Khi Nhật Bản đánh thắng Sa Hoàng khiến các quốc gia bị tây phương đô hộ như Trung Hoa, Việt Nam,… bừng tỉnh, hoá ra người da vàng có thể đánh thắng người tây phương. Thế là người Tàu, người Việt thi đua chạy qua Nhật Bản để học hỏi tìm đường, canh tân đất nước thay vì bế môn toả cảng như trước đây. Việt Nam có chương trình Đông Du, Tây Du. Bên thì muốn theo đường lối Nhật Bản, người thì muốn cải cách theo đường lối tây phương, người thì muốn đi xa hơn là xây dựng một xã hội vô sản nên khi quay lại Việt Nam, họ không nhất trí về đường lối canh tân Việt Nam và choảng nhau. Ai cũng cho thầy mình là giỏi, bảo hoàng còn hơn vua. Đó là bệnh trầm kha của người Việt, bị đô hộ từ ngày lập quốc đến nay, không có tư duy riêng tư, chỉ vay mượn từ người ngoại quốc.
Khi mình theo học chương trình cao học về phát triển đệ tam thế giới, được bảo trợ bởi các công ty đa quốc gia như Nestle,… Tại sao các công ty này bảo trợ các chương trình phát triển này? Để các học viên sau khi tốt nghiệp, trở về nước và ca tụng các công ty như Nestle, và nếu họ có khả năng lên chức cao trong chính quyền của nước họ thì sẽ bảo hoàng còn hơn vua. Kêu áp dụng 1000% cách thức canh tân theo những gì họ học từ Tây phương. Thay vì nghiên cứu rõ ràng tình hình đất nước có phù hợp với lối canh tân này hay không. Hoặc chế biến, cải cách sự canh tân theo môi trường địa phương của đất nước thay vì áp dụng triệt để phương cách tây phương.
Điển hình cái vườn bơ của mình. Mình đi học seminar, tuần rồi có chạy xuống Escondido xem một cái vườn bơ của một ông mỹ. Học thêm kinh nghiệm của ông ta rồi tìm cách cải cách cách quản lý vườn cua mình tuỳ theo nhu cầu, chớ đâu có thể làm theo ông ta hoàn toàn vì chưa chắc phù hợp với vườn mình.
Lấy trường hợp Việt Nam Cộng Hoà trước 1975, có nhiều người du học từ pHáp về, kêu phải canh tân theo mấy ông tây bà đầm dạy. Mấy người du học từ Hoa Kỳ về thì kêu phải áp dụng như bên mỹ. Chưa kể đụng trận với giới đi học Liên Sô về. Thế là choảng nhau chưa nói đến phía Hà Nội lại đòi theo bác LÊNIN, hay bác Mao. Đó là vấn nạn của người Việt, học từ người ngoại quốc với tinh thần bảo hoàng hơn vua.
Do đó trong thời canh tân xứ sở của họ, Nhật Bản chỉ cho những kỹ sư nào có kinh nghiệm, đã làm việc sau khi tốt nghiệp đi tu nghiệp ở ngoại quốc, ngoài ra họ mời các giáo sư ngoại quốc đến xứ họ, trả tiền rất đắt để dạy học tại Nhật Bản. Các giáo sư này thấy hiện trạng đất nước xứ pHù Tang và theo đó hướng dẫn canh tân theo hoàn cảnh địa phương.
Điển hình nếu Sàigòn không mất, tốt nghiệp xong, mình về Việt Nam làm việc. Mình rời Việt Nam ở tuổi 18 nên đâu có kinh nghiệm gì về xây cất ở Việt Nam thậm chí văn hoá Việt Nam. Tiếng việt không thông, qua tây thì lúc đó mới bắt đầu nhìn về tương lai và học ông tây bà đầm. Về Việt Nam thì mình chỉ áp dụng những gì được ông tây bà đầm dạy trong môi trường Việt Nam khác biệt về văn hoá và khí hậu. Được cái là mình có lấy lớp kiến trúc ở các xứ miền nhiệt đới nên có chút đỉnh kiến thức về xây cất ở vùng nhiệt đới.
Mình lấy thí dụ về Việt Nam, ở nhà thân hữu, nghe nói giá nhà mua trên 1 triệu đô la, nhìn phía ngoài hoành tráng lắm. Được thiết kế như bên mỹ bên tây. Vấn đề là có thể họ mướn kiến trúc sư ngoại quốc như công ty mình từng làm việc, thiết kế khách sạn Equatorial cách đây đâu 35 năm khi đổi mới bắt đầu. Mấy nhà của thân hữu được thiết kế theo tây phương, cửa kính bú xua la mua khiến phía trong nóng chết bỏ. Kiến trúc của xứ trời lạnh, có tuyết trong khi Việt Nam khí hậu nhiệt đới khác. Vào nhà nóng mà mở cửa sổ không dám vì bên ngoài cũng nóng bá cháy. Mình thấy nhà ở Đà Lạt không được thiết kế theo thời tiết ở Đà Lạt nên trong nhà bị mốc ẩm. Bắt chước tây phương nhưng phải cải cách theo địa phương của mình chớ chép y chang là hỏng. Chán Mớ Đời
Có lần về Đà Nẵng, ở mướn một căn nhà ngay biển, trong một khu vực của người Việt làm chủ. Căn nhà được xây theo lối tây phương, nghĩa là 2 tầng, và cửa kính khắp nơi. Kết cuộc, không mở cửa sổ mà nóng kinh hoàng, phải mở máy lạnh 24/24. Nội tiền trả điền là gia chủ sẽ khóc như mưa ngâu. Mà nàh đóng kín mít thì không tốt.
Ngày nay chúng ta thấy Hoa Kỳ và Trung Cộng đang găng nhau như hai lưỡng cực để tranh dành ảnh hưởng. Ở tây phương nên chúng ta quen nếp sống trong chế độ dân chủ, nhân danh tu chánh án số 1 nên có thể chửi bới bú xua la mua. Mình chứng kiến cảnh người Việt sinh sống tại âu châu khi xưa, ủng hộ Hà Nội vì các giới trí thức của xứ họ ở theo Hà Nội nên theo. Hãnh diện là một tiểu quốc, được uỷ nhiệm chống lại một đế quốc.
Lịch sử nước Mỹ được giảng dạy trong trường học là con tàu Mayflower, chở các người tỵ nạn tôn giáo đến vùng đất hứa mới để xây dựng một quốc gia như trong kinh thánh giải thích. Từ đó người Mỹ tin vào cá nhân là người tạo ra mọi thứ vì lịch sử lập quốc chỉ có 250 năm. Niềm tin vào cá nhân đó đã định hình tất cả những gì xảy ra trong quá trình lập quốc. Các người mỹ đi về miền viễn tây bằng ngựa, xây dựng một thị trấn hay chăn nuôi tuỳ theo lòng tin của tín đồ. Như đạo Mormon ở vùng Utah, Evangelist,….
Rồi ở thế kỷ 20 là vận may phi thường xảy đến cho Hoa Kỳ. Hai cuộc Thế chiến đã khiến châu Âu tan hoang, và Hoa Kỳ nổi lên như một cường quốc công nghiệp và nền công nghệ không bị tổn hại vì chiến tranh. Khiến dân tình khắp thế giới chiêm ngưỡng xứ Hoa Kỳ, mơ tưởng đến giấc mơ Mỹ. Người Việt đến Hoa Kỳ qua nhiều làn sóng. Làn sóng đầu tiên được gọi là người di tản buồn, họ bỏ nước ra đi không định trước. Khi người Mỹ rời Sàigòn thì họ sợ biển máu của Hà Nội nên lên tàu lên máy bay chạy ra ngoài khơi, đến pHi luật Tân rồi Hoa Kỳ. Làn sóng thứ 2 thì sống không nổi với Việt Cộng sau 75 nên chôn dầu chôn mối tình để xuống thuyền ra khơi dù bão tố. Thà chết ra đi vì ở lại không thấy tương lai.
Làn sóng này theo mình là thành công nhất vì họ đã trải nghiệm chế độ cộng sản nên sang Hoa Kỳ họ tung ra làm ăn, không nhìn lại phía sau. Họ là chính những người xây dựng cộng đồng người Việt tại hải ngoại. Một phần nhờ sau khi Việt Cộng vào, đói quá, mọi người đủ nội tầng lớp phải lết ra chợ trời, bán lạc-xoong đồ dùng trong nhà. Vợ mình kể là đói quá nên phải đi mua khoai, đem ra đường ngồi bán. Cô bạn đến thăm kêu bán như vậy không được, đẻ cô ta giúp, đem về nấu luộc rồi bán có giá hơn. Vợ mình mắc cỡ ngồi lề đường nên nhất trí. Cô bạn đói quá, đem khoai về náu lên cho các em ăn và từ đó mất đi một người bạn. Khi quen buôn bán nên khi qua Hoa Kỳ, người Việt nhảy ra buôn bán, dã được Việt Cộng giúp xoá bỏ tinh thần khoa bảng.
Trung Cộng có một lịch sử hoàn toàn khác, đầy thăng trầm. 4.000 đến 5.000 năm lên xuống. Những giai đoạn dài không có chính quyền, vô chính phủ, quân phiệt cát cứ. Vậy làm sao người Trung Quốc sống sót qua hàng thế kỷ hỗn loạn khi nhà nước liên tục sụp đổ? Từ bào nhiêu thời đại, nhà Minh cho đến nhà Thanh,…
Tại sao người Tàu vẫn tồn tại bất chấp vô chính phủ, thiên tai, lũ lụt, nạn đói? Bởi vì có một mạng lưới xã hội độc lập với nhà nước đã nâng đỡ họ. Gia đình trực hệ, đại gia đình, dòng tộc. Người Tàu có nghĩa vụ với họ, không thể quay lưng với họ. Đó là cách họ tồn tại. Mình thấy các bang người Tàu hợp nhau ở hải ngoại để giúp đỡ nhau. Mình thấy điểm này khi về thăm quê nội. Thấy có cái gì ràng buộc mình với làng quê, họ hàng dù chả biết ai là ai. Ở Đà Lạt, bên ngoại mình có thấy mấy người vào Đà Lạt làm ăn, tạo dựng các nhà để người trong làng hội họp mỗi năm khi đi tảo mộ, hay kỵ người trong làng như làng An Lưu, Dưỡng Mong,..
Đây chính là điểm rẽ về triết lý của người Mỹ và người á đông. Mỹ đặt cá nhân ở trung tâm, họ ca tụng các thành quả cá nhân. Trung Quốc đặt gia đình, họ tộc ở trung tâm. Phải kính trọng người già, cho nên giới trẻ ở Việt Nam hay Trung Cộng không dám vượt qua câu nói “kính lão đắt thọ”. Khiến cá nhân ít khi tiến triển nhanh chóng và sống lâu lên chức lão làng thì lúc đó, đã già, không còn óc tư duy, chỉ củng cố địa vị của mình.
Hệ thống Mỹ tạo ra những Elon Musk, Steve Jobs, Bill Gates hay John Chambers… khi xem Forbes hay Fortune hay bất cứ bảng xếp hạng nào, 50 người xuất sắc nhất, giàu có nhất, đó là trải nghiệm của người Mỹ. Trong khi Trung Cộng có Jack Ma nhưng khi đã đi qua giới hạn, danh tiếng hơn đảng thì bị hạn chế. Hay khi giới trẻ đòi tự do thì Đặng Tiểu Bình cho lính xả súng bắn như điên dại vì dám chống lại chính quyền. Tương tự người Ba Tư xuống đường bị mấy ông Ayatollah kêu vệ binh bắn chết nghe đâu cả 40,000. Nhưng chả động đến chúng ta vì thấy xa xôi quá. Chỉ là con số.
Nhưng mục tiêu ở châu Á thì khác: người tàu cũng muốn cố gắng tạo ra những ‘Bill Gates’ của riêng họ, nhưng trong bối cảnh giữ cho xã hội vững chắc để họ tồn tại như một dân tộc. Nên nhớ Trung Cộng là một hiệp chủng quốc, gom tụ rất nhiều giống dân, nói nhiều thứ tiếng. Nếu ngày mai chế độ sụp đỗ, thì Trung Cộng sẽ banh ta lông như Liên Xô cũ. Bao nhiêu nước nhỏ sẽ được thành lập hay đúng hơn được tái lập. Mình đến Trung Á, ngay sát biên giới của Tân Cương bị Trung Cộng chiếm. Nói chuyện với người dân bên này biên giới thì cảm nhận được điều đó.
Hoa Kỳ bị sa lầy tại nhiều cuộc chiến như Việt Nam, Iraq,… nay là Ba-Tư. Lý do là Hoa Kỳ chưa từng bị chiếm đóng bởi ngoại bang. Hoa Kỳ chỉ có một cuộc nội chiến. Do đó người Mỹ sẽ không bao giờ hiểu được điều đó vì sao các người dân bị Sadam Hussein đàn áp lại đánh du kích chiến chống lại quân đội mỹ trên nguyên tắc đã giải phóng họ khỏi ách đàn áp của Hussein.
Có lẻ người Mỹ ngày nay bắt đầu hiểu vấn nạn này: giá trị của một xã hội không được lựa chọn trong trừu tượng, chúng được rèn luyện bởi những gì xã hội đó đã phải sống sót qua. Chủ nghĩa cá nhân là sản phẩm của sự ổn định. Chủ nghĩa đề cao gia đình là di sản của hàng thế kỷ sụp đổ. Chúng ta thấy người Việt sang Hoa Kỳ, mua nhà cửa nhanh tỏng khi người Mỹ da trắng chưa chắc đã mua được. Lý do là chủ nghĩa cá nhân trong khi người Việt thì có anh em giúp đỡ. Trước khi lấy vợ, đồng chí gái kêu mình mua căn nhà nhưng mình chỉ còn đâu $15,000 tiền đẻ dành tiết kiệm ở Thuỵ Sĩ khi đi làm bên ấy. Đi làm ở mỹ thì gái xài hết tiền lương của mình. Khi anh hết tiền thì họ đá đít mình như quăng vào đống rác. Anh chị của đồng chí gái cho mượn thêm đủ để mua căn nhà. Rồi từ từ hai vợ chồng đẻ dành tiền trả nợ hết. Đó là tinh thần gia đình.
Trong quá trình lịch sử người Việt , có 1000 năm đô hộ bởi người Tàu, rồi mấy ông tây bà đầm sang đô hộ thêm 80 năm. Ngày nay thì vẫn trở lại vai trò lịch sử từ xưa, triều cống nước tàu để được sống bình yên. Người ta có thể lên tiếng chửi bới này nọ, nhưng nếu một người dân ở vùng Trung Mỹ hay Nam Mỹ, vẫn chịu sự ảnh hưởng của Hoa Kỳ, một nước lớn bên cạnh. Maduro tiếp nối cuộc chống mỹ cứu nước khởi xướng từ thời Chavez thì bị bắt đem về mỹ với tội danh gì đó. Các nước này không có tự do định đoạt tương lai của họ tương tự như Việt Nam. Chán Mớ Đời
Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen
Nguyễn Hoàng Sơn
