Nhà thơ gốc Việt Ocean Vương
Có lần em họ của đồng chí gái từ San Jose xuống thăm con học đại học UCLA, tối hai cha con ngủ lại nhà mình. Sáng ra, mình đi tập Đông Phương Hội về thì gặp thằng cháu ngồi đọc sách trong thư viện của mình. Nó nói không ngờ đọc được cuốn sách anh ngữ về chiến tranh Việt Nam rất thú vị, khám phá nhiều điều khá hay, xa lạ chưa bao giờ biết. Sau đó mình ngồi nói chuyện với nó, thằng con và người em họ.
Mình giải thích thêm về chiến tranh Việt Nam, mình phải đọc sách báo Hà Nội, Hoa Kỳ, Việt Nam Cộng Hoà, pháp ngữ,…. Để có một nhận định rõ hơn một tí thay vì chủ quan theo một chiều. Rồi câu chuyện xoay qua giới trẻ người Mỹ gốc việt. Mình nói đến thế hệ sau này có nhiều người đã vào dòng chính Hoa Kỳ, đã can đảm nói lên sự hội nhập của người Việt tỵ nạn. Có nhiều người đã không đi theo con đường mà đa số phụ huynh mong muốn là con học y khoa, nha khoa, hay tối thiểu là kỹ sư mà đi theo con đường về khoa học nhân văn như Nguyễn Thanh Việt, Ocean Vương khiến thằng cháu ngạc nhiên, không ngờ mình biết đến những người này. Mình nói phải theo dõi chớ để xem người Việt cống hiến vào mảnh đất đã cưu mang họ, cũng như mình đọc sách xuất bản từ Hà Nội để hiểu thêm về văn hoá Việt Nam ngày nay.
Bố nó thì ngọng, kêu không biết gì về chiến tranh, lịch sử Việt Nam hay văn chương mỹ hiện đại. Trẻ hơn mình, vượt biển khi còn bé. Sang đây đi học ra kỹ sư làm cho IBM đến giờ. Không biết gì về lịch sử Việt Nam cận đại. Nên khi con hỏi thì người em họ ngọng thôi. Mình nói thằng cháu là mình không thích hát karaoke nên khi rảnh thì đọc sách báo cho qua ngày tháng. Có vợ chồng anh bạn, tiến sĩ dạy đại học tại Hoa Kỳ, kể là khi đi học cũng không rành về lịch sử Việt Nam. Nên khi người Mỹ hỏi thì ngọng. Do đó chúng ta cần tìm hiểu thêm về vấn đề này để trả lời cho người Mỹ nhất thế hệ con của chúng ta.
Tuần này mình mới mua đọc cuốn sách mới ra của nhà thơ Ocean Vương có tựa đề “The Emperor of Gladness” (hoàng đế của niềm vui). Rất hay thường ông này ra sách về thơ của ông ta như cuốn sách bán chạy On Earth We’re Briefly Gorgeous và The Emperor of Gladness. Ông ta là người Việt thứ 2, nhận được MacArthur “Genius Grant” và giáo sư dạy sáng tác văn chương tại New York University. Người đầu tiên là bác Huỳnh Sanh Thông, chống đối chính sách mỹ tại Việt Nam nên bị trù dập không tìm được việc tại Hoa Kỳ, sau được đại học Yale, mướn và bác dịch Kim Vân Kiều, và CHinh Phụ Ngâm ra anh ngữ.
Mình đọc cuốn sách của ông ta xoay quanh việc làm thế nào để tìm thấy ý nghĩa, mục đích sống, phẩm giá và giá trị bản thân khi ta cảm thấy lạc lối, bế tắc hoặc bị đè nặng bởi mặc cảm, đặc biệt là những mặc cảm xuất phát từ nghèo khó, thân phận của người ngoài cuộc, mất mát hay áp lực xã hội. Được biết tên việt là Vương Quang Minh, chắc gốc người Tàu tại Việt Nam. Sau này, khi vào quốc tịch, mẹ ông ta đổi tên là “Ocean”, có nghĩa đại dương nối hai bờ biển Việt Nam và Hoa Kỳ. Lý do là khi làm việc ở tiệm nail, một hôm khách hàng hỏi mẹ ông ta là trời nắng, sau làm việc, bà làm gì, mẹ ông ta kêu go to the beach, đi biển nhưng với giọng nước mắm của bà ta nên nghe như “go to the bitch”, bitch tiếng lóng có nghĩa là một cô điếm khiến bà khách hàng chới với. Phải công nhận là người mỹ gốc Việt, ông ta không được sinh ra tại Hoa Kỳ nhưng ngôn từ anh ngữ được ông ta sử dụng rất hay, bay bỗng. Mình thấy ông ta viết hay hơn ông Nguyễn Thanh Việt.
Ông ta cho biết là bà ngoại khi xưa có lấy một người lính mỹ tham chiến tại Việt Nam, ông ta có chân trong đội kèn đồng, ban quân nhạc. Có 3 người con, sau ông ta về Hoa Kỳ thăm gia đình thì bị kẹt luôn trước 75. Mẹ ông ta lai nên chế độ mới đì, nên cả nhà phải vượt biển và đến Hoa Kỳ, định cư tại Hartford, tiểu bang Connecticut.
Bố mẹ ông ta ly dị, sau này bà mẹ đi thêm bước nữa, có một người em trai cùng mẹ khác cha. Cách đây 7 năm thì mẹ ông ta qua đời vì ung thư. Có lẻ hít hoá chất khi làm nail nên ông ta viết cuốn “time is a Mother”. Ông ta hiện nay, là giáo sư về môn văn chương tại đại học danh tiếng New York, NYU.
Nghe ông ta kể là ông dượng, chồng sau của mẹ ông ta, vượt biển sau 7 ngày trên biển, đến Hoa Kỳ. Đi làm công nhân cho hãng xưởng, từ 3 giờ chiều đến 12 giờ sáng. Đi làm về, ông trân trọng cởi cái áo của hãng có tên của ông ta là Ngọc, lên tường. Ông ta rất hãnh diện và nói là làm ở đây, ông ta có bảo hiểm y tế. Ông Ocean Vương cho biết, trẻ nhìn cuộc đời của bố dượng thì Chán Mớ Đời, đây là giấc mơ Hoa Kỳ hay sao. Nhưng đối với ông dượng thì quá tốt, khá hơn nhiều cuộc sống tại Việt Nam. Cho thấy giá trị cuộc đời được định nghĩa tuỳ theo hoàn cảnh của mỗi người. Có thể một người khác sẽ chê cuộc đời ông bố dượng nhưng đối với ông ta là một hạnh phúc, được đi làm, chủ cho bảo hiểm y tế. Những ý thức như vậy khi sống với người binh dân, nghèo khiến giúp ông ta có chất liệu để suy gẫm và viết về những người bình thường.
Ông ta kể sống lên từ bé trong hoàn cảnh nghèo khó với bà mẹ đơn thân. Ăn housing, section 8, ông ta đi làm khi còn bé cho nhà nông trồng thuốc lá, được trả lương cao này nọ nhưng một hôm bà mẹ nói phải đi làm cho MacDonalds vì nếu không thì hai mẹ con sẽ mất trợ cấp Housing. Lúc đó, ông ta mới nhận thức cái vòng lẩn quẩn của xã hội Hoa Kỳ. Khi ăn housing trợ cấp thì con người khó thoát ra khỏi cái vòng ấy để vươn lên trong xã hội, thực hiện giác mơ Hoa Kỳ. Ông ta kể trong khu vực ông ta ở, có nhiều người trẻ muốn giúp gia đình nhưng không muốn gia đình mất trợ cấp nên làm chui hay buôn sì-ke, ma tuý và đưa đến bắn chết nhau hay vào tù.
Ông ta kể khi bà mẹ bị ung thư, ông ta có hỏi bà mẹ là kỷ niệm đáng nhớ nhất của hai mẹ con. Bà mẹ trả lời là khi hai mẹ con ngồi trong xe trên bãi đậu xe và ăn chicken Nuggets của MacDonalds. Cho thấy cuộc đời chúng ta cứ nghĩ đến chuyện cao sang nhưng kỷ niệm rất đơn sơ. Nhắc đến vụ này thì đối với mình kỷ niệm đáng nhớ với mẹ mình là khi hai mẹ con đi chơi ở Nhật Bản. Chỉ có hai mẹ con, lần đầu tiên mình được mẹ kể chuyện ngày xưa, thời còn bé ở Huế. Tương tự ngày nay, cô em mình nghỉ hưu ở nhà chăm sóc mẹ mình. Cô em cho rằng đó là quyết định đúng đắn nhất, vì chăm sóc mẹ, vì trước đây bận công ăn việc làm. Mỗi tuần nói chuyện với mẹ mình thì bà cụ cảm thấy hạnh phúc vì có cô em chăm sóc rất kỹ lưỡng. Đó cũng là cái Diễm phúc của cô em mình.
Nói đến ăn gà khiến mình nhớ thời mới phát hiện ra mối tình hữu nghị của đồng chí gái, cuối tuần mình chạy xe xuống Quận Cam, đưa đồng chí gái đi chơi. Mình đưa cô nàng vào tiệm ăn Pollo Loco , (gà điên), mình đem theo mấy coupon mua 2 tặng 1. Cả hai ăn ngấu nghiến. Ngày nay thì có đi ăn tiệm sang nhưng có lẻ kỷ niệm đẹp nhất vẫn là ăn gà điên. Nói lên mối tình hữu nghị sông liền sông, đùi gà liền cánh gà. Chán Mớ Đời
Ocean Vuong chia sẻ nhận thức, kỷ niệm từ chính cuộc đời mình, một người Mỹ gốc Việt đồng tính, lớn lên trong cảnh nghèo khó tại Hartford, Connecticut, được nuôi dưỡng chủ yếu bởi những người phụ nữ mù chữ anh văn làm nghề làm móng tay. Vùng này có nhiều người Việt tỵ nạn sinh sống khi xưa. Mình có vẽ một ngôi chùa cho gia đình phật tử ở vùng này. Anh ta nhìn nhận nghịch cảnh không chỉ là đau khổ, mà còn là mảnh đất nuôi dưỡng sự sáng tạo, sức bền và khả năng đổi mới của con người.
Người ta hỏi ông ta một cuộc đời có ý nghĩa là gì thì theo Ocean Vuong, một cuộc đời ý nghĩa không phải là liên tục chứng minh giá trị của mình với bản thân hay người khác, không phải leo lên đỉnh núi của thành tích, cũng không phải tìm mọi cách để thoát khỏi hoàn cảnh hiện tại. Điều quan trọng là “Hãy tìm thấy sức mạnh và giá trị ngay tại nơi chúng ta đang đứng.” Nơi chúng ta đang sống lúc này đã đủ để trở thành một con người có giá trị. Không ai cần phải “thoát ra” mới xứng đáng được yêu thương hay tôn trọng. Phải công nhận từ ngữ ông ta dùng để diễn đạt trong cuốn sách rất hay dù trẻ tuổi. Ông ta tập thiền phật giáo nên có lẻ ảnh hưởng chánh niệm phật giáo.
Ông Ocean nói rằng sự xấu hổ (shame) hiện diện khắp nơi, đặc biệt đối với người lao động nghèo và những người luôn cảm thấy mình là kẻ ngoài cuộc. Ông ta kể lại ký ức thời thơ ấu khi mẹ mình phải trả lại những quả cà chua tại siêu thị vì không đủ tiền mua. Đó là một ký ức nhỏ nhưng chứa đựng nỗi nhục nhằn mà người nghèo thường phải chịu đựng.
Theo ông ta: Phẩm giá (dignity) là khả năng sống mà không bị xấu hổ về chính con người mình. Điều đó có nghĩa là chấp nhận mọi phần của bản thân, kể cả những điều xã hội gọi là thất bại, và biết trân trọng chính hành trình đã tạo nên con người mình. Ông ta cũng phân biệt: Xấu hổ về bản thân (shame of being) với cảm giác mình vốn dĩ là người tồi tệ. Đây là loại xấu hổ phá hủy con người và xấu hổ về hành động (shame of actions), nhận ra mình đã làm điều sai. Loại xấu hổ này có thể thúc đẩy sự trưởng thành và thay đổi tích cực.
Ông ta cho rằng ngôn ngữ là sức mạnh, cho rằng ngôn ngữ hằng ngày từ quảng cáo, chính trị đến những khẩu hiệu doanh nghiệp, thường được sử dụng để thao túng, hạ thấp hoặc kiểm soát con người. Trong khi đó, thi ca và ngôn ngữ được lựa chọn một cách có ý thức có thể:
- khơi dậy vẻ đẹp,
- đánh thức sự kỳ diệu,
- trả lại phẩm giá cho con người.
Toàn bộ văn chương của ông ta là nỗ lực sử dụng ngôn ngữ để khẳng định giá trị của bản thân và của cộng đồng. Người ta thường hỏi ông ta định nghĩa lại thành công và ý nghĩa của “sống không uổng”. Ông Ocean phản bác quan niệm phổ biến tại Hoa Kỳ, rằng thành công đồng nghĩa với việc vươn lên địa vị cao hơn hoặc thoát khỏi tầng lớp lao động. Ông ta nhắc rằng rất nhiều người lao động cả đời vẫn sống trong hoàn cảnh bình thường nhưng cuộc sống của họ lại vô cùng giàu có bởi:
- tình yêu, có nhau bên đời
- sự chăm sóc lẫn nhau khi đau ốm
- trách nhiệm với gia đình,
- sự hy sinh cho nhau. Ông ta kể có nhiều đại học ở âu châu mời ông ta dạy, lương cao hơn nhưng ông ta từ chối vì ở Hoa Kỳ, ông ta có thể chở bà ngoại đi bác sĩ, giúp người dì, hay chơi bóng rổ với người em, tiểu gia đình của ông ta. Lý do ông ta là người đầu tiên tốt nghiệp đại học trong đại gia đình nên cam r thấy trách nhiệm rất nhiều đối với mẹ, em, bà ngoại, và các dì không rành tiếng anh.
Với họ, thành công không phải là giàu có hay nổi tiếng, mà là hoàn thành trách nhiệm và sống đúng với những giá trị của mình như trường hợp ông bố dượng. Một câu trong tiểu thuyết của ông ta gây nhiều suy ngẫm: “Điều khó khăn nhất trên đời là chỉ được sống một lần.” (The hardest thing is we live only once). Câu nói này không cổ vũ lối sống You Only Live Once “YOLO” bất chấp tất cả, mà nhắc nhở chúng ta hãy sống cẩn trọng, có ý thức và trân trọng từng ngày.
Ocean Vương đưa ra một cách nhìn rất khác mà ông ta gọi nó là: “Hệ miễn dịch của kẻ mạo danh.” (Imposter Syndrome). Thay vì xem đó là một khiếm khuyết cần loại bỏ, ông ta coi nó là: cơ chế bảo vệ, sự tỉnh táo, động lực để sáng tạo, lời nhắc phải luôn khiêm tốn và có trách nhiệm. Việc cảm thấy mình là người ngoài cuộc trong những môi trường ưu tú đôi khi phản ánh một sự căng thẳng đạo đức đáng được gìn giữ, chứ không phải điều cần xóa bỏ. Nếu mình nghèo rồi muốn lật đỗ bọn nhà giàu, là sai. Có lẻ chúng ta nên học tính khiêm nhường với mọi người xung quanh.
Ông Vương có nhắc đến “Văn hóa sợ bị quê” (Cringe Culture) và nỗi sợ thất bại trong xã hội ngày nay với các mạng xã hội lan tràn. Ông ta cho rằng mạng xã hội khiến nhiều người, đặc biệt là giới trẻ, luôn sợ mình sẽ bị chế giễu hoặc bẽ mặt trước công chúng. Nỗi sợ ấy khiến họ như bị tê liệt, nhất là chủ nghĩa thức tĩnh, khiến họ không dám thử điều mới, không dám sáng tạo, không dám thất bại. Cũng như nói lên những gì mình ấp ủ, muốn lên tiếng vì sợ gán cho cái phù hiệu kỳ thị chủng tộc hay Nazi. Những cụm từ này bị con-hoang-hoá (bastardization), chụp mũ một cách vô lý, gán cho những tên nhãn hiệu vô cớ này.
Trong lớp học sáng tác của mình, ông ta luôn xem thất bại là một phần không thể thiếu của quá trình học hỏi. Theo ông ta, sáng tạo giống như làm thí nghiệm trong phòng lab. Không có thất bại thì sẽ không có đổi mới hay chữa lành. Chúng ta nợ nhau điều gì? Ông Ocean cho rằng điều con người thật sự cần dành cho nhau không chỉ là sự đồng cảm thụ động. Chúng ta cần:
- lòng tử tế, trong cuốn phim chuyện tử tế, đạo diễn Trần Văn Thuỷ có nhắc đến lòng tử tế của người xưa mà xã hội ngày nay đã đánh mất. Ông trần Văn Thuỷ làm cuốn phim này mà suýt bị bắt, may thay ông ta gửi chui đợi thi ở bên Đông Đức và đoạt được giải nên không đi tù, vì ông ta tính nếu không được giải thì có lẻ đã ở lại bên Đông Đức vì về Việt Nam là bị bắt.
- sự bao dung, sự đồng cảm khác với lòng tử tế, vì sự đồng cảm, compassion chỉ nhận thức thôi trong khi lòng tử tế đưa đến hành động. Tôi thấy anh nghèo đói khổ nên đồng cảm nhưng lòng tử tế đưa đến hành động như chị Thuỳ Giang nào trên mạng, mỗi tuần thấy chị ta nấu ăn rồi đi phân phát cho người vô gia cư.
- sự hiện diện, khi người thân cần đến mình. Như trường hợp cô em mình ngủ hưu sớm vì nghĩ mẹ mình cần cô ta chăm sóc kỹ hơn.
- khả năng thật sự lắng nghe và chăm sóc nhau. Hàng ngày chúng ta cứ gặp nhau, hỏi dăm câu trời nắng trời mưa, rồi đường ai nấy đi nhưng nếu chúng ta bỏ thêm thời gian, đứng lại hỏi thêm về cuộc sống của họ, nghe họ thật sự kể về cuộc sống của họ.
Chính những khoảnh khắc rất nhỏ, một cuộc trò chuyện chân thành, một người chịu lắng nghe, hay việc hướng sự chú ý khỏi nỗi đau của bản thân để quan tâm tới người khác, mới là điều tạo nên ý nghĩa cuộc sống. Ông ta dùng hình ảnh:“Viên sỏi và những gợn sóng.” Hãy quay trở lại với đứa trẻ bên trong mình, nhớ lại hy vọng và ý định ban đầu của nó. Đó là nguồn sức mạnh có thể lan tỏa thành những vòng sóng tích cực đến người khác.
Ông Ocean Vương chia sẻ thêm nhiều quan điểm đáng nhớ:
- Xây dựng và chữa lành luôn chậm chạp hơn rất nhiều so với phá hủy. Tình nghĩa vợ chồng được xây dựng rất lâu nhưng có thể bị đánh đỗ, phá huỷ rất nhanh chóng.
- Cuộc sống luôn chứa đựng cả vẻ đẹp lẫn nỗi đau; hai điều ấy có thể cùng tồn tại.
- Đừng mãi cố leo lên “đỉnh núi” của thành tựu. Hãy bước xuống để sống trọn vẹn trong đời thường, trong gia đình và các mối quan hệ. Nhiều người chạy theo công danh để rồi một ngày nhận ra sự vô thường thì đã quá muộn.
- Hãy chấp nhận nỗi sợ như dấu hiệu của sự trưởng thành.
- Nhưng đừng bao giờ sợ chính con người mình.
- Hãy dám chấp nhận rủi ro, kể cả khả năng bị xấu hổ hay thất bại.
Cuốn sách khuyên chúng ta:
- ngừng phán xét vị trí hiện tại của mình; ông ta có nói đến một đêm, trước khi đi ngủ, bà mẹ nói với ông ta, mẹ xin lỗi, mẹ đã cố gắng hết sức nhưng không thoát khỏi cảnh nghèo khổ, cuộc sống mẹ đơn thân tại Hoa Kỳ.
- buông bỏ áp lực phải trở thành một con người khác;
- học cách đối diện với mất mát mà không khép kín trái tim; ông ta mất bà mẹ qua bệnh ung thư nhưng không khép kín trái tim, viết cuốn sách về thời gian là mẹ.
- tìm lại phẩm giá và giá trị vốn có của bản thân. Chúng ta hay so sánh bản thân với những người khác. Không cần, vì trên thế gian có người giàu có người nghèo. Nếu họ giàu thì chúc phúc cho họ. Người ta giàu ăn cơm với cá, còn mình nghèo thì bắt võng ở đầu vườn bơ để ăn bơ.
Khi xưa, mình cũng trải nghiệm về người ta đánh giá mình về cái tội nghèo từ bé ở Đà Lạt. Đến nhà mấy tên học chung thường ít được mời vào nhà. Lớn lên, quen mấy cô bạn gái thì bị gia đình họ khinh vì không phải là bác sĩ, nha sĩ. Khi mình bắt đầu đi học đầu tư địa ốc, bạn bè, gia đình bên vợ cười nhất là mấy ông anh bác sĩ. Nhưng đó làm nguồn lửa, động lực giúp mình vượt qua. Chán Mớ Đời
Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen
Nah
