Lạm phát tiền boa tại Hoa Kỳ.

 Lạm phát tiền boa tại Hoa Kỳ. 

Nhớ lần đầu tiên du lịch Hoa Kỳ vào tiệm ăn mình rất ngạc nhiên khi thấy phục vụ viên lúc nào cũng cười, chưa hết nước coca là họ đã châm thêm khiến mình thót bụng vì sợ bắt trả tiền thêm như bên Tây. Bên Tây mà kêu chai nước hay coca nhỏ xíu phải uống nhâm nhi từng giọt ngọt bên thềm như uống rượu để thưởng thức vì đắt tiền. Sau này qua xứ này sinh sống mới hiểu là họ phục vụ tốt để được tiền boa cho nên phục vụ nhà hàng Mỹ là số một trên thế giới.  

Khách hàng tại Hoa Kỳ thường có tục lệ boa tiền cho phục vụ viên khi vào nhà hàng trong khi các nước âu châu thì không phải bắt buộc. Về Tây ăn tiệm xong họ dện cho 20% thuế TVA thì nghẹn họng nên không muốn boa nữa ngoại trừ phục vụ tốt thì cho thêm khiến họ mừng và biết du khách Mỹ. Nay có trò trả bằng applepay nên khỏi boa. 

Ở Cali đi ăn họ dện thêm 9.5% ở Quận Cam, trước đây đâu 7.75% rồi lên 8.75% nay thì trên 9% tùy mỗi thành phố họ cộng thêm rồ dện thêm tiền boa trung bình là 15% trước đây nay thì họ chơi luôn 20-25% nếu bản có trên 6 thực khách xem như đi ăn 6 người 6 tô phở đại khái $100, thêm 9.35% và tiền boa tự động lâu là 20%, xem như 30%, phải trả $130 xem như 30% thêm. Còn hơn bên Tây chỉ có 20%.  Kinh

Gần đây thì mình thấy giá tiền ăn uống lên như điên mà khi nhà hàng đưa biên lai lại thấy họ in sẵn 20% đến 35% tiền boa nên thất kinh. Rồi các phục vụ viên lâu lâu quảng cáo viết trên tờ biên lai khách ăn có $45.78 mà boa đến $400 thật ra chắc không có nhưng họ làm như vậy để nhắc nhở người Mỹ tip cho nhiều. Kinh Hết dám đi ăn tiệm. Mấy tuần nay ăn bánh tét và bánh chưng chiên đồ thiên hạ cho ba ngày tết gần hai tuần lễ. Thậm chí mấy tiệm bán thức ăn tự mua không có ai lấy cho mình vẫn thấy trả tiền boa. Tiền boa trên nguyên tắc không bắt buộc để cảm ơn phục vụ viên khi họ phục vụ giúp bữa ăn thêm ngon miệng chớ gặp phổ ky người Tàu đem đồ ăn ra quẳng lên bàn là thấy nuốt hết vô đừng có nói đến bún mắng cháo chửi. Nghe kể nhà hàng Việt Nam thì đa số tiền boa nhân viên không được lấy và chỉ dùng tiền ấy để trả tiền công nên nhân viên phục vụ lúc nào mặt cũng như Võ Thị Sáu căm thù thực dân còn nhìn ngang như Nguyễn Thị mInh Khai. Nay họ mướn mễ và sinh viên du học nên tương đối nhẹ nhàng hơn. 

Tại sao tại Hoa Kỳ khi thực khách vào ăn tiệm lại có tục lệ cho tip, tiền boa cho phục vụ viên. Mình có kể lịch sử bên Anh quốc và Pháp quốc về tục lệ “tip” và “pourboire” rồi. Ai buồn đời thì tìm trên bờ lốc. 

Khi đạo luật Fair Labor Standards Act of 1938 được thi hành thì chủ nhà hàng có quyền trả nhân viên ít hơn lương tối thiểu và họ có thể kiếm thêm thu nhập bằng tiền boa. Do đó đạo luật về thuế được ông Trump ký không đánh thuế lợi tiền tip ở một số nào đó. Mình có đọc nhưng quên rồi. Có vài tiểu bang nhân viên vẫn còn được trả $2.13 một giờ với hy vọng tiền boa sẽ giúp họ quân bình tiền lương ấn định của liên bang là $7.25/ giờ khiến boa phục vụ viên trên lý thuyết thì vui lòng khách đến vừa lòng khách đi nhưng trên thực tế hầu như bị bắt buộc. Vấn đề ngày nay nhiều thực khách than phiền, bắt buộc boa là quá thái.  Họ gọi là “tipflation”. Lạm phát tiền boa.

Vấn đề là tiểu bang Cali đã cấm vụ trả lương thấp hơn lương quy định bởi chính phủ tiểu bang. Liên bang có ra luật tối thiểu về lương bổng và có thể cao nhất xứ Mỹ nhưng thực khách vẫn phải trả hay cảm thấy bắt buộc trả. Chán Mớ Đời  chưa kể các luật của từng thành phố đưa ra như West Hollywood phải trả cao hơn  

As of January 1, 2026, the California statewide minimum wage is $16.90 per hour for all employers, regardless of size. This rate is adjusted annually for inflation. Certain industries have higher mandated minimums, and many cities/counties have local minimum wage laws that exceed the state rate

Mình đoán luật cho phép chủ tiệm ăn có thể trả thấp lương nhân viên nhà hàng để có thể sống sót khi kinh tế yếu kém. Trên thực tế là đạo luật nhằm chống bắt con nít làm việc và bắt trả lương tăng ca không có vụ người Mỹ bóc lột người Mỹ như xưa . Nhớ khi thành phố Seattle có bầu tối thiểu lương căn bản là $20 chi đó thì có nhiều tiệm đóng cửa. Một bà chủ tiệm pizza giải thích tôi trả nhân viên rẻ để được tiền boa để sống sót nay họ bắt tôi trả $20/ giờ thì tôi phải sa thải nhân viên và đóng cửa một tiệm chỉ còn một tiệm để cầm cự. Năm kia thiên hạ kêu mình như ri để bán tiệm pizza nhưng xa quá nên mình không nhất trí. Nay pizza hut đóng cửa đâu trên 1000 cửa tiệm, sắp phá sản. Starbucks coffee cũng đóng như điên. 

Mình nghĩ theo luật cung cầu để tự nhiên khi xưa mình chìu thợ giỏi như thờ vong. Trả tiền hậu hỉnh chớ không họ bỏ đi nơi khác lương khá hơn còn thợ cả chớn thì sa thải ngay trên công trường. Còn cứ đem luật lệ áp dụng nhân danh này nọ sẽ làm kinh tế lộn xộn ngay. Hỏi ai từng làm chủ nhà hàng sẽ hay. 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Uniqlo là 1 chiến thắng 9 thất bại

 Thời trang Uniqlo hay Unico 

Tuần này bắt đầu thế vận hội mùa động tại Milano Cortina, Ý Đại Lợi, thấy các vận động viên bận đồ Uniqlo khiến mình nhớ đến chuyện ông Tadashi Yanai, sáng lập viên công ty thời trang này. Mình rất bực mình khi thấy dân Á châu mê áo quần thời trang của Tây phương nên lâu lâu thấy một công ty thời trang do người Á châu đứng đầu là mình vui như ông thần đóng giày Jimmy Cho, thiết kế giày cao gót cho công nương Diana khi bà ta còn sống.   

Khi công ty danh tiếng Nike từ chối gia hạn hợp đồng với Roger Federer sau 24 năm, một người con trai của thợ may Nhật Bản đã trả cho cầu thủ quần vợt này 300 triệu mỹ kim để bận áo quần của hãng ông ta sản xuất khiến thiên hạ ngất ngư con tàu viễn xứ.

Ông này xây dựng công ty thời trang giá trị nhất thế giới bằng cách bán những chiếc áo len 15 đô. Tên ông là Tadashi Yanai. Khi 23 tuổi, Yanai đứng bán trong cửa hàng quần áo nam của cha mình ở Ube, một thành phố công nghiệp nhỏ ở miền nam Nhật Bản. Cửa hàng nằm ở tầng trệt của chính ngôi nhà nơi ông lớn lên với những căn phòng chật chội ở trên và những giá treo vest ở dưới.

https://en.wikipedia.org/wiki/Tadashi_Yanai

Cha ông, Hitoshi, mở cửa hàng Men’s Shop Ogori Shoji đúng vào tháng Yanai chào đời. Ông điều hành nó suốt hai thập kỷ và xây dựng thành một chuỗi nhỏ gồm 22 cửa hàng. Khá lớn. Ông Tadashi Yanai vừa tốt nghiệp Đại học Waseda với bằng kinh tế. Ông dành một năm bán đồ gia dụng trong siêu thị tên JUSCO. Ông chán ghét công việc đó và bỏ việc sau một năm và quay về nhà để tham gia công việc kinh doanh của gia đình.

Thiên hạ kêu ông ta cứ tiếp tục quản lý các cửa tiệm của bố ông ta để lại nhưng ông này có tinh thần phản động, không nghe theo. Ông Yanai hiểu điều mà mọi người khác đều bỏ lỡ: thế giới đang thay đổi, và một tiệm may nhỏ ở thị trấn ven biển Nhật Bản sẽ không thể sống sót nếu cứ hoạt động như cũ. Vật đổi sao dời mà nếu chúng ta không thay đổi theo sự vận chuyển của cuộc đời thì khó mà đứng vững. Tương tự ngày nay với cuộc cách mạng trí tuệ nhân tạo nếu chúng ta không thay đổi sẽ bị bỏ xa.

Vì vậy, ông bắt tay vào làm, cố gắng hiện đại hóa doanh nghiệp. Mang những ý tưởng mới vào, thúc ép nhân viên thay đổi cách làm việc. Nhưng ngày nay đây là phần mà không ai hay nhắc tới. Chỉ trong vòng hai năm, gần như toàn bộ nhân viên đã bỏ đi. Chỉ còn lại một người. Họ không chịu nổi khi làm việc với ông. Ông kiêu ngạo, khó chịu, thúc ép quá mạnh, quá nhanh so với cách làm việc của người Nhật từ xưa nay. 

Nhiều năm sau ông Yanai thừa nhận điều đó trong một cuộc phỏng vấn với Business of Fashion: “Tôi thực sự phải làm mọi thứ một mình vì không còn ai khác. Lau dọn cửa hàng, chải áo khoác, tìm nguồn hàng.” Phần lớn mọi người đã bỏ cuộc, quay lại bán đồ gia dụng. Ông Yanai thì không, gọi đó là một cơ hội để học hỏi. Người nhân viên duy nhất còn lại? Đến nay vẫn làm việc cùng ông. Hơn 50 năm sau.

Năm 1984, ở tuổi 35, Yanai trở thành chủ tịch công ty của cha mình và mở một cửa hàng mới tại Hiroshima, nơi lãnh trái bom nguyên tử. Ông gọi nó là Unique Clothing Warehouse. Ý tưởng hoàn toàn khác với cửa hàng quần áo nam truyền thống của cha ông.

Trang phục thường ngày.

Giá phải chăng.

Dành cho tất cả mọi người.

Khi ghi danh tên công ty tại Hồng Kông, một nhân viên đã đọc nhầm chữ “C” thành chữ “Q” trên giấy tờ. Uniclo trở thành Uniqlo. Ông ta thấy hay, thích sai lầm đó và giữ nguyên. Đầu những năm 1990, ông đã có hơn 100 cửa hàng trên khắp Nhật Bản. Đổi tên công ty mẹ từ Ogori Shoji thành Fast Retailing. Rồi đến năm 1998, mọi thứ thay đổi. Nền kinh tế Nhật Bản vẫn chưa hồi phục sau cú sụp đổ bong bóng. Người dân thiếu tiền. Cắt giảm chi tiêu mọi thứ. Ông Yanai nhìn thấy cơ hội nơi người khác chỉ thấy thảm họa. Ông tung ra một chiếc áo khoác fleece. Giá 1.900 yên, khoảng 15 đô la Mỹ.

Trong khi đó Patagonia bán áo fleece với giá 100 đô, North Face còn cao hơn. Ông Yanai quyết định bán cùng mức giữ ấm, nhưng chỉ với một phần nhỏ giá tiền. Mọi người nghĩ ông điên. Hai triệu cái áo fleece được bán ra trong năm đầu tiên. 8,5 triệu cái trong năm thứ hai. 26 triệu cái trong năm thứ ba. Cứ bốn người Nhật thì có một người mua fleece của Uniqlo. Công ty từ chuỗi khu vực trở thành hiện tượng quốc gia chỉ sau một đêm. Nhưng ông Yanai chưa dừng lại đây và hỏi vòng vòng biết bố mày là ai không. Ông muốn vươn ra toàn cầu. Đối đầu với các gã khổng lồ: Zara, H&M, Gap. Những công ty thống trị ngành bán lẻ thời trang toàn thế giới.

Năm 2001, ông mở 21 cửa hàng tại London. Kế hoạch rất tham vọng. 50 cửa hàng khắp nước Anh trong vòng ba năm. Đó là một thảm họa. Trong vòng 18 tháng, ông phải đóng cửa 16 trong số 21 cửa hàng. Lỗ 360 triệu yên. Riêng năm đầu đã lỗ hoạt động 20 triệu bảng. Cửa hàng quá nhỏ.

Sai vị trí. Thương hiệu hoàn toàn vô danh tại châu Âu. Rồi ông thử Mỹ. Năm 2005, mở ba cửa hàng trong các trung tâm thương mại ở New Jersey. Đóng cửa cả ba chỉ trong vòng một năm. Kích cỡ không phù hợp. Kích cỡ Nhật Bản không hợp với vóc dáng người Mỹ. Uniqlo đang cạnh tranh với Gap, Abercrombie và Express ngay trên sân nhà của họ  với quần áo thậm chí còn không vừa.

Yanai gọi việc mở rộng tại Mỹ là thất bại lớn nhất đời mình. “Chúng tôi là con số không,” ông nói. Ở Nhật, doanh số nội địa giảm 28,6% so với cùng kỳ. Mức giảm tệ nhất trong một thập kỷ. Ông tạm thời từ chức chủ tịch. Trao quyền điều hành cho Genichi Tamatsuka. Hai năm sau, Yanai sa thải Tamatsuka và quay lại nắm quyền. “Ông ấy muốn tăng trưởng ổn định,” Yanai nói.“Tôi muốn sự chuyển hóa.”

Hầu hết CEO thất bại hai lần ở thị trường quốc tế sẽ thu mình lại. Tập trung vào thứ đang hiệu quả. Chơi an toàn. làm điều ngược lại. Ông gọi Kashiwa Sato, một trong những nhà thiết kế nổi tiếng nhất Nhật Bản. Sato nói thẳng: “Thương hiệu của ông là biểu tượng của sự ‘quê mùa’. Bận vào là người ta biết bố mày là ai rồi. Như em ra đường thiên hạ biết ngay là nông dân chuyên chính vô sản. Chán Mớ Đời 

Nếu muốn thành công ở New York và London, ông phải làm lại tất cả.” Ông Yanai bật đèn xanh. Họ tái thiết thương hiệu từ con số không. Logo mới. Khái niệm cửa hàng mới. Chiến lược mới.Thay vì mở hàng chục cửa hàng nhỏ trong trung tâm thương mại ngoại ô, họ sẽ mở những cửa hàng flagship khổng lồ ở những vị trí danh giá nhất thế giới.

SoHo (New York), Oxford Street (London), Champs-Élysées (Paris), Ginza (Tokyo).

Vợ ông đề xuất tiếp cận Jil Sander, nhà thiết kế huyền thoại người Đức, với đủ tiền để kéo bà ra khỏi nghỉ hưu. Và nó thành công. Bộ sưu tập +J khiến khách hàng xếp hàng dài nhiều dãy phố. Cửa hàng flagship ở SoHo trở thành một trong những địa điểm bán lẻ doanh thu cao nhất New York. Rồi Yanai thực hiện một bước đi khiến cả thế giới thể thao chấn động. Năm 2018, hợp đồng giữa Roger Federer và Nike hết hạn. Federer đã gắn bó với Nike suốt 24 năm. Từ khi còn là thiếu niên. Nike trả anh 10 triệu đô mỗi năm. Nhưng khi đến lúc gia hạn, Nike không chịu trả giá như trước đây cho là ông đa vô địch quần vợt này hết thời. Người đại diện của Federer, Tony Godsick, gọi cho Uniqlo. Không liên lạc được trực tiếp với Yanai. Ông gọi cho Anna Wintour, tổng biên tập Vogue. Bà kết nối họ. Godsick bay sang Nhật cho một cuộc gặp dự kiến chỉ 30 phút. Câu hỏi đầu tiên Yanai hỏi là: “Anh đến đây để lợi dụng tôi à?”

Ông từng bị lừa trước đó. Một vận động viên Nike khác đã dùng Uniqlo làm đòn bẩy để Nike trả giá cao hơn. Yanai không muốn làm quân bài mặc cả. Godsick đảm bảo đây là nghiêm túc như lĩnh cương của đảng. Federer muốn vượt ra ngoài quần vợt. Sang thời trang. Sang phong cách sống. Nike có quyền ưu tiên. Họ từ chối.

Uniqlo ký hợp đồng với Roger Federer. 300 triệu đô. 10 năm. Gấp ba lần mức Nike trả. Ngay cả khi Federer không thi đấu thêm trận nào. Giám đốc quần vợt cũ của Nike gọi đó là: “Roger Federer đáng ra phải ở với Nike suốt sự nghiệp. Như Michael Jordan. Như LeBron James. Để mất một người như vậy là điều không thể chấp nhận.” Nhưng điều đó đã xảy ra. Và Yanai không chỉ có một đại sứ. Ông có sự công nhận. Người bán áo fleece 15 đô giờ đã ký hợp đồng với vận động viên thanh lịch nhất thế giới. Ngày 2 tháng 7 năm 2018, Federer bước ra sân Trung tâm Wimbledon, khoác trên mình Uniqlo. Không thông cáo báo chí. Không tuyên bố. Bộ trang phục chính là tuyên bố. Cả thế giới chú ý và bắt chước người hùng của mình đi mua áo quần của Uniqlo bận. 

Nhưng điều thực sự khiến Yanai khác biệt với mọi giám đốc thời trang khác: Ông không chạy theo xu hướng. 

Zara tung ra 9.000 SKU mỗi năm. H&M hơn 20.000. Uniqlo? Khoảng 6.000. Ít lựa chọn hơn. Chất lượng tốt hơn. Những món cơ bản vượt thời gian. Zara thiết kế một sản phẩm trong hai tuần. Yanai lên kế hoạch sản xuất trước một năm. Ông phát triển các công nghệ độc quyền mà đối thủ không thể sao chép: HeatTech giữ ấm. AIRism thoáng khí. UV Cut chống tia UV. Ông không gọi Uniqlo là công ty thời trang. “Uniqlo không phải là công ty thời trang,” ông nói. “Nó là một công ty công nghệ.” Người đàn ông giàu nhất Nhật Bản mặc gì? Hai bộ đồ giống hệt nhau. Một chiếc áo len merino cổ tròn Uniqlo giá 15 đô. Hoặc bộ suit xanh +J từ Jil Sander. Về nhà lúc 4 giờ chiều. Chơi golf. Ăn tối cùng vợ.

Ngày nay, Uniqlo vận hành 2.519 cửa hàng tại hơn 25 quốc gia. Mình có kể công ty 21 Forever của người Mỹ gốc đại hàn bị banh ta lông vì muốn đấu với Zara. Fast Retailing đạt 22,3 tỷ USD doanh thu trong năm tài khóa 2025. Thương trường là vịnh Ba Tư. 

Bốn năm liên tiếp lập kỷ lục. Vốn hóa thị trường của công ty vượt qua Inditex (công ty mẹ của Zara), trở thành công ty thời trang giá trị nhất thế giới. Doanh thu tăng trưởng hai chữ số tại Bắc Mỹ, châu Âu, Hàn Quốc, Đông Nam Á, Ấn Độ và Úc.

Tài sản cá nhân của Yanai? 50,3 tỷ USD. Giàu nhất Nhật Bản. Người giàu thứ 28 thế giới. Mục tiêu của ông? 65 tỷ USD doanh thu mỗi năm. Ông muốn tăng quy mô công ty gấp ba. Ông đặt tên tự truyện là “Một Chiến Thắng và Chín Thất Bại.” Vì ông tin rằng: chúng ta chỉ cần một chiến thắng miễn là bạn sống sót qua chín thất bại trước đó. Bác nào làm thương mại nên đọc cuốn này.

Tất cả bắt đầu từ một chàng trai 23 tuổi, con của thợ may ở thị trấn ven biển Nhật Bản, người từ chối “chỉ việc điều hành cửa hàng của cha”. Ông đẩy hết nhân viên bỏ đi trong vòng hai năm. Rồi làm mọi thứ một mình cho đến khi hiểu ra. Ông chứng minh rằng thất bại quốc tế không có nghĩa là bạn dừng lại. Nó có nghĩa là chúng ta quay lại thông minh hơn.

https://youtu.be/AEuY9XxsfMk?si=WgbxXc-pcrh42caW

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen

Nguyễn Hoàng Sơn 

Nữ tính hóa” xã hội Hoa Kỳ:

Từ độ 10 năm qua, thấy xã hội Hoa Kỳ có vẻ bị nữ tính hoá, con trai không được huấn luyện trở thành một người đàn ông truyền thống như văn hoá la-tinh hay văn hoá kỵ-mã của Anh quốc. Nhất là ở tiểu bang Cali, các nhà vệ sinh công cộng phải được cho đồng giới này nọ. Mình không biết sự chấp nhận giới đồng tính qua luật pháp đã khiến xã hội thay đổi nhanh chóng và không biết xử sự ra sao cho đúng, không bị lên án là kỳ thị giới tính hay chủng tộc. Mình nhớ khi mới sang tây, giới đồng tính rất ít nhưng từ từ họ lên tiếng và tự nhận là đồng tính, không e ngại xã hội dị nghị này nọ. Hiện tượng này đã xuất hiện trong quá khứ ở các đế chế Hy Lạp và La MÃ vào những năm của sự suy đồi của người dân của nền văn minh La-Hy. Có thể đây là dấu hiệu khởi đầu cho sự suy tàn của tây phương mà 100 năm sau các sử gia mới nói đến.

Mình nghĩ hiện tại là sự tiếp nối của chủ nghĩa Mát-xít, nêu lên sự đấu tranh giai cấp, chống lại sự bốc lột của chủ nhân và nhân công. Sau khi chủ nghĩa này thất bại tại âu châu khiến khối Liên Sô sụp đỗ nhưng các giới trí thức vẫn tiếp tục sự nghiệp cách mạng. Hay quay qua sử dụng đấu tranh về nam nữ bình quyền, chủng tộc và giới tính. Ngày nay, chúng ta bắt đầu thấy sự xuất hiện của nhiều nhà xã hội học cho rằng tranh đấu nam nữ bình quyền khiến phụ nữ mất đi nhiều điều hay có từ nghìn xưa. Buồn đời, mình mò tài liệu để đọc để hiểu thêm. Có lẻ bệnh nghề nghiệp kiến trúc sư, phải để ý đến lịch sử xã hội thay đổi với kỹ thuật trong tương lai.

Mình nghĩ xã hội cần có những người có đầu óc thay đổi. Có thể sai và có thể đúng vì nếu không xã hội sẽ không có tiến bộ hay sụp tàn. Mình vẫn tôn trọng những ai có ý tưởng khác mình hay đối đầu. Điển hình, Pháp quốc có hai trường phái, cánh tả và cánh hữu. Sau 1945 thì ông De Gaulle, buồn đời sao đó có mặt ở Luân Đôn trong thời gian Hitler chiếm đóng Paris nên được các đồng minh, kêu ông ta thành lập Pháp quốc tự do (France Libre) rồi mỗi ngày kể chuyện trên đài phát thanh. Sau 1945, về nước, không được quân đội đồng minh cho ông ta đi vào Paris trước thay vì lọt tọt theo sau chân lính đế quốc mỹ nên ông ta căm thù.

Ông De Gaulle lên ngôi, thành lập nền đệ ngũ cộng hoà, tái thiết đất nước đến năm 1981, người Pháp buồn đời bầu cho ông Mitterand thay vì Giscard D’Estaing. Hồ hởi như có bác Mitterand trong ngày vui đại thắng nên hay thay đổi hết cơ cấu do ông De Gaulle thành lập đưa đến banh ta lông như ngày nay. Đó là lịch sử không thể chối cải. Dạo ấy năm mình đang làm luận án ra trường nên nhớ rõ. Nền vui sướng của mấy tên bạn học chung. Cách đây 7 năm mình có gặp lại vài tên trong đám đó. Đám này lại bầu cho Le Pen, cực hữu, chửi bọn xã hội này nọ. Nay thì đảng cộng sản của pháp rất ít người tham gia.

Do đó, chúng ta sống nếu không để ý sự thay đổi ngôn từ, cách xử sự của cộng đồng thì nhận ra vấn nạn mà chúng ta đang trải nghiệm mà không hay. Diễn ngôn về hiện tượng “nữ tính hóa xã hội Hoa Kỳ” đã trở thành một khung diễn giải có sức ảnh hưởng mạnh mẽ, thông qua đó những lo âu đương đại về giới tính, quyền lực và trật tự xã hội được diễn đạt và tranh luận. Thường được trình bày như một sự suy thoái về đạo đức hoặc tâm lý, hiện tượng nữ tính hóa xã hội tây phương dưới góc nhìn nghiên cứu văn hóa không phải là một biến đổi xã hội có thể đo lường trực tiếp, mà là một tường thuật mang tính biểu tượng, được định hình bởi tái cấu trúc kinh tế, chế độ đại diện văn hóa và đấu tranh ý thức hệ. 

Mình nhớ dạo đi học thì thuyết Deconstruction của ông. Tây Jacques Dérida rất được giới sinh viên yêu thích nên kiến trúc Tây dạo đó được thiết kế theo tư tưởng này mà nay ai viếng Porte de La Villette sẽ thấy. Hình như họ phá hủy một số. 

Ngày nay, chúng ta nhận thấy người ít đi nhà thờ, khoa học và sự tiến bộ từ 1 thế kỷ qua đã xoá sổ tôn giáo. Mình về âu châu thì ngay xứ Ý Đại Lợi có nhiều nhà thờ nhất thế giới mà vào một thánh đường lớn, vào giờ thánh lễ, chỉ có chưa tới 10 người. Khoa học có thể giúp chuyển giới, giúp ai muốn đẹp như ba tây thì lên bàn giải phẫu thẩm mỹ. Nên không n ai muốn cầu nguyện chúa nữa vì đã có thượng đế Khoa Học rồi. 

Nếu chúng ta đứng từ góc nhìn nghiên cứu văn hóa, nữ tính hóa vận hành như một cấu trúc diễn ngôn hơn là một thực trạng xã hội khách quan. Theo Stuart Hall, diễn ngôn sản sinh ý nghĩa bằng cách tổ chức cách xã hội hiểu và kể lại sự thay đổi, thường thông qua các cặp đối lập nhị phân như sức mạnh/yếu đuối hay nam tính/nữ tính. Trong khung này, nữ tính hóa trở thành một ẩn dụ cho sự suy giảm được cảm nhận của thứ bậc, kỷ luật và thẩm quyền truyền thống trong bối cảnh hiện đại muộn.

https://en.wikipedia.org/wiki/Stuart_Hall_(cultural_theorist)

Diễn ngôn này trở nên mạnh mẽ hơn trong các giai đoạn biến đổi thể chế nhanh chóng. Sự mở rộng của ngôn ngữ trị liệu, biểu đạt cảm xúc và các chuẩn mực bao dung được diễn giải không phải như sự thích nghi, mà như sự mất mát. Điều quan trọng, nghiên cứu văn hóa chỉ ra rằng những cách diễn giải này không đơn thuần phản ánh thực tại, mà còn tích cực định hình liên kết chính trị, phán đoán đạo đức và trật tự xã hội.

Hôm qua thấy tấm ảnh của bà tài tử Naomi Watts đi bên người con chuyển giới. Vấn đề là mình không biết là từ con trai qua con gái hay ngược lại. Nếu những người có đầu óc thiên hữu sẽ mạt sát tấm ảnh, kêu hai mẹ con là bệnh nhân nặng còn thiên tả thì có lẻ ca tụng hai mẹ con như tấm gương anh hùng, một Võ Thọ sáu hay Nguyễn Thị ninh Khai của ngày nay, can đảm chuyển giới bú xua la mua. Cái gì khác lạ thường không được người ta chấp nhận ngay lúc đầu nhưng rồi với thời gian, người ta sẽ quen và ngưng lên án. Như khi xưa, mình mới sang Tây các ông đồng tính không ra mặt ngày nay thấy họ nắm tay nhau đi người phố Như Tây. 

Vợ mình rất căm phẩn khi thấy hình ảnh nói về phụ nữ tại Ba Tư bị kềm kẹp này nọ. Cứ hỏi mình về chiến sự Ba Tư, mình nói không biết vì dạo này video tuyên truyền hai bên đưa lên mạng, chả biết đâu mà lần. Mình thì chống chiến tranh, thay vì chế tạo bom đạn, họ dùng tiền đó để xây nhà cửa, đường xá cho dân sử dụng có lẻ tốt hơn. Họ đánh nhau chả phải để giải cứu mấy cô mấy bà ba tư mà vì muốn kiểm soát dầu hoả nếu không Hoa Kỳ banh ta lông.

Người ta nhận diện đúng sự sụp đổ của các kịch bản nam tính truyền thống, các học giả nghiên cứu văn hóa cho rằng khung lý thuyết của ông có nguy cơ tự nhiên hóa những quan hệ quyền lực mang tính lịch sử. Khi coi các hệ thống thứ bậc là bắt nguồn từ sinh học và cần thiết cho trật tự xã hội, và người ta đang muốn tìm cách tái trung tâm một mô hình nam tính từng gắn chặt với quyền lực da trắng, phương Tây và công nghiệp.

Vấn đề này khó giải quyết vì khi xưa những gì người ta không giải thích được thì cứ kêu đọc thánh kinh là hiểu mọi vấn đề. Tân ước được xem là Google thời đó. Ngày nay thì khác do đó con người không còn tin những giải thích trong cựu ước hay tân ước và từ đó họ tự tìm tòi về bản thể, nhân sinh quan đương đại. Các tư tưởng này chống đối lại các giáo điều của tôn giáo khiến về mặt tâm linh, con người gặp phải sự khủng hoảng tinh thần và họ dựa trên chủ nghĩa nát xít để thảo luận các sự kiện hôm nay. 

Xã hội Hoa Kỳ cho phép phụ nữ ra khỏi nhà. Nên nhớ trước kia phụ nữ Hoa Kỳ đều ở nhà như kiểu đàn ông xây nhà còn phụ nữ thì xây tổ ấm. Chỉ đến khi có chiến tranh, họ kéo đàn ông đi quân dịch hết thì cần lao động. Lúc đó họ mới đột phá tư duy cho phép mấy bà đi làm chế tạo đan hay thức ăn làm em gái hậu phương để anh yên lòng ở tiền tuyến.

Người tây phương không muốn đẻ con, chỉ thích nuôi chó mèo. Thì trong tương lai, người da trắng sẽ trở thành thiểu số. Đó là sự lo sợ của người tây phương hiện nay. Hơn nữa, nữ tính hóa có xu hướng phổ quát hóa trải nghiệm nam giới, đồng thời bỏ qua thực tế rằng nam tính luôn mang tính chủng tộc hóa. Sự mất mát địa vị nam tính mà các nhà xã hội học có khuynh hướng thiên hữu mô tả chưa bao giờ được phân bổ đồng đều giữa các nhóm chủng tộc. Nam giới Mỹ gốc Á, chẳng hạn, vốn đã bị loại khỏi nam tính bá quyền ngay cả trong thời kỳ đỉnh cao của nó, thường bị khắc họa là yếu đuối hoặc phi tính dục trong các đại diện văn hóa Hoa Kỳ. Người tây phương thấy đàn ông á châu thấp hơn họ nên hay đùa cợt kêu con chim đa đa của người á châu nhỏ bé. Họ cấm người Tàu được đem vợ con sang đây, có luật lệ khắc nghiệt cấm người Tàu, người á đông. Chỉ bãi bỏ khi Trung Hoà của Tưởng giới Thạch đứng về phía Mỹ đánh Nhật Bản.

Người Mỹ gốc Á chiếm giữ một vị thế phức tạp trong tường thuật của xã hội tây phương. Một mặt, nhiều phẩm chất được đề cao như kỷ luật, trì hoãn thỏa mãn, cam kết giáo dục và tinh thần trách nhiệm hay tương thích chặt chẽ với quá trình xã hội hóa văn hóa của người Mỹ gốc Á. Theo nghĩa này, họ dường như là những chủ thể điển hình của đức hạnh theo kiểu người tây phương xưa.

Mặt khác, chính những phẩm chất ấy lại bị nữ tính hóa khi được thể hiện bởi người Mỹ gốc Á. Sự tiết chế cảm xúc bị đọc thành thụ động; lao động trí óc bị xem là kỹ trị; trách nhiệm bị hiểu là sự tuân phục. Mâu thuẫn này phơi bày tính bất đối xứng chủng tộc trong cách các đức tính nam tính được công nhận về mặt văn hóa. Cách đây đâu 15 năm có một bà người Mỹ gốc tàu dạy đại học Yale, ra cuốn sách nói về dạy con mà họ gọi là Tiger Mom, con cọp mẹ. Ai nấy khen đáo để nhưng khi lớn lên hai cô con gái không thèm nhìn mặt mẹ mình.

Mình không biết phong trào bài Trung Cộng, có dùng những từ ngữ để hạ phẩm giá người đàn ông gốc Á tại Hoa Kỳ hay không. Ngày nay, giới trẻ nữ gốc á lấy hay cặp bồ với người da trắng rất nhiều. Họ đưa ra nhiều giả thuyết như phong trào nữ quyền đã khiến các bà da trắng hùng hổ nên đàn ông muốn tìm phụ nữ có chút gì đó nữ tính nên rất nhiều người đàn ông âu châu cũng như Hoa Kỳ về á châu cưới vợ. Ở Hoa Kỳ hay âu châu thì họ tìm các người gốc á đông để hy vọng có thể tìm được chút gì chăm sóc ở phái nữ.

Người Mỹ gốc Á, đứng ở giao điểm giữa diễn ngôn nữ tính hóa và nam tính chủng tộc hóa, phơi bày giới hạn của cả các tường thuật nữ quyền lẫn phản nữ quyền khi chủng tộc bị bỏ qua. Thách thức không nằm ở việc bác bỏ sự cảm thông để quay về thống trị, cũng không phải từ bỏ trách nhiệm để theo đuổi phê phán, mà là diễn đạt những mô hình mới về nam tính và tác nhân xã hội, nơi ý nghĩa, chăm sóc, kỷ luật và ý thức chủng tộc được tích hợp một cách biện chứng. Cách tiếp cận này cho phép vượt qua các đối lập giản lược giữa nữ tính hóa và nam tính, hướng tới một hiểu biết tinh tế hơn về bản sắc trong xã hội Hoa Kỳ đương đại.`

Mình nói chuyện với thằng con để hiểu những gì nó đang trải qua. Dù là người Mỹ nhưng ít nhiều cũng dính chút gì văn hoá việt kiểu nữa nạt nữa mỡ của bố mẹ nó. Gặp xã hội Hoa Kỳ đang chuyển hướng, nữ giới hoá nên gặp khó khăn trong vấn đề tìm người bạn đời.

Mình nhớ khi xưa bằng tuổi nó cũng khó khăn. Ở bên âu châu thì dễ mình hoà nhịp vào đời sống của người sở tại khi mới 18 tuổi nên dễ dàng. Đến khi sang Hoa Kỳ thì chẳng hiểu sao lại giao thiệp với người Mỹ gốc Việt nhiều. Lúc đó mình vướng phải xử sự với mấy cô gốc việt này kiểu khi xưa văn hoá việt hay là chơi kiểu mỹ. Loay hoay mất gàn chục năm mới lấy vợ. (Còn tiếp)

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn