Kinh tế đăng ký (subscription economy)

 Kinh tế đăng ký (subscription economy)

Hôm nay đọc một bài trên mạng xã hội thấy đặc biệt nên gửi cho mấy đứa con. Con mình thì thuộc dòng keo kiệt nhưng nhiều khi đi chơi với mình thấy chúng tiêu tiền như nước vì mình trả nên nhắc chúng thôi. Câu chuyện như sau:

Tôi 24 tuổi, thu nhập 52.000 USD/năm, và gần đây tôi dọn vào ở trong phòng dành cho khách của nhà ông nội tôi, năm nay 80 tuổi, vì tiền thuê nhà 1.900 USD mỗi tháng đang bào mòn tôi đến kiệt quệ.

Thứ Bảy tuần trước, tôi đặt một khay sushi 32 USD qua ứng dụng giao đồ ăn vì cảm thấy “quá mệt” để vào bếp. Ông nội đứng nhìn người giao hàng rời khỏi hiên nhà, như thể vừa chứng kiến một tội ác. Tối hôm đó, ông ngồi ăn một bát “dọn tủ lạnh” bắp cải xào, chút thịt nguội còn sót lại và một củ khoai tây. Trông thật thảm. Có lẽ chưa đến một đô la để nấu. “Chắc là xa xỉ lắm,” ông lẩm bẩm. “Ăn uống như vua mỗi đêm.”

Tôi bùng nổ “Thời thế bây giờ khác rồi, ông nội! Thế hệ ông sống đơn giản. Ông mua được cả mảnh đất này chỉ với một nguồn thu nhập, lại còn nuôi cả gia đình!” Ông đặt thìa xuống. Tôi chưa từng thấy ánh mắt ông lạnh đến vậy. “Đơn giản ư?” Giọng ông gần như thì thầm. “Ông làm 2 ca ở nhà máy suốt ba mươi năm. Khi khủng hoảng xảy ra cuối thập niên 70, dưới thời tổng thống Carter, lãi suất gần 18%. Ông không ‘đặt đồ ăn’. Ông ăn bánh quy với bơ đậu phộng. Hàng tháng trời liền.”

Ông chỉ vào chiếc bàn cạnh giường tôi. “Cái đồng hồ cháu đeo còn đắt hơn ba tháng lương đầu tiên của ông. Đôi giày ‘thiết kế’ của cháu còn đắt hơn lần sửa bếp đầu tiên của ông. Còn sở thích của ông?” Ông chỉ vào chiếc găng tay bóng chày cũ, được để cẩn thận trên kệ. “Đó là sở thích của ông. Giá năm đô, dùng được bốn mươi năm.”

“Vậy sao? Cháu phải sống trong hang à?” tôi gắt lại. “Cháu không sống trong hang,” ông nói. “Cháu chỉ là thiếu kỷ luật. Cháu muốn cuộc sống của một chủ nhà nhưng không chịu hy sinh ly cà phê starbucks’ 8 đô. Cháu muốn bình yên tài chính nhưng sẵn sàng trả 30 đô cho cá sushi chỉ vì quá ‘kiệt sức’ để đun nước.”

Ông bước đến một chiếc tủ gỗ có khóa, lấy ra một cuốn sổ tiết kiệm bọc da đã sờn, rồi đặt lên đùi tôi. Tôi mở ra. 315.000 USD. Người đàn ông ăn ngũ cốc nhãn hiệu rẻ tiền và tự vá tất cho mình, đã tích lũy hơn ba trăm nghìn đô la từ một khoản lương hưu khiêm tốn và lối sống kỷ luật.

Tôi nhìn số dư. Rồi nhìn vào điện thoại, nơi thông báo “hộp quần áo cao cấp hàng tháng” vừa hiện lên. Tôi nhìn khay sushi mới ăn được nửa. Ông nội cầm bát bắp cải lên. “Cháu nói đúng, Leo. Ông đã mua được căn nhà này chỉ với một mức lương.” Ông dừng lại ở cửa. “Nhưng ông không có năm nền tảng như Netflix, Hulu,… xem phim trực tuyến, không lái xe trả góp vượt khả năng, cũng không trả phí ‘tiện lợi’ cho từng bữa ăn.” Ông nhìn thẳng vào mắt tôi. “Cháu không có vấn đề kiếm tiền. Cháu có vấn đề về lối sống. Cháu không nghèo, cháu chỉ đang trả một khoản phí lãi suất cao để giả vờ mình thành công.” 

Tối hôm đó tôi hủy các gói dịch vụ cao cấp. Sáng hôm sau tôi tự làm cơm mang đi làm. Nó có vị như một cú tát của thực tế. Đôi khi, những người ta nghĩ là lạc hậu lại chính là những người thực sự biết con đường đúng. Cảm ơn ông nội 

Câu chuyện này nói đến giới trẻ ngày nay sống trong nên văn hóa “subscription economy” (nền kinh tế đăng ký) là một hiện tượng kinh tế, văn hóa đặc trưng của xã hội tiêu dùng đương đại, nơi con người không còn mua sản phẩm hay dịch vụ một lần, mà trả tiền định kỳ để được tiếp cận liên tục. Điều quan trọng là: đây không chỉ là mô hình kinh doanh, mà đã trở thành một lối sống và một hệ tư tưởng tiêu dùng. 

Thế hệ mình không hiểu nguyên cơ nên hay chê trách, kêu tụi con bây giờ này nọ, không chịu khó như thế hệ mình. Cái nguy hiểm nhất là thẻ tín dụng, chúng ta cứ cà xài thoải mái rồi cuối tháng lo trắng đầu trả nợ. Đến đời con mình chủ nghĩa tư bản ra đủ chiêu để khiến chúng trở thành nô lệ suốt đời. Tín đồ thời trang, tín đồ Netflix,…

Cách đây hai năm mình trả tiền cho mấy đứa con và cả thằng bồ con gái đi học khóa tài chính căn bản. Từ đó chúng chi tiêu cẩn thận lại và có mua được một căn nhà cho thuê chung cho chúng. Mình thương lượng mua cho chúng, chúng bỏ tiền ra để mua và quản lý. Nay chúng cuối tuần, thay vì đi ăn chơi, cứ đi tìm nhà để mua cho thuê khiến mình mừng hết già. 

Vấn đề bây giờ là chuyển giao công nghệ, kinh nghiệm của mình cho chúng. Hôm qua thằng con nói chuyện với bà chùi nhà, để chùi dọn một căn nhà mới sơn lại để cho thuê. Có mình nhưng mình không trả lời để xem nó thương lượng ra sao. Ngập ngừng như đứng trước một cô gái đẹp nó nói lí nhí trong họng “that’s the best you can do?”. Đó là câu kinh mình tụng mỗi khi thương lượng. Bà dọn nhà kêu $270 thay vì lúc đầu là $280. Nó nói để nó suy nghĩ vì đang nói chuyện với khách hàng. 30 phút sau khi nói chuyện với người mướn nhà, nó xem lại nhắn tin thì bà dọn nhà kêu $250.  Từ $280 xuống$250 là hơn 10%. Chỉ cần hỏi một câu. Nếu nó hỏi thêm câu kinh thứ nhì của mình thì xuống 20%. Nhưng xem như nó cũng mới học nghề như vậy là khá rồi. Mình bây giờ tìm cách upload vào não bộ mấy đứa con kinh nghiệm của mình. 

Về mặt kinh tế, subscription economy là mô hình: Trả tiền hàng tháng / hàng năm, Đổi lấy quyền truy cập (access), không phải quyền sở hữu (ownership) Ví dụ: Netflix, Spotify, Apple Music, Premium clothing box, ứng dụng giao đồ ăn, cà phê hội viên, Xe trả góp, điện thoại trả góp, như mua mỗi năm đổi IPhone cho sang trọng. Phần mềm, cloud, AI tools. Người dùng không cảm thấy “mua nhiều”, nhưng tiền bị rút đều đặn và âm thầm.

Theo thống kê thì nền kinh tế đăng ký này tăng trưởng đến 400% so với thập niên trước và họ đến năm 2033, sẽ lên đến 1.5 ức. Từ kinh tế sang văn hóa: subscription như một “chuẩn mực sống. Subscription economy không chỉ bán tiện ích, mà bán cảm giác: “Tôi đang sống hiện đại”, Tôi xứng đáng được tiện lợi”, “Tôi không nghèo, tôi chỉ đang tiêu tiền thông minh”. Trong câu chuyện: “You’re not broke; you’re just paying a high-interest subscription to pretend you’re successful.” Câu này chạm đúng bản chất văn hóa: Subscription trở thành một cách “diễn vai thành công” (performing success)

Sự đối lập thế hệ: sở hữu vs truy cập. Thế hệ ông nội của tác giả: sở hữu nhà, sửa đồ thay vì thay mới, tiêu dùng chậm, hữu hình, Ít dịch vụ trung gian. Thế hệ trẻ: thuê nhà, thuê cả… phong cách sống, trả tiền cho “tiện nghi, tiện lợi”, “trải nghiệm”, “đỡ mệt”, Phụ thuộc vào nền tảng. Đây không chỉ là khác biệt thu nhập, mà là khác biệt triết lý sống.

Subscription economy và “nghèo hóa vô hình”; một điểm nguy hiểm của subscription economy là nó: Không gây sốc như một khoản chi lớn, không đau như mua nhà hay xe, nhưng ăn mòn thu nhập dài hạn.

Ví dụ: $8 latte mỗi ngày → $240/tháng, 5–7 subscription → $200–400/tháng, Delivery + fees → $300–600/tháng. Kết quả: Không đủ tiền tích lũy để mua nhà, nhưng cũng không cảm thấy mình tiêu xài hoang phí. Mình khuyên mấy đứa con là có ông thầy dạy mình khi xưa, là mỗi tháng tìm cách nào để giảm chi tiêu, cứ $50 là vui rồi. Cho công ty cũng như cho cá nhân vì overhead là cái sẽ khiến chúng ta nghèo.

Đây là trạng thái “nghèo mà không nhận ra”. Mình thường nói với 2 đứa con là mẹ tụi con chạy xe BMW (hai chiếc), mất của bố 8 căn nhà. Chúng hỏi tại sao. Mỗi chiếc xe phải trả $500/ tháng hay $6,000/ năm, bố mua căn nhà Encanto đặt cọc có $3,600, nay cho thuê $5,300/ tháng còn nhà đặt cọc nhiều nhất là $8,000 nay cho thuê $3,800/tháng. Mua hai chiếc xe chạy vừa hết nợ lại mua xe mới. Bù lại Happy wife happy life Chán Mớ Đời 

Khía cạnh văn hóa – xã hội. Subscription economy gắn với: Chủ nghĩa tư bản muộn (late capitalism), xã hội mệt mỏi (burnout society – Byung-Chul Han), tư duy tiện lợi hóa mọi thứ (convenience culture). Con người: Quá mệt để nấu ăn, Quá bận để sửa đồ, Quá áp lực để sống “tối giản”. Thị trường bước vào khoảng trống đó và bán giải pháp dưới dạng subscription.

Câu chuyện không nói: “Người trẻ lười” mà nói: Subscription economy đã bình thường hóa sự thiếu kỷ luật tài chính. Ông nội đại diện cho: kỷ luật, trì hoãn hưởng thụ, sự tự chủ. Người cháu đại diện cho: tiêu dùng để xoa dịu mệt mỏi, thành công mang tính trình diễn, phụ thuộc vào hệ sinh thái subscription.

Văn hóa subscription economy không làm con người nghèo ngay lập tức. Nó khiến con người không bao giờ đủ giàu để thoát ra. Mấy đứa con tưởng ra đời là muốn làm gì thì làm lại vẫn bị mình lâu lâu nhắc nhở chúng phải tiếp tục con đường sự nghiệp cách mạng keo kiệt của bố mẹ chúng. Chúng không mua một cuộc sống tốt hơn, chúng bỏ đăng ký trả tiền hàng tháng cho ảo tưởng rằng mình đã có nó. Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Private equity mua các công ty rồi phá sản

 Tư bản dã man ở thế kỷ 21

Hồi đi học, thầy giáo kêu đọc Victor Hugo, Emile Zola, Balzac,…để hiểu sự bốc lột của chủ nghĩa tư bản. Sang Hoa Kỳ mình chứng kiến chủ nghĩa tư bản khác với những gì mình đọc trong sách truyện. Lâu lâu mình đọc báo thấy công ty này vừa được công ty nào có nhiều tiền mua nên nghĩ nên mua cổ phiếu của công ty mới được mua như Toy’R’US,… minh hồ hởi đến mấy tháng sau thì thấy cổ phiếu như diều dính mưa nên Chán Mớ Đời.  Một hôm mình hỏi một ông mỹ, trader thì ông ta cười và giải thích. Mình xin tóm tắc như sau:

Chắc ai thuộc thế hệ mình đều nhớ đến phim Pretty Woman do Julia Roberts và Richard Gere đóng vai tên đại diện công ty Private Equity đi mua mấy công ty đang te tua rồi tân trang tài chánh lại rồi bán kiếm tiền hay đuổi hết dân làm việc, bỏ túi tiền hưu trí của họ rồi bán bất động sản của công ty rồi chạy.

Trong hơn hai thập niên qua, một làn sóng các chuỗi bán lẻ từng được người Mỹ yêu mến đã biến mất khỏi các trung tâm thương mại và các con phố chính trên khắp cả nước. Toys “R” Us là thiên đường tuổi thơ của nhiều thế hệ trẻ em như con mình khi nhỏ, hay kêu bố dẫn đi mua đồ chơi hay tả con nít. Hay tiệm Payless ShoeSource nơi cung cấp giày dép giá rẻ cho các gia đình lao động mà khi lấy nhau đồng chí gái hay ghé lại đây mua. Tiệm Sports Authority ở đường Beach mà mình hay dắt hai đứa con vào đây mua đồ bơi và cắm trại, tiệm Gymboree cho mấy đứa con đến chơi khi còn nhỏ, và hàng chục thương hiệu khác mà ngày nay thấy mất tiêu.

Vật đổi sao dời, ngày nay người ta mua đồ trên mạng nhiều hơn nên mấy chỗ này bị banh ta lông nhưng mấy tiệm này banh ta lông trước khi Amazon ra đời và sống mạnh. Dù có nhiều yếu tố góp phần vào “ngày tận thế của bán lẻ” từ sự trỗi dậy của thương mại điện tử đến thay đổi trong thói quen tiêu dùng. Một số lượng đáng kể các “nạn nhân” này có chung một đặc điểm: họ thuộc sở hữu của các quỹ đầu tư tư nhân (private equity) khi sụp đổ.

Nên nhắc một tí là các tiệm thuộc khu thương mại mượn tiền của ngân hàng nhưng mỗi 7 hay 10 năm phải tái tài trợ lại khác với các nhà ở. Ngân hàng chỉ cho mượn 7-10 năm vì họ không muốn chôn vốn của họ lâu dài, sẽ mất giá vì lạm phát. 10 năm về trước, khi tiền lời xuống như tây đi đái thì các chung cư cũng như các khu thượng mại đều tái tài trợ lại hết với tiền lời đâu 3, 4% nay đến mùa tái tài trợ lại thì tiền lời lên gấp 2 nên ngọng. Đưa đến đóng cửa rất nhiều tiệm buôn bán. Tỷ lệ bị xiết nhà lên rất cao so với mấy năm trước. Với đà này hai năm nữa thì khủng hoảng 2008 sẽ trở lại.

Trở lại câu chuyện về vai trò của private equity trong các vụ phá sản bán lẻ gắn chặt với một trong những kiến trúc sư tiên phong của mô hình này: Mitt Romney, đồng sáng lập Bain Capital, sau này là Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ và ứng cử viên tổng thống. Giới đầu tư chửi ông này rất thậm tệ, ông ta muốn trở thành tổng thống nên họ khui ra các mánh mà các nhà đầu tư sử dụng như ông Romney. Dù Romney rời vai trò điều hành trực tiếp tại Bain Capital vào năm 1999, công ty do ông xây dựng đã trở thành một trong những thế lực hàng đầu trong các thương vụ mua lại bằng đòn bẩy (leveraged buyouts – LBO), và những chiến lược ông góp phần khai sinh đã trở thành thông lệ của toàn ngành. Richard Gere đóng trong phim Pretty Woman như mấy ông thần đi mua các công ty bị khó khăn như Mitt Romney. Nhờ tình yêu với một cô điếm khiến tên đi ăn cướp nhà máy, công ty của kẻ khác giác ngộ cách mạng nên tha mạng cho gai đình của công ty đang tính mua.

Về bản chất, private equity là việc các quỹ huy động vốn từ các nhà đầu tư tổ chức, quỹ hưu trí, quỹ hiến tặng đại học, cá nhân giàu có, để mua các công ty, tái cấu trúc chúng, rồi bán lại nhằm thu lợi nhuận. Mục tiêu thông thường là đạt lợi suất 20–30% mỗi năm cho nhà đầu tư. Khác với đầu tư mạo hiểm (venture capital), private equity thường nhắm tới các doanh nghiệp đã trưởng thành, có dòng tiền ổn định. Các nhóm này được mệnh danh là Vulture Capitalists, những con kênh kênh tư bản.

Đặc điểm then chốt của phần lớn các thương vụ private equity là mua lại bằng đòn bẩy (LBO). Trong LBO, quỹ chỉ bỏ ra 20–30% vốn tự có, phần còn lại là tiền vay. Quan trọng hơn, khoản nợ này không nằm trên sổ sách của quỹ, mà được đặt lên vai công ty bị mua. Nói cách khác, doanh nghiệp bán lẻ bị mua tự vay tiền để mua chính mình. Hậu quả tức thì là một công ty từng có lãi và ổn định bỗng phải gánh núi nợ khổng lồ. Thay vì chỉ cần tạo ra dòng tiền để vận hành, doanh nghiệp giờ đây phải đủ tiền để trả lãi và gốc các khoản nợ có thể lên đến hàng tỷ đô la.

Các quỹ private equity đã phát triển những chiến lược rất tinh vi để kiếm lợi từ các thương vụ bán lẻ. Điều gây tranh cãi nhất là: nhiều cơ chế sinh lời hoạt động độc lập với việc doanh nghiệp thành công hay thất bại. Chính sự bất đối xứng này, quỹ thắng ngay cả khi công ty thua nằm ở trung tâm của mọi tranh luận.

Phí quản lý: ngay khi thương vụ hoàn tất, quỹ thường thu phí quản lý hàng năm 1,5–2% giá trị giao dịch. Với một thương vụ 2 tỷ USD, điều này tương đương 30–40 triệu USD mỗi năm, bất kể kết quả kinh doanh. Trong 5–10 năm, khoản phí này có thể vượt quá số vốn ban đầu mà quỹ bỏ ra.

Phí giao dịch: quỹ thu phí cho việc sắp xếp thương vụ, thu xếp tài chính, mua lại bổ sung, và bán công ty. Mỗi giao dịch lớn tạo ra hàng triệu USD phí tư vấn, do chính công ty trả cho chủ sở hữu của mình.

Tái cấp vốn chia cổ tức (Dividend Recapitalization): trong thực tế gây tranh cãi, quỹ thường buộc công ty vay thêm nợ chỉ để trả cổ tức đặc biệt cho quỹ. Nhờ vậy, quỹ có thể thu hồi vốn ban đầu trong khi vẫn giữ quyền sở hữu. Nếu công ty sau đó sụp đổ, quỹ đã kịp “rút ruột” xong.

Tước đoạt tài sản (Asset Stripping): nhiều nhà bán lẻ sở hữu bất động sản giá trị. Quỹ bán tài sản này rồi thuê lại (sale-leaseback), tạo ra tiền mặt tức thì để trả cổ tức cho quỹ, nhưng khiến công ty gánh nghĩa vụ thuê dài hạn và mất đi tài sản cốt lõi.

Cải thiện vận hành: thật ra công bằng mà nói, các quỹ cũng thực sự cố gắng cải thiện hoạt động của công ty: tinh gọn chuỗi cung ứng, đóng cửa cửa hàng kém hiệu quả, đàm phán lại hợp đồng, đầu tư công nghệ. Khi thành công, những biện pháp này làm tăng giá trị doanh nghiệp. Nhưng khi doanh nghiệp đồng thời bị đè nặng bởi nợ khổng lồ, cải thiện vận hành thường không đủ.

Các trường hợp điển hình: 

Toys “R” Us: Năm 2005, Bain Capital, KKR và Vornado mua Toys “R” Us với giá 6,6 tỷ USD. Chỉ 1,3 tỷ là vốn chủ, còn lại 5,3 tỷ USD là nợ đặt lên công ty. Công ty phải trả hơn 400 triệu USD mỗi năm tiền lãi và gốc, số tiền lẽ ra có thể dùng để cải tạo cửa hàng, phát triển thương mại điện tử, hay cạnh tranh với Amazon và Walmart. Trong 12 năm, các quỹ thu khoảng 470 triệu USD phí. Khi Toys “R” Us phá sản năm 2017 và biến mất dấu tích năm 2018, 33.000 lao động mất việc, còn các quỹ gần như không thiệt hại tài chính. Khi phá sản thì ngân hàng chỉ biết cười, kêu ông Mitt Romney dẫn đi ăn hay bay qua đảo Epstein một weekend. Đa số là các số nợ ngân hàng cho vay thường sau 1 năm là bán cho chính phủ. Và khi các số nợ này không được trả bị xù thì các bác và em nai lưng ra trả thuế cho chính phủ. Thường họ không nhắc đến vụ này. Bác nào cứ để ý là sau khi tái tài trợ, công ty hay ngân hàng cho bác vay tiền, sẽ gửi một lá thư nói từ đây trả tiền cho công ty nào đó, thường là do chính phủ nhờ.

Payless ShoeSource: Payless bị mua năm 2012, phá sản năm 2017, tái cấu trúc, rồi phá sản lần nữa năm 2019, đóng toàn bộ cửa hàng Bắc Mỹ. Quỹ đã rút lợi nhuận sớm; người lao động và chủ nợ gánh hậu quả.

Gymboree: Bain Capital mua Gymboree năm 2010. Công ty phá sản năm 2017, rồi thanh lý hoàn toàn năm 2019. Bain đã thu hồi vốn từ lâu. Mitt Romney không phát minh LBO, nhưng chuẩn hóa và hợp thức hóa mô hình này. Dưới thời ông, Bain có nhiều thành công (Staples, Domino’s). Ông rời Bain năm 1999 nhưng vẫn hưởng lợi tài chính. Mình không biết tiền hưu trí của các cựu nhân viên là bao nhiêu nhưng đa số họ mất gần hết và lọt tay vào công ty của ông Romney.

Trong chiến dịch 2012, lý lịch Bain trở thành tâm điểm tranh cãi, phơi bày mâu thuẫn căn bản của chủ nghĩa tư bản Mỹ: có chấp nhận làm giàu từ việc phá hủy doanh nghiệp và việc làm, nếu một số thương vụ khác tạo giá trị hay không?

Câu hỏi điều tiết và câu hỏi nền tảng: chính phủ nên giới hạn hay đánh thuế lợi ích carried interest?  Vấn đề là các công ty này cúng tiền tranh cử cho các thượng nghị sĩ và dân biểu. Có nên buộc quỹ chịu trách nhiệm nợ? Rốt cuộc, mục đích của doanh nghiệp là gì: tối đa hóa lợi nhuận cho nhà đầu tư, hay còn trách nhiệm với người lao động và cộng đồng? Private equity không đơn thuần là ác quỷ, nhưng cấu trúc hiện tại của nó tạo ra động cơ lệch lạc: khuyến khích rút ruột thay vì xây dựng, tập trung lợi ích cho thiểu số, và đẩy rủi ro sang xã hội.

Mình thấy nên cần giải thích các vấn đề này hơn là hùa theo định hướng dư luận của chính phủ và truyền thông, chửi bới nhau. Bò đỏ bò vàng dân chửi hay ma-gà này nọ. Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Chiếc xe màu Đỏ

 Chiếc xe màu đỏ

Nhớ hồi đi học mua nhà, thầy bảo mua xe gì thì thấy xe đó nhiều. Mua nhà cho thuê thì thấy nhà cho thuê. Mình không hiểu lắm. Khi mua xe chở con nhỏ, mấy đứa con cứ kêu bố chỉ xe Dodge như xe mình. 20 năm sau đọc sách “Chiếc xe màu đỏ” mới thấy đúng. Giá như mình không ngu lâu dốt bền thì giờ đã giàu. Chán đời.

Sách giải thích khi quyết định mua xe màu đỏ, trước đó chúng ta chả để ý xe màu đỏ, nhưng sau khi mua chạy thì thấy toàn xe màu đỏ. Con mình cũng vậy, chỉ thấy xe Dodge giống xe mình.

Nhà Phật gọi là nghiệp kiếp trước, khoa học gọi là “Baader-Meinhof Phenomenon” hay “Frequency Illusion”. Não bộ lọc bỏ hầu hết thông tin xung quanh. Nhưng khi điều gì đó quan trọng với mình, nó sẽ gỡ bỏ bộ lọc. Mình bắt đầu thấy nó ở khắp nơi. Baader-Meinhof là nhóm khủng bố người đức khi mình còn ở âu châu, chuyên cướp ngân hàng bắt cóc thiên hạ, chống lại chủ nghĩa tư bản. Sau bị bắt nên chính phủ sợ họ trốn thoát nữa nên giúp họ tự tử trong tù.

Điều này không chỉ xảy ra với xe cộ. Nó xảy ra với cơ hội, ý tưởng, thành công, và cả cảm xúc. Mình tập trung vào điều gì thì thấy nhiều hơn. Thế giới của mình thay đổi dựa trên những gì mình chọn để ý. Nay mình mới hiểu, nếu anh ghét Dân Chửi thì đâu đâu anh đều thấy Dân Chửi, còn chị ghét Mà-Ga thì đâu đâu cũng thấy Mà-Ga tha hồ chửi nhau. Tất cả đều đúng cả. Vì INternet làm tiền nên kỹ thuật số sẽ bơm các tin tức hạp nhãn với người đọc nên chúng ta cần đọc tin tức phía bên kia chiến tuyến như mình khi xưa hay nghe đài Hà Nội ban đêm. Hay ngày nay đọc sách báo của Hà Nội để hiểu thêm.

Tại sao lại vậy? Vì một phần của não bộ gọi là “Reticular Activating System (RAS)”, nó hoạt động như người gác cổng, lọc bỏ hàng triệu thông tin đến não mỗi giây. Bộ phận này quyết định cái gì quan trọng và cái gì không nên để ý. Như chúng ta có thể nghe tiếng ai đó gọi tên mình trong đám đông ngoài ra thì bỏ ngoài tai. Một người Mà-Ga sẽ rung động trước một tin dù là fake News nói về ông Trump, trong khi một người theo Dân Chửi thì không tin hình ảnh tổng thống Clinton, Obama tuyên bố phải trục xuất người di dân lậu,…

Điển hình khi mua xe xong thì mình và con của mình thấy rất nhiều xe giống xe mình mới mua. Trước đó chả để ý gì cả. Những người cứ để ý đến tiêu cực thì cuộc đời họ cứ thấy toàn tiêu cực xung quanh mình. Ai khen cái áo của mình đẹp, thay vì cảm ơn lại tự hỏi bà này nói như vậy nghĩa là gì, chê áo mình hay nói Kháy này nọ. Còn ai chửi mình thì cứ nghĩ Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen là xong, chả để ý. Lý do là người chửi trên mạng nên chả biết họ là ai. Mà ngay người mình biết có chửi mình cũng nhăn răng ra cười. Lý do từ nhỏ mình đã được bạn bè thầy cô kêu là ngu, quen bị chửi ngu từ bé nên mình chấp nhận. Xong om

Điểm hay là chúng ta có thể thay đổi RAS. Chúng ta có thể định hướng, lập trình não bộ cho chúng ta biết cơ hội, giải pháp thay vì chỉ nhìn thấy vấn đề và thất bại. Đây là cách những người thành công tạo ra vận may cho chính họ.

Điển hình, chúng ta có một ý mở tiệm nail hay bán bún bò làm giàu, thì đã có nhiều người đã làm khắp Bolsa. Chúng ta nghĩ nên học những điều gì mới thì nảy ra khắp nơi. Chúng ta bị vợ chửi, lại khiến mọi việc xung quanh mình làm mình điên thêm. Đó là sự vận hành của RAS. Đa số trong chúng ta để RAS kiểm soát chúng ta. Chúng ta cứ nghĩ đến lo sợ, thất bại, và nghi ngờ và não bộ lại càng cho ta thấy các tiêu cực khác nữa. Trong khi đó những người thành công huấn luyện não bộ chú tâm vào cơ hội, thay đổi và cách thay đổi, phương án.

Mình lấy thí dụ, khi mới bắt đầu học nghề mua nhà cho thuê. Đồng chí gái kêu tiền đâu mà mua, rồi lại nghe họ hàng thân hữu đã có định kiến về mình là bất tài, ngu dốt. Họ kêu thằng đó ngu, nhà đang xuống mà chạy đi mua nhà (1995). Mình thuộc dạng ngu lâu dốt bền. 

Như khi xưa, mình nói muốn đi du học, bạn bè, họ hàng kêu ngu mà đòi lên trời rồi họ cười. Trời ị trúng đầu, mình đậu cao nên nạp đơn du học lại khiến bạn học lắc đầu. Rồi trời ị trúng đầu thêm một phát nữa, mình được học bổng đi tây. Bạn bè họ hàng kêu thằng này qua Tây khá lắm là đậu bằng nhảy đầm, Qua tây, Sàigòn mất thiên hạ kêu mình đi học nghề sửa ống nước nhưng mình cứ đâm đầu đi học, 6 năm sau ra trường với bằng thạc sĩ nên thiên hạ chửi thề. Bạn học khi xưa, bỏ học đi làm rất nhiều, uống rượu hút thuốc lá nhiều nên có người chết sớm.

Rồi mình mò đi mua nhà rẻ, được người ta cho vay. Như nhà của ông John, bác sĩ, ông ta đổi lại thành khu thương mại để mở văn phòng bác sĩ. Về hưu, ông ta bán nhưng chả có thằng nào mua cả năm trời vì nhà ở không được mà làm ăn buôn bán cũng không. Mình thấy đây là cơ hội nên hỏi mua, ông ta đồng ý bán và mình lên thành phố xin đổi qua vùng dân cư. Mình giải quyết được vấn đề mà ít ai nghĩ đến. Xong om

Ngày nay, họ hàng thân hữu kêu ông Sơn, (ông nghe chớ không phải thằng như xưa) hên vì mua nhà khi nhà xuống, lại kêu đồng chí gái hên lấy được mình. Mình đi kỵ giỗ bên vợ, nay được thiên hạ tới chào hỏi, bắt tay như tây đầm, chớ khi xưa chả có ai hỏi một câu. Chán Mớ Đời 

Tương tự khi mình muốn leo núi, thiên hạ cứ kêu già rồi không nên bú xua la mua. Mình thì thiên hạ càng nói mình càng muốn làm thêm. Thế là tập luyện đi leo Kilimanjaro, Đỉnh Whitney, Machu Pechu đủ trò. Năm ngoái buồn đời, mình đi bộ hành hương bên Ý Đại Lợi, ngày 30-40 cây số suốt 2 tuần lễ, vẫn tĩnh bơ con cà cuống.

Khoa học giải thích là não bộ chúng ta có “neuroplasticity”, nghĩa là có thể tự điều chỉnh dựa trên những gì chúng ta chú tâm vào. Thí dụ, chính phủ Trump ra lệnh trục xuất di dân, mình mò xem các công ty có nhà tù tạm cho chính phủ thuê để mua cổ phiếu thay vì chửi bới bú xua la mua trên mạng. Thấy lạm phát thì đi mua bạc hồi một lượng có $15, nay lên $100. Có chửi cũng chả thay đổi sự việc, mình nông dân nên khi mở mồm là thiên hạ chửi rồi, ngu biết gì mà nói. Nên nhớ các nhà tù này được thành lập từ lâu, được các chính quyền Bush, Obama, Trump, Biden mướn.

Chúng ta càng nghĩ đến một vấn đề nào, thì các neuro tạo dựng các con đường chỉ dẫn về điều đó. Tư tưởng của chúng ta tạo dựng hiện thật. Điển hình người Mà-Gà thì chỉ đọc tin tức khen ông Trump, còn người theo Dân Chửi thì chỉ đọc tin tức, chửi bới ông Trump. Chúng ta không thể kết luận là Ma-Ga là sai, ngu dốt tương tự Dân Chửi là hèn này nọ. Thế giới này do bọn nhà giàu nắm đầu nên chúng tạo ra mấy chuyện để thiên hạ chửi nhau để quên kinh tế đang xuống, sa thải nhiều, tiệm đóng cửa nhiều. Kinh tế rất te tua, nhất là Cali. Đừng nghe tin tức của chính phủ cứ đi vòng vòng sẽ thấy. Hôm kia mình ghé góc đường Brookhurst và Westminster, tiệm 99 Cents đóng cửa, bãi đậu xe to đùng, khiến mấy tiệm bên cạnh điều hiêu thấy rõ. Qua mấy chỗ tiệm Rite Aid, Walgreens đóng cửa sẽ thấy te tua hơn.

Nếu chúng ta tìm kiếm về sự biết ơn, RAS sẽ chỉ cho chúng ta nhiều sự việc để biết ơn, sẽ thay đổi cách nhìn của chúng ta về cuộc đời. Sáng đi tập Đông Phương Hội, mình mở nghe ông sư giảng về kinh phật giáo, giúp suốt ngày mình hướng thiện, biết ơn đời, ơn đồng chí gái, ơn mẹ, em út, ơn dân chửi, ơn ma-ga, bú xua la mua.

Chớ sáng sớm, thức dậy mình mở mạng xã hội, xem tin fake News rồi chửi bới đủ trò, cả ngày não bộ sẽ làm cho mình tiêu cực, và cuộc đời bực mình.

Do đó họ khuyên chúng ta nên có những mục đích rõ ràng, nhìn về sự thành công của chúng ta hàng ngày, tập trung vào thực hiện giấc mơ của chúng ta, biết ơn những người giúp chúng ta, nhất là quen với những người có đầu óc tích cực, tiến bộ. Và não bộ sẽ làm mọi việc khác. Thay đổi chú tâm để thay đổi cuộc đời mình tích cực hơn.

Lên mạng xã hội thấy ai chụp hình cả gia đình, con cháu đang ăn uống thì chúc phúc cho họ thay vì chửi bới hay chê bai. Thấy ai quen đi chơi đây đó chụp hình, chúc phúc cho họ thay vì ganh tỵ. Phải mừng cho họ gặp lại thân hữu, họ hàng hay anh em. Khi đầu óc mình hướng thiện thì tự nhiên cuộc đời mình thay đổi. Điển hình khi xưa bị mấy cô đá lên đá xuống, mình chúc phúc cho họ được tên nào vớt, cuộc đời họ sẽ sung sướng hơn, có người chăm sóc nên phát hiện ra mối tình hữu nghị của đồng chí gái. Chớ dạo đó mình căm thù đàn bà là ngọng rồi, xung quanh chỉ thấy toàn đàn bà phản bội. Mình phải hiểu mình không có lương cao thì mấy cô muốn cuộc sống của họ bền vững. Đi chơi với mình cho vui trong khi đợi một hoàng tử đạt tiêu chuẩn của họ đến rước.

Lý thuyết chiếc xe màu đỏ không chỉ đơn thuần là việc nhìn thấy những chiếc xe; mà nó còn nói về việc nhìn thấy một thực tế quyền lực mới, nơi suy nghĩ của chúng ta định hình thế giới của chúng ta, và thành công chỉ là sự thay đổi trong cách nhìn nhận vấn đề.

Mình nhớ công ty cho mình đi học một Seminar do công ty ông Steven Covey hướng dẫn cách thành lập mục tiêu trong đời và quan trọng nhất là 4 quadrant . Mình tuân theo nên làm mục tiêu để về hưu này nọ. Mỗi ngày mình mở cuốn sổ ra để đọc lại các mục đích làm chồng, làm cha, làm con, làm phật tử,… mỗi ngày chỉ làm một chút như sáng thức giấc mi trên trán mụ vợ đang say sưa ngủ. Có lẻ mụ vợ không biết nhưng mình biết, kể chuyện cổ tích cho con mỗi đêm trước khi chúng đi ngủ, viết thư cho ông bà cụ, đọc 1 trang kinh Pháp Hoa,…

Thằng con hôm trước mình kể chuyện xe màu đỏ thì nó nhớ. Mình nói nó thấy vụ bố gặp bà mướn tiệm của mình, dọn ra , việc đầu tiên là chúc mừng bà ta về hưu, rồi hỏi han mới biết bà ta muốn dọn ra khỏi Cali thì mình hỏi căn nhà đang ở làm gì thì bà ta kêu bán. Mình nói bán cho mình và 2 ngày sau hai cha con đến nhà bà ta gặp ông chồng làm giấy tờ mua. Mình nói thằng con, khi mình chú ý điều kiện hoá não bộ của mình thì chỉ thấy cơ hội. Còn nếu chú trọng được người đời khen mình là ma gà hay Dân chửi thì mất thời gian vì chả đem lại lợi lộc gì cho mình và thời gian là những gì mình không thể tái sinh được. 

Cuộc đời mình là nông dân thì chăm chú trồng cây bơ cho ra trái tốt, không nên xịt thuốc này nọ, còn chuyện thiên hạ chửi nhau không nên xen vào. Ông Khổng Khâu khi xưa có tuyên bố “tu thân tề gia trị quốc bình thiên hạ”. Mình chưa tu thân hay tề gia được mà cứ tối ngày đòi trị quốc bình thiên hạ. Xong om 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn