâm lý của phụ nữ mà không thể ngăn cản.

Trên khắp các lĩnh vực điện ảnh, kinh doanh, chính trị, báo chí, học thuật, phụ nữ bắt đầu kể câu chuyện của mình. Văn hóa im lặng, chịu dựng vì xấu hổ hay quyền lợi rạn nứt. Những cấu trúc quyền lực buộc phải lộ ra ánh sáng. Kinh nghiệm của Ashley Judd cho thấy điều gì xảy ra khi một người từ chối im lặng: những hệ thống được xây dựng trên bí mật bắt đầu sụp đổ.

Sự nghiệp của cô bị tổn hại, những vai diễn đã mất vĩnh viễn. Một loạt phim như The Lord of the Rings lẽ ra có thể thay đổi hoàn toàn con đường nghề nghiệp của cô. Nhưng bằng việc nói ra sự thật, cô đã giúp thay đổi điều gì đó lớn hơn bất kỳ vai diễn hay sự nghiệp nào. Cô đã góp phần phá vỡ một nền văn hóa sống bằng nỗi sợ và sự im lặng.

Căn phòng khách sạn năm 1997 lẽ ra đã bị chôn vùi mãi mãi. Họ không nói rõ là ăn ngoài tiệm trong khách sạn hay, ông Weinstein đặt phòng riêng rồi kêu đầu bếp nấu đem vào phòng, để ăn xong thì lên giường cho tiện. Ông thần Weinstein tin rằng quyền lực có thể vùi lấp nó vô thời hạn nhưng hai mươi năm sau, Ashley Judd đã nói to tên ông thần dê gái và toàn bộ hệ thống mà hắn xây dựng sụp đổ. Có dạo thấy hình trên mạng, ông ta phải chống gậy đi vì quá mập, bệnh đủ thứ.

Một người phụ nữ, một câu chuyện, một sự từ chối im lặng. Đôi khi, chỉ cần vậy là đủ để châm ngòi cho một cuộc cách mạng. Mang tên #Metoo. Chán Mớ Đời 

Hôm nào buồn đời em kể lịch sử phong trào cách mạng #MeToo này. Vấn đề là nếu đàn ông kêu #MeToo thì không ai tin. Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Susan Sontag, đại trí thức của thế kỷ 20

 Đại nữ trí thức của thế kỷ 20

Dạo ở âu châu, mình nghe ông Bernard Henry Levi, một triết gia tuyên bố là các triết gia đều mơ ngủ một đêm với bà Susan Sontag khiến mình như bò đội nón nên kiếm sách của bà này đọc. Nói cho ngày, đọc bà này thì rất nhức đầu tương tự đọc những triết gia khác. Lý do là tư duy nông dân như mình khó hấp thụ các tư tưởng lớn. Đọc để gặp tây đầm nói chuyện thì mình cũng nói cho họ biết có đọc cuốn này cuốn nọ nhưng chả hiểu gì cả. Khám phá ra bà này chả đẹp gì cả còn ở với bà nào đồng tính. Nên chả hiểu lý do đàn ông lại mê ngủ với bà này. Hóa ra bà ta là một đại trí thức của thế kỷ 20 nên đàn ông muốn lên giường với bà ta chớ chả phải vì sắc đẹp. Đó là ham muốn thống trị của phái nam.

Bà này có lần như bà Jane Fonda, bay sang Hà Nội để mục kích cảnh phi cơ mỹ thả bom ở miền bắc ra sao giúp Hà Nội tuyên truyền quá tải luôn. Cho thấy chiến tranh Việt Nam thua tại sân nhà Hoa Kỳ. Bà tài tử Fonda có cảnh ngồi trên dàn hỏa triển Sam bắn hạ các phi công Hoa Kỳ nên ngày nay, vào các hội người Mỹ, thường thấy nơi đi tiểu của mấy ông thường có dán cái Sticker Jane Hà Nội, để mấy ông nhắm chim tè lên hình của bà này.

Trở lại vụ bà Sontag, tiếng đức là Ngày CHủ Nhật. Bà này được xem là thần đồng vì mới 15 tuổi đã vào đại học Berkeley, được xem là thông minh xuất chúng. Bà ta sinh năm 1933 tại thành phố New York, bố bà ta qua đời năm bà lên 5. Bà mẹ rất khắt khao, ít nói bắt bà ta học ngày chưa đủ tranh thủ học đêm. Bà Susan thích đọc sách, phát triển đầu óc tư duy khá vững vàn khiến bạn học không theo kịp.

Năm lên 14, bà ta khai mào mầm mống phản động, chống lại con đường truyền thống xã hội dành cho phụ nữ như lập gia đình, nội trợ, sinh con để cái, những điều bà cho là phản động, phong kiến của chế độ cũ. Bà ta chỉ muốn bơi lội trong vùng sáng tạo vô biên. Bà học như điên, nhảy lớp và năm lên 15, bà ta vào đại học danh tiếng Berkeley.

Học được một năm thì bà chuyển trường qua đại học danh tiếng khác, Chicago. Bà ta theo học môn triết học, văn chương và thần học. Bà ta đọc sách rất nhiều, có lúc vài cuốn sách mỗi ngày. Bà tham dự các buổi giảng của những học giả danh tiếng và lên tiếng phản bác. Chuyện này rất lạ vì khi xưa ít phụ nữ học cao nhất là dám đứng lên phản bác các vị giáo sư danh tiếng.

Vào năm 17 tuổi, bà ta lấy quyết định khiến bà ta sau này hối tiếc một đời, lập gia đình với ông Philip Rieff, 28 tuổi, hơn bà 11 tuổi. Một giảng viên về xã hội học. Người ta đoán có lẻ bà ta muốn thoát khỏi vòng kiểm soát của bà mẹ. Cuộc hôn nhân thất bại hoàn toàn. Bà ta ly dị vài năm sau, khi người con lên 7 tuổi. Bà ta dọn về New York. Bà ta viết tiểu luận cho các báo, kiếm cơm trong khi đó nghiên cứu thêm về triết học âu châu. Mình đoán bà bị dính bầu nên phải lấy tên mở hàng. Thời đó chưa có vụ phá thai hay thuốc ngừa thai.

Năm 1964, ở tuổi 31, bà ta xuất bản một tiểu luận trên tờ Partisan Review với nhan đề “Notes on Camp”. Bà ta nổi tiếng ngay tức thì. Người ta bắt đầu xem hình ảnh của bà, và nhắc đến những dòng chữ, tư tưởng của bà cũng như những chỉ trích, chê bai từ nam giới. Ai buồn đời, xin đọc bài này ở đây.

https://www.goodreads.com/book/show/36436100-notes-on-camp

Bề ngoài của bà ta được chú trọng, giới tính tình dục được mô phỏng, bựa ra trong khi giới trí thức nam chưa bao giờ được chiếu cố một cách tỉ mỉ trước đây. Mình đoán thời đó, ít có phụ nữ người Mỹ viết những bài tiểu luận có chiều hướng cao như bà. Bên pháp có bà Simone de Beauvoir, chỉ mới tập tành, lại ẩn mình sau ông Jean Paul Sartre. Với những lùng bùng từ truyền thông, bà ta chả để ý, chỉ tiếp tục cho ra đời những tiểu luận khác, nhất là tiên phong cho phụ nữ để đăng đàng trên nền văn chương của Hoa Kỳ.

Trong những thập niên tiếp theo, bà ta viết những bài luận định hình lại cách mọi người suy nghĩ về nghệ thuật, cách diễn giải, bệnh tật và sự thể hiện. Cuốn sách "Chống lại sự diễn giải" (Against Interpretation) lập luận rằng các nhà phê bình đang bóp nghẹt nghệ thuật bằng cách giải thích nó đến mức làm mất đi ý nghĩa. Tháng trước, đi chơi thấy trên mạng, có cô nào hoạ sĩ ở Việt Nam, viết bài chê ông thần nào phê bình về hội hoạ khiến thiên hạ nhảy đỏng đỏng. Cứ phụ nữ việt lên tiếng là mấy ông ở Việt Nam, cho rằng không đáng đọc này nọ. Mình nhớ về quê, nói chuyện với mấy ông chú họ, mình nói đến cô em họ này nọ, mấy ông chú gạt phăng con gái không được. Cuốn "Photography" đã xem xét cách hình ảnh định hình lại chính ý thức con người, và đã giành được Giải thưởng của National Book Critics Circle.

Năm 1968, bà ta bay đến Bắc Việt khiến nước mỹ nổi giận. Bà ta muốn chứng kiến bom của Hoa Kỳ đã làm gì cho người dân. Bà ta muốn đối diện với ngôn ngữ mà chính phủ Hoa Kỳ sử dụng để biện minh cho bạo lực. Và bà ta đã viết và phải trả giá cho sự việc. Bà ta bị gọi là kẻ phản quốc, bạn bè tránh mặt. Năm 1993, bà ta đến Sarajevo dưới các làn đạn của những người bắn sẻ.

Năm 1975, bà ta bị ung thư vú. Thay vì nằm đợi chết, bà ta tìm tòi thêm về cách chữa bệnh. Cuối cùng tìm cách chữa trị và sống sót. Đến năm 1998, ung thư lại xuất hiện, bà ta lại chống trả với bệnh tật. Bà ta thuật lại cuộc chiến đấu của mình qua “Illness as Metaphor”, nói về đạo đức về bệnh tật của các xã hội. Rồi nhất quá tam, căn bệnh này lại xuất hiện năm 2000 và bà ta qua đời ở tuổi 71.

Được cái là bà ta nêu gương cho phụ nữ ngày nay, có thể có chỗ đứng trên các diễn đàn mà không cần xin lỗi, hay nhúng nhường, hay muốn người khác khen tặng hay phải xin phép các nam đại trí thức khác. Bà ta cho chúng ta thấy tư duy là một hành động của tự do. Nhất là cho phụ nữ. Dạo này diễn biến bên Ba Tư, đồng chí gái kêu phụ nữ bị cấm cản không cho bận áo quần này nọ.

Thế giới đàn ông hay đa số phụ nữ cho rằng đàn bà phải vui vẻ, hổ trợ các  ý kiến ​​của người khác thay vì tin tưởng vào chính mình, hãy làm mọi thứ dễ dàng hơn, nhẹ nhàng hơn, yên tĩnh hơn. Bà Susan Sontag đã từ chối điều đó. Bà vào đại học năm mười lăm tuổi với niềm tin vững chắc vào trí thông minh của mình. Bà đã dành phần đời còn lại để chứng minh rằng việc tin tưởng vào trí tuệ của bản thân. Đó là một hình thức phản kháng.

Vive les Femmes!

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn