Song Tịch, Bản Sắc

 

Song Tịch và bản thể

Ít ai hiểu được tâm trạng một người song tịch, có hai quốc tịch nếu không sống trong hoàn cảnh của họ. Hôm qua nói chuyện với anh bạn gốc mễ, hỏi tối nay có xem trận Mexico- Anh quốc. Anh ta kêu có. Đến nhà họ hàng để xem cho vui.

AI làm thì phải

Hai cha con đi xem trận đấu giữa Nam Phi-Gia-nã-đại, gặp hai vợ chồng gốc Mễ lên xe buýt, một bận áo của đội tuyển Mễ tây Cơ và một bận áo đội tuyển Hoa Kỳ. Hỏi anh ta là nếu mễ Tây Cơ đá với Hoa Kỳ thì anh chọn bên nào. Anh ta cho biết không biết vì anh ta vui khi một đội tuyển thắng nhưng đồng thời cũng buồn vì đội kia thua. Anh ta hỏi mình nếu Việt Nam đá với Hoa Kỳ thì mình theo ai. Mình nói dễ vì nước tôi sinh ra đã bị mất trong lịch sử nên chỉ còn Hoa Kỳ và Pháp để ủng hộ. Anh ta nói nước Việt Nam vẫn còn. Mình nói đúng nhưng một nước khác xâm chiến, diệt bỏ nước tôi nên chịu. Tên thì như nhau, địa lý vẫn như nhau nhưng ký ức của tôi thì khác. Chán Mớ Đời 

Anh ta cho biết là sinh ra và lớn lên tại Hoa Kỳ nhưng bố mẹ lại gốc Mễ. Ở nhà bố mẹ nói tiếng mễ, đúng hơn là phương ngữ của vùng họ sinh ra và lớn lên. Và anh ta trả lời bằng anh ngữ. Trang trí trong nhà là mễ, đặt thù, cơm ăn, xem truyền hình đài nói tiếng mễ. Nói chung ở nhà là anh ta là người Mễ. Nhưng khi ra đường anh ta ở Hoa Kỳ. Sống trong nền văn hoá mỹ, trường mỹ, tinh thần mỹ, chuyện tếu lâm mỹ, cãi nhau đều là mỹ, giá trị tinh thần đều là mỹ. Anh ta sống và lớn lên song song trong hai nền văn hoá Mễ và mỹ.

Khi anh ta nói về mễ tây Cơ, anh ta chỉ nói đến một nền văn hoá xa lạ mà gia đình tổ chức bữa tiệc hàng năm 2 lần. Anh ta về mễ nghỉ hè khi còn bé. Bố mẹ bận công ăn việc làm nên gửi về cho ông bà nội chăm sóc và học tiếng mễ. 90% họ hàng của anh ta đều ở mễ, họ khó có thể đến Hoa Kỳ nghỉ hè vì giấy tờ.

Cho nên sống tại Hoa Kỳ, mễ tây cơ không những là nguồn cội của anh ta. Những khuôn mặt, mái nhà, con đường làng, bạn bè, anh em họ hàng, những bữa ăn, những kỷ niệm, cãi vã, đám cưới, đám ma. Những kỳ nghỉ hè nhưng không phải là nghỉ hè thật sự mà anh ta sống một phần khác của cuộc đời anh ta. Tương tự như khi anh ta ở Hoa Kỳ, nơi chôn nhau cắt rún.

Hoa Kỳ là tuổi ấu thơ của anh ta, nơi anh ta có những người bạn thân nhất, tiếng nói mẹ đẻ, lối suy nghĩ, xứ sở đã xây dựng anh ta thành người. Nếu nói là Mexican-American thì không đúng 50/50. Nhưng có lẻ là 100% cả hai văn hoá.

Vấn đề là người ta muốn anh ta phải chọn lựa. Ở Hoa Kỳ, đa số kêu anh ta là người mễ, dù sinh ra tại đây. Anh ta có thể biết nhiều về Hoa Kỳ hơn những người phát chứng chỉ về tố chất mỹ. Ở Mễ tây cơ, anh ta được gọi là “Chicano”, một người từ Hoa Kỳ, gần như người ngoại quốc. Việt Nam mình gọi là Việt kiều. Anh ta sử dụng ngôn ngữ địa phương khó khăn hơn. 

Và anh ta lâm vào một trường hợp quái đản là anh ta không được xem là người Mỹ hoàn toàn đối với một số người Mỹ. Ở Mễ tây CƠ anh ta không hoàn toàn là người Mễ đối với một số người Mễ. Ở nhà anh ta là con trai của bố mẹ, với một nền giáo dục mễ tây cơ, ngoài đường anh ta là một người Mỹ với những luật lệ của nhà trường mỹ. Từ đó tạo ra một loại người đặc biệt song tịch. Với thời gian anh ta bắt đầu yêu mến cả hai quốc gia, chỉ trích cả hai theo tri thức của anh ta. Và anh ta ngưng nói với người Mễ là anh ta người mễ và tương tự không muốn cãi vã với người Mỹ về sự việc anh ta cũng là người Mỹ. Đúng hơn anh ta là Mexican-American. Đứng ở giữa gạch nối của hai nền văn hoá, không biết chọn lựa bên nào vì cả hai nền văn hoá không chấp nhận anh ta 100%. Đó là bản sắc của anh ta.

Có hai nền văn hoá, không phải là vấn đề cần phải giải quyết mà là tài sản văn hoá sở hữu cần được chập nhận. Nhưng sự việc không đơn giản như vậy vì đối với nhiều người Mễ, anh ta quá mỹ hơn và đối với người Mỹ thì anh ta quá mễ tây cơ. Anh ta là một sản phẩm của hai nền văn hoá, hai lịch sử, hai lối nhìn về giới quan. 

Nói chuyện với anh ta xong thì mình nghĩ về mấy đứa con của mình. Không biết chúng có sự trăn trở về bản thể, bản sắc của chúng hay không. Mình nghĩ thằng con có cố gắng tìm hiểu về cội nguồn nhưng con gái thì không để ý lắm. Thằng con thì thích gái gốc á châu còn con gái thì thích mỹ trắng hơn. Chả hiểu lý do. Có lần nó hỏi mình có ngại nếu nó lấy chồng da trắng. Mình nói nếu nó hạnh phúc là điều tiên quyết chớ lấy da vàng, không hạnh phúc mà ly dị bỏ nhau thì cũng bù trớt.

Có lần thằng con nói mình không giống như bố mấy đứa bạn gốc việt. Mình hỏi khác biệt ra sao. Nó nói không tương tác như người mỹ gốc Việt, uống rượu, thuốc lá nhất là có cái gì khó hiểu là suy nghĩ của mình không giống như người Việt nên mình ngọng. Có thể khi bé mình như anh bạn gốc Mễ, tuy sống tại Việt Nam nhưng lại học chương trình pháp ngữ nên tiếng Việt của mình lọng ngọng. Hôm đến Melbourne, gặp lại anh bạn học khi xưa ở trường Yersin Đà Lạt, anh ta nói khi xưa tụi mình đến tường học tiếng tây, tiếng Việt chỉ học có 2-4 giời mỗi tuần xem như sinh ngữ 1 rồi sau này học thêm anh ngữ là sinh ngữ 2, còn tiếng tây xem như ngôn ngữ chính.

 Sau này đi tây năm 18 tuổi nên càng không biết nhiều về văn hoá Việt Nam. Đời đưa đẩy sao mình đi làm kiếm cơm tại nhiều quốc gia nên từ từ bản thể của mình bị nhiễm với nhiều nền văn hoá khác nhau nên từ từ mình không còn đứng ở gạch nối Franco-Vietnamien như khi ở Việt Nam và Pháp mà lai lai thêm Ý Đại Lợi, Thuỵ Sĩ, Anh quốc rồi nay đến mỹ.

Chỉ biết mình là 100% là mình , lai đủ các nền văn hoá khác ở âu châu thì chịu. Người ta song tịch là đủ mệt rồi còn mình thì Tam-Tịch (Việt Nam, Pháp quốc và Hoa Kỳ). Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn  

Chuyện bên lề giải túc cầu thế giới (2)

 Chuyện bên lề giải túc cầu thế giới (2)

Vậy là giải túc cầu thế giới đang bước vào vòng bán kết, khiến nhiều đội tuyển phải khăn gói ra về. Trong đó có nhiều đội tuyển từng là vô địch thế giới như Đức quốc… đưa đến tình trạng thiên hạ lên án tiêu cực các đội tuyển. Điển hình các bình luận viên lên án đội tuyển như không còn tinh thần đấu tranh dưới màu cờ quốc gia, mất hết phẩm chất của tinh thần Đức quốc, ý nói là đội tuyển ngày nay hằm bà lằn các màu da. Gióng lên tinh thần bài trừ di dân, hồi giáo. Có cựu thủ môn quốc gia Oliver Kahn kêu cầu thủ được đem theo vợ con nên đầu óc không tập trung vào tranh tài,….

Dạo này mình thấy trên mạng xã hội đăng nhiều clip về người hồi giáo, tấn công hay bắt cóc phụ nữ này nọ qua các video an ninh. Không biết có thật hay giả khiến mình nghĩ có một tổ chức hay chương trình nhằm giúp các đảng phái cực hữu lên thay thế chính quyền hiện tại.

Có bình luận viên kêu cầu thủ đội tuyển Maroc toàn là dân sinh ra tại hải ngoại, 6 cầu thủ của đội tuyển Capo Verde, một hòn đảo nhỏ bé ở Phi Châu sinh sống tại Âu châu, nhiều nhất ở Hoà Lan…. Họ giải mả lý do một đội tuyển mà trước đây chưa ai biết đến đá ngang ngửa với đội tuyển Á Căn Đình với Leo Messi. Có một cái clip của đội tuyển Nam Hàn, cho thấy một cầu thủ lai đại hàn, quên tên, không nói được nhiều tiếng Hàn Quốc, khiến thủ quân Minh Son, che mặt cười nức nở. Hình như có hai chị em người mỹ gốc việt, thi đấu cho đội tuyển Việt Nam môn bóng chuyền ở giải á châu vừa qua.

Có một bài bình luận của một người Ý Đại Lợi khiến mình nghĩ rất tích cực về người di dân. Ông ta nói mọi việc, cuộc sống đang thay đổi nhưng chúng ta vẫn sống với tinh thần của thế kỷ 20. Hãy lấy Cape Verde làm ví dụ, đội đã chơi ngang ngửa với Argentina, và tự hỏi lý do nào một quốc gia không ai nghe đến trước đây, bổng nhiên đá như Ba-Tây. Ông ta cho rằng túc cầu của đội tuyển quốc gia không còn trùng khớp với biên giới lãnh thổ nữa: nhiều đội tuyển phát triển nhờ cộng đồng di cư và song tịch, trong khi Ý Đại Lợi vẫn bám víu vào một mô hình truyền thống hơn.

Cầu thủ Balogun sinh ra tại Hoa Kỳ và lớn lên tại Anh quốc. Các quốc gia Anh quốc và Nigeria không cần anh ta nên đầu quân cho Hoa Kỳ 

Câu hỏi làm sao mà đội tuyển Cape Verde lại mạnh đến vậy? Một quần đảo nhỏ, dân số ít, cơ sở hạ tầng bóng đá thảm hại, thế mà lại có một đội tuyển có thể đứng ngang hàng với những đội giàu có, đông dân và được trang bị tốt hơn hẳn. Câu trả lời: Cape Verde không chỉ là Cape Verde, về mặt đá banh, đó là Cape Verde cộng với cộng đồng di cư của họ. Và đây là số phận của tất cả các đội tuyển quốc gia trên thế giới, sớm hay muộn. Đội tuyển Hoa Kỳ, Gia-nã-đại là hoàn toàn của người di dân hay hậu duệ của họ. Đội tuyển Pháp chỉ có một ông tây trắng, còn là hậu duệ của người di dân.

Nghĩa là nhiều cầu thủ Cape Verde không lớn lên trên đảo mà ở các lò đào tạo châu Âu, ở ngoại ô Rotterdam, Lisbon, Paris, Brussels, London. Họ là công dân Hà Lan, Bồ Đào Nha, Pháp, Anh; thường có hai sổ thông hành; đôi khi sinh ra và trưởng thành ở nơi khác: nhưng họ có quyền chọn khoác áo đội tuyển Cape Verde. Quy định của FIFA là như nhau cho tất cả: cần có quốc tịch và một mối liên hệ được công nhận như sinh ra, cha mẹ, ông bà hoặc cư trú. Tuy nhiên, sự khác biệt nằm ở luật quốc tịch của từng nước, cũng như khả năng của các liên đoàn trong việc đi tìm kiếm những cầu thủ đó. Nếu mình không lầm thì trên hiến pháp của Hà Nội ngày nay, cho rằng con cháu của những người sinh ra tại Việt Nam đều là người Việt.

Cape Verde chỉ là một ví dụ. Morocco, Algeria, Tunisia, Senegal, Ghana, Nigeria, Congo, Jamaica, Curaçao, Suriname, Albania, Kosovo: nhiều đội tuyển được xây dựng, củng cố hoặc thậm chí trở nên khả thi nhờ di cư. Với một số đội, cộng đồng di cư là phần bổ sung chất lượng; với những đội khác, đó là nền tảng chính. Không có con em của người di cư, một số đội tuyển chỉ là những đội địa phương tầm thường. Có họ, họ trở thành những đội tuyển chuyên nghiệp thực thụ, được đào tạo trong những giải đấu có tổ chức tốt nhất thế giới.

Điều này thay đổi khái niệm về đội tuyển quốc gia. Trong một thế kỷ, chúng ta nghĩ đội tuyển quốc gia là đại diện túc cầu của một lãnh thổ: những cầu thủ xuất sắc nhất sinh ra, lớn lên và được đào tạo trong biên giới đó. Ngày nay, ngày càng thường xuyên hơn, đó là đại diện của một dòng họ, của một ký ức gia đình, của một sự thuộc về được thừa hưởng. Không chỉ quan trọng nơi bạn sinh ra, mà còn nơi gia đình bạn xuất phát; không chỉ nơi bạn thi đấu, mà còn câu chuyện lịch sử nào bạn có quyền hợp pháp đòi hỏi. Điển hình họ lý của người Việt, chạy giặc, vượt biên sang đến xứ Triều Tiên. Nghe kể có ông tổng thống đại hàn có về lại quê cha đất tổ để viếng lại làng quê.

Các đội tuyển quốc gia đã ngừng hoặc sẽ ngừng là “quốc gia” theo định nghĩa thế kỷ 20: không còn là một đội gồm những công dân được sinh sản bởi một quốc gia, mà là một đội tuyển toàn cầu gồm những người đủ điều kiện: con trai, cháu trai, người nhập quốc tịch, thế hệ thứ hai và thứ ba, những bản sắc phân tán và tái hợp. Ông ta chỉ nói con trai, có lẻ vì mang tên họ. Chiếc áo thi đấu, quốc ca, dòng máu gia đình và sự cổ vũ vẫn cực kỳ mạnh mẽ, nhưng chắc chắn đây là sự kết thúc của đội tuyển quốc gia được hiểu như một bức ảnh thuần túy của một dân tộc đang cư trú.

Túc cầu hay đúng hơn là các môn thể thao đến trước chính trị: nó cho chúng ta thấy rằng các quốc gia không còn chỉ là những nơi chốn. Chúng là những mạng lưới, dòng dõi, sổ thông hành, ký ức. Và ngày càng thường xuyên hơn, là những cuộc di cư trở lại sân cỏ với một chiếc áo khác. Nếu không được quốc gia nơi mình sinh ra trọng dụng thì có thể tìm về quê cha đất tổ, điển hình cầu thủ của đội tuyển Hoa Kỳ, Folarin Balogun, gốc Nigeria, lớn lên tại Anh quốc nhưng các xứ nói trên, có nhiều cầu thủ giỏi hơn anh ta nên không được tuyển nên mới đầu quân cho Hoa Kỳ, nơi anh ta sinh ra khi bà mẹ đến New York để thăm gia đình. Điển hình các cầu thủ đánh bóng bàn của Hoa Kỳ, đa số là người Tàu di cư hay được Hoa Kỳ mời thi đấu cho đội tuyển của họ. Mình có thấy tuyển thủ bóng bàn của các nước âu châu gốc người Tàu. Trong một nước có trên 1 tỷ người mà chỉ tuyển có 2 người đi thi đấu thì số còn lại phải tìm đường ra đi kiếm cơm.

Mình quên tên nhưng có hai anh em ruột, thi đấu cho hai nước khác nhau. Họ sinh ra tại Đức quốc nhưng có người lại thích bận áo đội tuyển của que cha hơn là Đức quốc.

Còn Ý Đại Lợi thì sao? Từ 12 năm nay, đội tuyển Ý Đại Lợi không được tham dự giải túc cầu thế giới, mặc dù có một vài ông ý đen như Mario Balotelli. Người ý buồn ngồi nhà và hát bài “Italiano” được soạn ra năm họ đoạt giải vô địch thế giới 1982. Mình không có dịp chọc quê mấy anh bạn sống bên ý. Ông thần người ý đột phá tư duy, kêu sao mình không bắt chước các nước khác. Về mặt lý thuyết, Ý Đại Lợi có thể là một trong những đội tuyển có yếu tố di cư mạnh nhất thế giới, nhưng lại tiếp tục tự nghĩ mình theo kiểu truyền thống: nguồn gốc Ý (oriundi) là rất lớn (Argentina, Brazil, Uruguay, Venezuela, Mỹ, Canada, Australia, Thụy Sĩ, Đức) vì một thế kỷ di cư đã rải rác những họ tên Ý khắp nơi. Với nguyên tắc huyết thống (ius sanguinis), nhiều hậu duệ có thể xin hoặc đã có quốc tịch Ý; và nếu họ chưa bị ràng buộc với đội tuyển nào khác, họ có thể trở thành ứng viên cho Italy. Không phải khoa học viễn tưởng khi nghĩ đến một đội tuyển Azzurri với nhiều cầu thủ sinh ra ở nước ngoài. Hình như mình có đọc cách đây mấy tháng, chính phủ Ý Đại Lợi đã ra một đạo luật, cho phép con cháu hậu duệ của những người Ý Đại Lợi di cư sang các nước khác, có thể nhập tịch Ý Đại Lợi. Khi xưa Pháp quốc có một cầu thủ rất giỏi tên Michel Platini, gốc Ý Đại Lợi.

Viết tới đây mới nhớ đến cô người Mỹ lai, có mẹ gốc tàu, thi đấu thế vận hội mùa đông cho Trung Cộng khiến thiên hạ chửi bới này nọ. Người ta tập luyện biết bao nhiêu năm, tốn biết bao nhiêu tiền, thi đấu cho Trung Cộng thì có nhiều khách hàng để quảng cáo bán kiếm tiền. Thị trường á châu mạnh hơn còn thị trường mỹ thì nếu da trắng thì bán chạy hơn.

Một phần điều này đã xảy ra: từ những oriundi những năm 30 đến Sívori, Altafini, Camoranesi, cho đến Thiago Motta, Jorginho, Éder, Emerson Palmieri, Retegui. Tuy nhiên, Ý Đại Lợi luôn coi họ như những ngoại lệ, những miếng ghép tạm thời, gần như là điều đáng xấu hổ. Hình như có một số cầu thủ ngoại quốc, đá hay phải nhập tịch nước sở tại để được đá ở âu châu. Vì luật lệ chỉ cho phép 3 cầu thủ tối đa. Nay Liên Hiệp âu châu thì các cầu thủ của 28 quốc gia có thể đá cho các câu lạc bộ trong liên hiệp âu châu. Anh quốc rời Âu châu nên cầu thủ phải xin giấy tờ làm việc ở Anh quốc. Italy chưa bao giờ xây dựng một chính sách hệ thống với cộng đồng di cư bóng đá. Và có lẽ vì tự hào, vì quán tính, hoặc vì môn túc cầu Ý Đại Lợi đã sống quá lâu nhờ thành tích cũ, nên chưa bao giờ thực sự tìm kiếm người Ý ở nước ngoài như Morocco, Cape Verde hay Algeria làm với cộng đồng của họ.

Một mặt, Ý Đại Lợi có thể tuyển chọn trong hàng triệu hậu duệ của người di cư, mặt khác lại khó khăn trong việc hội nhập về mặt thể thao ngay cả với nhiều cậu bé sinh ra hoặc lớn lên ở đây từ gia đình di dân, những người có thể nói tiếng Ý, được đào tạo trong các lò của chúng ta, nhưng lại muộn màng trong việc có quốc tịch. Mario Balotelli là trường hợp đặc biệt.

Tương lai của đội tuyển Azzurri, các cầu thủ Ý Đại Lợi thường hay bận áo màu xanh, nên họ đội tuyển là Azzurri, có thể đi theo hai hướng. Hoặc Italy vẫn bám víu vào ý niệm đội tuyển tự sinh thế kỷ 20 (với hy vọng lò đào tạo nội địa sẽ lại sinh sản đủ tài năng), hoặc chấp nhận rằng bản sắc túc cầu hay các môn thể thao của mình, giống như bản sắc thực của đất nước, nay đã rộng lớn hơn, phức tạp hơn, ít lãnh thổ hơn.

Điều đó sẽ hơi giống một đội tuyển “lính đánh thuê”, không phải mười một sổ thông hành nhặt nhạnh vội vã, mà là một mạng lưới Ý toàn cầu: con em của người di cư, những cậu bé lớn lên ở đây, những sự thuộc về kép, những câu chuyện gia đình khác nhau. Gần đây chính phủ Ý Đại Lợi đã ra luật các người gốc Ý Đại Lợi ở xứ khác có thể xin nhập tịch Ý Đại Lợi.

Từ hai hôm nay có vụ lùng bùng về cầu thủ Folarin Balogun của đội tuyển Hoa Kỳ. Anh ta bị thử đỏ nhưng không hiểu sao tập đoàn luật sư của Hoa Kỳ làm sao mà FIFA hoản lại thử đỏ của anh ta trong vòng một năm. Thế là đội tuyển Bỉ kiện cáo gì đó cho thấy người di đan từ xưa đến đều được nhìn dưới cặp mắt không thân thiện lắm nhưng khi đến khi cầu thủ Floratino Balogun xuất hiện. Cha mẹ người Nigeria, sinh tại Hoa Kỳ và lớn lên tại Anh và sinh tại Hoa Kỳ. Một người mang theo lịch sử của 3 quốc gia. Bỉ quốc khiếu nại về quyền đại diện khiến cuộc cãi vã người sân cỏ. 

Con một người đi dân nay phải khiến một tổ chức quốc tế phải đương đầu với sự kiện.  Cho thấy người đi dân khởi gì chỉ cửi qua biên giới, họ thấy đổi nền kinh tế, họ xây dựng đất nước, thắng giải, tạo công ăn việc làm tại địa phương. Có thể chúng ta tin rằng ông Balogun phải thi đấu cho đội tuyển Nigeria, Anh quốc hay họ đó là chuyện khác. Hậu duệ của người di dân Nigeria đã đào tạo nhiều cầu thủ giỏi khiến một đội tuyển quốc gia phải lên tiếng khiếu nại về sự đóng góp của anh ta vào một đội tuyển quốc gia khác. Có thể nói đó là sức mạnh của cơ hội và tài năng. Có thể bài học qua cầu thủ Balogun không phải nơi mà người di dân xuất phát mà là cơ hội để giúp họ thực hiện giấc mơ Hoa Kỳ. 

Đọc bài của ông thần người ý giúp mình có cái nhìn rộng hơn về mang áo tuyển thủ quốc gia. Nhớ năm 1994, khi Hoa Kỳ tổ chức giải vô địch túc cầu thế giới lần đầu tiên. Họ phải gấp rút tìm các cầu thủ người Mỹ biết đá banh, gom lại thành một đội banh. Đa số người Mỹ chưa bao giờ nghe đến môn túc cầu. Nhưng từ đó, người Mỹ bắt đầu cho con em họ đá banh. Trình độ thì chưa bằng các đội tuyển phi châu, âu châu. Lúc đầu cũng đi kiếm càu thủ ở Đức quốc, để đá cho hội tuyển nhưng không khá hơn nhưng từ từ hệ thống đào tạo cầu thủ từ bé đến học đường đã giúp cho Hoa Kỳ có nhiều cầu thủ đá cho các câu lạc bộ âu châu và bắc mỹ.

Nói đến phi châu, nhớ dạo cựu cầu thủ Pháp quốc là ông Guillou, sau khi giải nghệ thì làm huấn luyện viên. Ông ta qua phi châu chơi và đột phá tư duy, tại sao không mở trường đào tạo cầu thủ ở phi châu, đem về pháp thi đấu để câu khán giả gốc phi châu. Từ đó mới có những cầu thủ như Roger Milla, đến từ phi châu,… (còn tiếp)

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Con sãi lại quét lá đa

Con thầy chùa quét lá đa

Vào thập niên 1920, một nhà tâm lý học của đại học Stanford đã thành lập một chương trình nghiên cứu, theo dõi những đứa trẻ thiên tài trong suốt 50 năm. Tác giả cuốn sách “Blink” Malcolm Gladwell đã phân tích những gì ông phát hiện về thử nghiệm cuả viện đại học Standford như sau:

Con nhà giàu → thành công. 

Con nhà nghèo → thất bại.

https://en.wikipedia.org/wiki/Lewis_Terman

Không phải chỉ ở mức trung bình mà là thất bại thực sự. Những người có IQ thiên tài nhưng cuối cùng không tạo ra thành tựu đáng kể nào trong cuộc đời. Ông Gladwell từng nói chuyện 60 phút tại Microsoft để giải thích vì sao chúng ta đang hiểu sai về các yếu tố đưa đến thành công. Ai buồn đời thì xem đường dẫn sau đây:

https://youtu.be/EcMKLwVlpJk?is=zyp7ezu6NiOaU5WU

Nhà tâm lý học của đại học Stanford, giáo sư Lewis Terman. Ông đã cho 250,000 học sinh California làm bài kiểm tra IQ. Ông chọn ra nhóm đứng đầu 0,1%, những đứa trẻ có IQ từ 140 trở lên. Giả thuyết khởi đầu của ông rất đơn giản: những đứa trẻ này sẽ trở thành các nhà lãnh đạo trong học thuật, công nghiệp và chính trị trong tương lai. Kiểu các hạt giống đỏ của Liên Sô từng làm. Ông theo dõi họ trong nhiều thập niên. Kết quả chia thành ba nhóm:

• 15% đứng đầu đạt được danh tiếng và thành tựu nổi bật.
• Nhóm ở giữa có cuộc sống nghề nghiệp tương đối thành công, ở mức trung bình khá.
• Còn nhóm cuối cùng? Theo hầu hết mọi tiêu chuẩn, họ là những người thất bại mà người Mỹ hay gọi Losers. Họ không cho biết tỷ lệ của hai khối này.

Sự khác biệt không nằm ở tính cách, không nằm ở thói quen, không nằm ở đạo đức lao động mà rất đơn giản: Những thiên tài thành công xuất thân từ gia đình giàu có trong khi những thiên tài thất bại đa số xuất thân từ gia đình nghèo khó. Nghèo đói là một rào cản mạnh đến mức nó có thể biến một bộ não hiếm có trong hàng tỷ người thành một cuộc đời tầm thường, thậm chí dưới mức trung bình.

Mình lấy thí dụ: khi xưa mình có làm việc cho công ty của ông I.M. Pei, ông ta rất giỏi và thành công, nổi tiếng trên thế giới. Bố ông ta là chủ tịch ngân hàng quốc gia của Trung Hoà nên được du học. Sau khi đảng cộng sản dưới sự lãnh đạo của Mao trạch Đông cướp chính quyền thì ông bố di tản sang Hoa Kỳ với tài sản. Ông ta đầu tư nên quen khá nhiều người Mỹ giàu có và nổi tiếng nên giúp ông ta giỏi được khách hàng.

Khi mình đi học, đa số bạn đồng môn ngành kiến trúc đều con nhà giàu, nên sau khi ra trường có công ăn việc làm nhờ bố mẹ quen biết, gửi gấm cho các công ty kiến trúc hay tự mở công ty riêng vì có khách hàng từ hệ thống quen biết của bố mẹ. Mình thì doạ đó kiếm việc khó nên phải bò đi kiếm ăn ở nước khác như Thuỵ sĩ, Anh quốc. Như dạo mình làm việc ở công ty I.M. Pei, có cô bạn đồng nghiệp, mới ra trường, con gái của ông kiến trúc sư Mossad Safdie, người thiết kế 3 tòa nhà cao, Marina Bay Sands ở Tân Gia Ba, chỉ một cú điện thoại là cô ta được nhận ngay. Cô ta kể cho mình vì muốn làm việc ở New York, sau này cô ta về làm với bố. 

Còn không thì những người giỏi về chính trị, tham gia các đảng phái để tạo dựng một hệ thống quen biết. Sau này thân hữu nhờ mình nói chuyện về ngành kiến trúc cho con em họ thì mình hỏi bố mẹ cháu có giàu có không. Nếu không thì bỏ mộng làm kiến trúc sư vì chỉ làm thợ vẽ cho mấy ông chủ. Do đó mình bỏ nghề kiến trúc khi phát hiện ra sự thật. Đúng hơn là mình học kiến trúc vì nghĩ mai sau về Việt Nam, nhưng cuộc đời và chính trị đã đưa mình định cư luôn tại hải ngoại. Bỏ kiến trúc trồng bơ.

Có lẻ họ nhìn kết quả của những thử nghiệm này và sinh ra chủ nghĩa DEI để giúp mọi trẻ em, khác màu da, người lớn tuổi hay bị khuyết tật được nhiều điệu kiện để thành công như các học sinh thiểu số như gốc la-tinh, da đen được ưu tiên vào đại học trong khi học sinh gốc da vàng tuy là thiểu số, ít hơn gốc La-tinh và da đen, bị loại ngày vòng gửi xe vì họ nói học sinh á-đông học giỏi rồi. Để dành chỗ cho các người dốt hay kém may mắn hơn vì không phải da vàng hay da trắng.

Có một khái niệm gọi là “tỷ lệ hiện thực hóa tiềm năng” (capitalization rate) đặt ra một câu hỏi đơn giản: Trong số những người có khả năng làm được một điều gì đó, có bao nhiêu phần trăm thực sự làm được điều đó?

Ở khu vực trong thành phố Memphis, chỉ 1 trong 6 học sinh nhận được học bổng thể thao thực sự vào đại học. Nếu tỷ lệ hiện thực hóa tiềm năng trong thể thao ở đây chỉ là 16%, tưởng tượng tỷ lệ đó thấp đến mức nào trong các lĩnh vực khác. Nhưng còn điều kỳ lạ hơn, xem ngày sinh của đội khúc côn cầu trẻ Cộng hòa Séc năm 2007: 12 sinh tháng 1, 24 sinh tháng 2 và 26 sinh tháng 3…

11 trong số 20 cầu thủ sinh vào tháng 1, 2 hoặc 3. Điều này không chỉ xảy ra ở nước Séc. Hầu như mọi đội khúc côn cầu hàng đầu thế giới đều có mô hình tương tự. Các đội túc cầu hạng nhất cũng vậy. Tại sao? Vì ngày giới hạn độ tuổi cho các giải trẻ là 1 tháng 1. Khi lên 10 tuổi, một đứa trẻ sinh tháng 1 trưởng thành hơn gần 10 tháng so với một đứa trẻ sinh tháng 10. Điều đó có thể tương đương:

• Cao hơn 7–10 cm.
• Khỏe hơn.
• Phối hợp vận động tốt hơn.

Người lớn nhìn vào nhóm trẻ 10 tuổi, chọn ra những đứa “giỏi nhất”, cho chúng huấn luyện đặc biệt, tập luyện nhiều hơn và thi đấu nhiều hơn. Người ta nghĩ mình đang chọn tài năng. Thực ra chúng ta đang chọn những đứa trẻ lớn tuổi nhất trong nhóm. Sau đó, chúng ta trao cho chúng nhiều cơ hội hơn. Mười năm sau, chúng thực sự trở thành những người giỏi nhất. Đó là một lời tiên tri tự hoàn thành. Tỷ lệ hiện thực hóa tài năng khúc côn cầu của những đứa trẻ sinh vào nửa cuối năm gần như bằng không. Chúng ta đang bỏ phí một nửa nguồn tài năng tiềm năng chỉ vì một ngày, tháng mà chúng ta tự chọn trên tờ lịch. Những đứa trẻ nhỏ tuổi nhất trong lớp học có khả năng vào đại học thấp hơn 11%. 11% tiềm năng con người bị lãng phí chỉ vì cách chúng ta tổ chức trường học mà không tính đến mức độ trưởng thành sinh học.

Mình có kể vụ học sinh nam và nữ học chung khiến con trai thường não bộ chậm phát triển như nữ sinh. Mình nhớ học tiểu học trong lớp đa số là mấy cô học giỏi nhất ngoại trừ Trần Trọng Ân. Chỉ lên trung học thì mới bắt đầu ngang bằng nhất là đại học. 

Hôm trước, ở hội Toastmaster có mấy người lớn tuổi than phiền ngày nay, cháu của họ, chơi thể thao chả giỏi gì cả mà vẫn được phần thưởng, tượng đủ trò do bố mẹ mua đóng góp, khác với khi xưa. Lý do là mấy thập niên trước, tại học đường Hoa Kỳ, họ nghĩ phải cổ động các trẻ em để chúng cảm thấy hãnh diện để trở thành xuất chúng. Cho nên phần thưởng cuối mùa xem như chả có gì để khích lệ trẻ em học hành, hay chơi thể thao cho giỏi. Học không đủ điểm cũng được trao bằng tốt nghiệp trung học vì sợ bị bố mẹ học sinh thưa kiện. Chán Mớ Đời 

Mình nhớ hồi mấy đứa con còn nhỏ, muốn vào đại học cần phải có những sinh hoạt ngoại khoá như chơi nhạc, thể thao, hướng đạo nên mình cho chúng chơi thể thao, hy vọng được học bổng ở đại học. Sau này con mình bơi khá khá lúc bé, đứng đầu độ ở địa vị 10 vùng này nhưng sau khi quen với ông Bruce Furniss, có con bơi chung đội, ông này đoạt huy chương vàng thế vận hội cự ly 200 mét. Ông ta nói là vô đại học chỉ bơi cho đại học nên sinh viên chỉ học mấy môn dễ vì tập luyện ngày 4 tiếng đồng hồ, mà muốn đi thế vận hội thì chỉ họ tuyển 2 người cho mỗi môn bơi trong số 400,000 đứa trẻ tại Hoa Kỳ. Nếu bỏ 4 năm đại học mà cuối cùng không được gì cả thì về sau cũng chả có nghề gì cả ngoài đi huấn luyện trẻ em khác. Thậm chí đoạt huy chương vàng như ông cũng đi bán địa ốc. Chán Mớ Đời ở Hoa Kỳ chỉ chơi mấy môn được ưa chuộng nhất mới có tiền như bóng chuỳ, Football,.. còn bơi lội thì quên đi.

Giờ đến toán học. Học sinh châu Á thường vượt trội đáng kể so với học sinh phương Tây trong môn toán. Khoảng cách này lớn và ổn định qua nhiều thập kỷ. Một số người cho rằng đó là do di truyền. Ông Gladwell cho rằng không phải mà là do thái độ. Khi học sinh châu Á gặp một bài toán khó, các học sinh tin rằng nỗ lực sẽ giải quyết được vấn đề. Khi nhiều học sinh phương Tây gặp một bài toán khó, các em thường nghĩ: mình hoặc có năng khiếu toán học, hoặc không.

Bằng chứng là các bài kiểm tra toán quốc tế thường đi kèm một bảng khảo sát dài khoảng 120 câu hỏi về:

• Thói quen học tập
• Sự hỗ trợ của cha mẹ. Cái này thì mình có dính phải. Bố mẹ mình không được đi học khi xưa, lại cho mình đi học trường Tây nên không thể nào phụ giúp mình làm bài tập hay xem xét bài vỡ. Do đó phải trả tiền cho mấy người dạy kèm hè,.. sau này có con mình theo dõi chúng nên chúng học tập khá hơn mình khi xưa. Vì người dạy kèm đâu để ý nhiều lắm. Họ có nhiều học sinh khác lướp nên chỉ cho bài tập rồi họ ngồi vui vẻ đập ruồi.
• Thái độ học tập

Bảng khảo sát dài đến mức nhiều học sinh không hoàn thành nổi. Một nhà nghiên cứu tên là Erling Boe đã xếp hạng các quốc gia theo tỷ lệ học sinh hoàn thành bảng khảo sát này. Sau đó ông so sánh với bảng xếp hạng thành tích toán học. Hệ số tương quan là 0,98. Một con số cực kỳ cao trong khoa học xã hội. Ý tưởng là: Nếu muốn biết một quốc gia giỏi toán đến mức nào, có khi bạn chẳng cần hỏi câu toán nào cả. Chỉ cần xem học sinh của họ có thể ngồi tập trung vào một nhiệm vụ trong thời gian dài hay không. Nếu làm được, khả năng cao họ cũng giỏi toán. Năm nay học sinh mỹ đoạt giải toán trên thế giới, xem hình thì chỉ toàn là học gốc sinh á-đông.

Mình nhận thấy phụ huynh người Mỹ cổ động con cháu chơi thể thao nhiều hơn vì dễ kiếm tiền, nổi tiếng, giàu có. Phụ huynh ở trường là điên đầu với các môn thể thao mà con mình chơi, thậm chí đánh nhau trên sân cỏ.

Tại sao các nền văn hóa Đông Á lại có thái độ khác với nền văn hoá tây phương. Lý thuyết của cuốn sách của ông Gladwell: Nền văn minh lúa nước. Tổ tiên người Anh thời Trung cổ làm việc khoảng 1,000 giờ mỗi năm từ bình minh đến trưa, 5 ngày mỗi tuần, nghỉ mùa đông. Có nhiều ngày lễ trong khi đó, một nông dân trồng lúa ở miền Nam Trung Quốc hoặc Nhật Bản có thể làm việc tới 3.000 giờ mỗi năm. Trồng lúa không chỉ vất vả hơn trồng lúa mì. Nó tạo ra một mối quan hệ hoàn toàn khác với lao động. Có câu tục ngữ Trung Hoa: “Người làm việc từ sáng đến tối suốt 360 ngày trong năm sẽ không bị đói.” Tinh thần ấy được truyền qua nhiều thế hệ. Khi con cháu họ ngồi giải một bài toán vi tích phân, di sản về sự kiên trì ấy vẫn còn đó. Ngày nay chúng ta vẫn thấy người Nhật, người Tàu, Nam Hàn,.. làm việc như điên mà họ gọi 9-9-6. Nghĩa là làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần.

Bác nào buồn đời mua cuốn này đọc cho vui.

Ở Kenya có khoảng một triệu nam sinh từ 10 đến 17 tuổi chạy bộ từ 16–19 km mỗi ngày. Ở Hoa Kỳ, con số tương tự có lẽ chỉ khoảng 5.000 vì môn chạy bộ ít được yêu thích trong trường. Tỷ lệ hiện thực hóa tiềm năng chạy đường dài ở Mỹ dưới 1%. Ở Kenya có thể lên tới 95%. Sự khác biệt không nhất thiết nằm ở gen, mà nằm ở những gì nền văn hóa coi trọng và đầu tư sự chú ý vào. Hồi mình mới qua Tây, người Mỹ đánh quần vợt đoạt nhiều giải quốc tế như Jimmy Connors, John McCanroe, ông gì họ Arthur Ash, người da đen,… lý do là họ được đào tạo trong các trường huấn luyện tại Hoa Kỳ từ bé. Vì có cô bạn người Mỹ từ bé đã được gia đình có tiền gửi vào các tường huấn luyện này nên đánh tennis khá nhưng sau bị thương nên bỏ nghề. Nhưng rồi từ từ các người ngoại quốc có tiền, như người Nga, Á Căn Đình,.. cho con qua mỹ tập thì từ từ họ chiếm hết các giải quần vợt. Các tay bơi lội ngoại quốc đa số đều được các đại học Hoa Kỳ huấn luyện,… cô Ánh Viên của Hà Nội cũng qua Mỹ học tập để được huấn luyện đúng bài bản.

Mình đọc một tài liệu lý giải lý do người Na-Uy tuy dân ít mà lại đoạt nhiều huy chương vàng thế vận hội mùa đông. Lý do là xứ này có nhiều tuyết, văn hoá của họ không ở trong nhà mà ra thiên nhiên nên từ bé đã được huấn luyện chơi thể thao ngoài trời dù trời lạnh. Văn hoá đó đã khiến họ thi đấu thể thao mùa đông rất giỏi. Tương tự xứ Hoà-Lan có nhiều kênh nước và bằng phẳng nên vào mùa đông các con kênh bị đóng băng, nên dân họ ra đường và chơi trượt băng trên các con kênh nên họ rất giỏi và chiếm gần hết các huy chương về trượt băng. Nhưng cũng phải nhờ gia đình khá giả mới có tiền mua giày, áo quần ấm,.. mình cho mấy đứa con bơi vì là môn thể thao rẻ nhất Hoa Kỳ. Còn chơi Ice-hockey hay đua thuyền thì tốn khinh khủng.

Thiên tài chưa đủ, cần có những thức khác như: khoảng 30% doanh nhân Mỹ từng được chẩn đoán mắc chứng khó đọc (dyslexia) nghiêm trọng như mấy ông tỷ phú Richard Branson, Charles Schwab, John Chambers gặp khó khăn đáng kể trong việc đọc. Điều này không hẳn là ngẫu nhiên. Theo Gladwell, tinh thần doanh nhân của họ phần nào được hình thành từ chính khó khăn đó. Nếu từ nhỏ họ không đọc và viết dễ dàng như người khác, họ buộc phải:

• Học cách giao việc.
• Học cách giao tiếp bằng lời nói.
• Học cách giải quyết vấn đề.
• Học cách lãnh đạo.

80% doanh nhân mắc chứng khó đọc từng là đội trưởng đội thể thao ở trường trung học. Ở nhóm không mắc chứng khó đọc, tỷ lệ chỉ khoảng 30%. Khi bước vào đời, họ đã luyện tập suốt nhiều năm bốn kỹ năng cốt lõi của doanh nhân:

• Giao việc, uỷ nhiệm cho người khác
• Giao tiếp
• Giải quyết vấn đề
• Lãnh đạo

Nhiều người trong số họ không xem chứng khó đọc là trở ngại. Họ xem đó là lý do khiến họ thành công, một bất lợi đã được chuyển hóa thành lợi thế. Nhưng muốn được như vậy, cần có cha mẹ khá giả như ông bác sĩ Daniel Amen, vùng Nam Cali kể là khi cô con gái của ông ta than là học bài không được, khó tập trung. Hôm sau ông ta đem con gái vào phòng mạch để scan cái bộ não. Ông khám phá ra con giá bị ADD nên ông ta chữa cho cô con gái. Từ một học sinh bình thường, cô ta thở thành học sinh xuất sắc và được vào đại học danh tiếng nhất thế giới chớ gặp cha mẹ nghèo thì không có lúa giống để mà bán.

Điều ông Gladwell muốn chúng ta hiểu: Khi nhìn thấy sự khác biệt về thành công, chúng ta thường mặc định rằng nguyên nhân là do sự khác biệt về năng lực.” Nhưng chúng ta thường quên:

• Nghèo đói có thể bóp nghẹt tài năng. Mình nhớ Lua Viet Organization có tặng học bổng cho sinh viên nghèo, nhiều người được học bổng đã tốt nghiệp, có người tốt nghiệp y khoa. Nếu không có học bổng giúp đỡ thì chúng ta đã mất đi những người hữu dụng của cộng đồng.
• Môi trường có thể giới hạn tiềm năng. Khi sống trong một môi trường bị trù dập vì lý lịch thì khó mà tiến thân được điển hình ông giáo sư Montagnier, đoạt giải Nobel về y khoa, nhờ phát hiện ra HIV để có thể chữa trị nhưng sau đó ông ta khám phá ra điện giải về tế bào thì hội đồng y khoa Pháp cấm và bị trù dập nên phải chạy qua Trung Cộng để nghiên cứu thêm.
• Thái độ và văn hóa có thể quyết định kết quả.
• Những quy tắc tưởng như vô hại của xã hội có thể loại bỏ rất nhiều người tài.

Chúng ta thích tin rằng xã hội trọng dụng nhân tài hoàn toàn công bằng nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều. Lập luận về “tỷ lệ hiện thực hóa tiềm năng” mang lại một góc nhìn đầy hy vọng: Khi một nhóm người đang gặp khó khăn, đừng vội kết luận rằng họ kém năng lực.”

Rất nhiều vấn đề tưởng như do bẩm sinh hay di truyền thực chất chỉ là những tiềm năng chưa được khai thác đúng cách và điều đó có nghĩa là chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi kết quả của con người, nếu chúng ta biết chú ý và tạo ra cơ hội phù hợp. Có nhiều người kể ở Việt Nam chả để ý, học cực dốt rồi khi sang được Hoa Kỳ, hay âu châu, bổng nhiên họ học khá lên, tốt nghiệp trường kỹ sư, y khoa đủ trò. Thiên tài là bẩm sinh nhưng thành tựu hay không còn phải dựa vào hoàn cảnh, môi trường. Có tài mà cha mẹ nghèo thì cuối cùng cũng làm công cho thiên hạ hay cuốc đất đến già.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn