Trí thức thế kỷ 21
Đọc một bài trên báo tây thì có ông tây kể câu chuyện hàn huyên với 1 cựu chính trị gia pháp, ông này nói sau:
“Tôi không rơi vào chủ nghĩa thiên tả về mặt trí thức (theo nghĩa kinh tế) bởi vì tôi quan tâm đến khoa học và sinh học trước khi quan tâm đến chính trị. (Je ne suis pas tombé dans le gauchisme intellectuel au sens économique du terme parce que je me suis intéressé à la science et à la biologie avant de m'intéresser à la politique.) Khoa học dạy ông ta một điều căn bản: chúng ta không thể mặc cả với thực tại. Một giả thuyết hoặc đúng hoặc sai, xã hội chủ nghĩa với việc ông ta muốn nó như thế nào. Và khi ông áp dụng sự nghiêm ngặt đó vào kinh tế, chủ nghĩa xã hội không thể tồn tại khi đối diện với dữ liệu.
Câu nói đó ám ảnh ông tây nhiều ngày liền. Bởi vì nó giải thích một trong những hiện tượng thú vị nhất trong đời sống trí thức Pháp: làm sao những người rõ ràng thông minh, có học thức, đọc rất nhiều, lại có thể lặp lại trong kinh tế một thứ “cháo Marxist” đã bị bác bỏ từ 150 năm trước mà không hề do dự. Khi xưa, mình mất công cãi lộn với tây đầm vì chúng cứ hoan hô oncle Lac. Mình phải công nhận người Pháp đọc sách nhiều hơn người Mỹ. Liên Xô đã thử chế độ này từ năm 1917 và giết không biết bao nhiêu người hay Trung Cộng đã thực sự áp đặt chế độ này từ năm 1949 và nếu không theo kinh tế thì trường thì vẫn nghèo muôn thủa.
Câu trả lời là sự “phân mảnh trí tuệ” (silotage intellectuel). Và đó là một cái bẫy mà những bộ óc sáng nhất dễ rơi vào. Mình có kể vụ Pháp quốc đã đào tạo một tầng lớp lãnh đạo qua trường quốc gia hành chánh, đã đưa xứ này lên thịnh vượng sau thế chiến thứ 2 nhưng ngày nay với tư tưởng hiện đại thì đã làm Pháp quốc mất hết tiềm năng kỹ nghệ.
Tương tự khi xưa, Việt Nam hay Trung Hoa mở trường dạy ra làm quan. Họ chỉ biết kinh thi, văn chương thi ca nên chả giúp phát triển đất nước. Khi ông Nguyễn Trường Tộ đi tây về kêu là có đèn trở ngược khiến quan triều đình la hét kêu mày xem chúng tao là con nít.
Khi mình sang tây thì bạn bè kêu mình phải đọc Zola, Hugo, Sartre, Bourdieu, nên hè vào thư viện mượn sách đọc. Ngày làm culi tối về đọc sách. Mình cảm nhận từ từ tinh thần của mình bắt đầu bị thiên tả hoá khi toàn bộ nền tảng trí tuệ của mình được xây dựng trên phê phán xã hội và lên án bất bình đẳng, từ các cuốn sách đọc từ Emile Zola, Honoré de Balzac, Victor Hugo,… từ từ phát triển cho mình một lối nhìn thế giới rất nhất quán, hấp dẫn về mặt thẩm mỹ và mạnh mẽ về cảm xúc. Mình cũng mò đọc nhưng thú thật dạo đó không hiểu khi đọc tác phẩm Dás Kapital của Karl Marx. Sau này qua Hoa Kỳ đọc lại thì mới hiểu ngấm ngấm một chút nhưng nông dân ngu lâu dốt bền như mình thì cả đời vẫn ngu.
Do đó mình bắt đầu hiểu tại sao người Việt sang tây đa số theo Hà Nội, chống lại Việt Nam Cộng Hoà. Vì bị ảnh hưởng xã hội địa phương nơi mình sinh sống, tiếp xúc hàng ngày với những tên tây bà đầm có tâm hồn trí thức hướng thượng, yêu nhân loại bú xua la mua. Tương tự ngày nay, người Việt có khá nhiều thân đảng Dân Chủ, chửi đảng Cộng Hoà. Lý do đi học ở trường, bị ảnh hưởng thầy cô, thêm các chương trình khuyến khích DEI,… thời trẻ ai cũng có một tấm lòng vị tha, muốn bảo vệ người nghèo khó.
Mình nghĩ ngày nay, nếu có dự luật nào cấm ông Trump đi cầu thì các đại biểu quốc hội trí thức đều bỏ phiếu. Cho thấy trí thức ngày nay họ tự cô lập trong các silo trí thức mà không muốn quan sát sự việc khác.
Hôm trước có ông thần nào kêu mấy tên tỷ phú bỏ Cali chạy qua các tiểu bang ít thuế, là ăn cơm dân chủ thờ ma cộng hoà. Chúng ta thấy tỷ phú bỏ chạy Cali nay đến New York khiến bà thống đốc new York, một ứng cử viên dân chủ cho vụ bầu cử tổng thống sắp tới than trời, kêu gọi các tỷ phú trở lại New York đem tiền để giúp các chương trình nhân ái. Mình có kể các tỷ phú nhà giàu mỹ ngày nay bớt cho tiền từ thiện vì bị lạm dụng khá nhiều. Ông thần không hiểu muốn xây một trung tâm lưu giữ dữ liệu ngày nay, cần năng lượng mà năng lượng của Cali và New York đắt gấp 3 lần ở Tennessee thì một người làm kinh tế, phải nghĩ đến điều đó. Còn ông thần là một nhà trí thức, làm công cho chủ, đi làm đóng thuế thì xong việc. Trong khi các tên tỷ phú tranh đua với các công ty khác một cách khốc liệt, họ phải hà tiện từng đồng, từng các.
Vấn đề là các tình cảm, định kiến được xây dựng trên những tiền đề kinh tế sai như ôgn thần kêu ăn cơm dân chủ thờ ma cộng hoà. Nhưng chúng ta không biết điều đó, vì chưa từng mở một cuốn sách kinh tế nghiêm túc, chưa từng lập doanh nghiệp, chưa từng phải trả lương, chưa từng chịu rủi ro tài chính trong đời. Chưa từng phải trả lương cho nhân viên trong khi chưa có đồ án mới vì phải nuôi nhân viên nếu không họ đi thì khi có việc lại sẽ không có ai có kinh nghiệm thực hiện.
Khi mình sang Hoa Kỳ làm việc, tinh thần cartesien vẫn còn bị ảnh hưởng rất nhiều nhưng khi mình bắt đầu mở công ty xây dựng, làm cho mình, cho mướn nhà thì mới đụng chạm thực tế. Điển hình, có lần xây xong một căn nhà, mình dẫn thợ đi ăn tiệm rồi bonus, tiền thưởng cho họ để hăng hái làm việc thêm cho căn nhà mới. Sáng thứ 2, mấy tên thợ hè nhau kêu tăng lương vì mình cho chúng tiền thưởng. Thế là ngọng. Đành cho họ nghỉ và tìm thợ khác. Cuối cùng mình chỉ khoán lại cho các tên khác giỏi. Làm nhanh thì ăn nhiều, làm chậm mình kêu thằng khác đến làm trừ tiền trong giao kèo. Lý do đó mà các công ty lớn của Hoa Kỳ đều có khoán cho các công ty nhỏ gọi là Subcontractor làm những phụ kiện, phụ tùng để họ ráp nối thay vì phải mở một cơ quan khác tỏng hãng để làm mấy việc này. Trước Tết, mình có người em ở Hà Nội qua Hoa Kỳ họp vì Spaces X mướn công ty ở Việt Nam sản xuất phụ kiện cho công ty này, rẻ hơn ở Hoa Kỳ và nhanh chóng.
Lúc đó mình mới giác ngộ cách mạng là chủ trả lương cho mình đủ để không tìm việc khác và mình cũng làm việc đủ để không bị chủ đuổi và cả cuộc đời làm culi cho chủ sẽ không bao giờ khá, phát triển tiềm năng của mình. Qua 40 tuổi, chủ thấy không cập nhật hoá tư tưởng kỹ thuật mới thì đuổi cổ. Không ai mướn thì mua xe Mercedes lấy cái bằng bán địa ốc rồi chạy bong bong chở thiên hạ đi xem nhà rồi họ mua với người khác.
Chúng ta rất giỏi trong lĩnh vực của mình nhưng lĩnh vực đó chưa bao giờ buộc chúng ta đối diện với thực tế kinh tế. Chỉ đi làm công cho thiên hạ, sáng bò đến sở làm uống cà phê rồi chiều về. Thứ 6 lãnh lương, chả để ý tại sao phải đóng thuế này thuế nọ, an sinh xã hội,… Thế là chúng ta suy rộng ra, lấy lăng kính văn học của mình, đại diện cho tri thức, cái tôi và áp đặt vào kinh tế. Và kết quả ra đời sách của Thomas Piketty,(mình có đọc một cuốn sách của ông mua ở Paris) và Gabriel Zucman. Những người rất thông minh về mặt trí tuệ nhưng xây những lâu đài bằng những lá bài trên những tiền đề kinh tế sai lầm vì chưa kinh qua thực tế. Đọc mấy sách của mấy ông này thì thấy rất hay. Nhưng có áp dụng vào thực tế là chuyện khác. Người xưa hay gọi là mọt sách.
Ông tây kể tiếp những người có cái nhìn đúng đắn nhất về kinh tế, ít nhất là những người mà ông ta từng gặp luôn là những người đa ngành. Một người đã lập doanh nghiệp, đọc khoa học, quan tâm đến lịch sử, đã đi nhiều nơi, và cũng đọc văn học. Bởi vì kinh tế không phải là một lĩnh vực cô lập. Nó là điểm giao của bản chất con người, toán học, lịch sử và tâm lý học.
Mình nhận thấy về chuyên môn thì người Mỹ rất hiểu rất kỹ lưỡng về ngành của họ, nhưng khi nói đến những vấn đề khác ngoài nghề chuyên môn của họ là ngọng. Họ chỉ là các chuyên viên được đào tạo để thực hiện một công việc chuyên ngành của họ, không có khả năng đi xa hơn như người Pháp. Có lẻ vì vậy ngày nay người ta cần đến các người học về nghệ thuật,…để giúp các người viết lập trình, hay AI. Có anh bạn kể, cô con gái tốt nghiệp đại học Harvard ngành nhân văn chi đó, được công ty Google trả lương trên 300 ngàn đô một năm.
Một người chỉ học văn học mà chưa từng lập một công ty trong đời rất dễ rơi vào thiên tả kinh tế. Cứ lâu lâu mình thích xem thượng nghị sĩ Sanders, được xem là cộng sản, tài sản có trên 8 triệu nhưng cứ đăng đàn kêu phải đánh thuế mấy thằng tỷ phú để lấy phiếu. Bởi vì cách nhìn thế giới của họ được xây dựng hoàn toàn trên sự đồng cảm và phê phán, chứ không phải trên sự va chạm với những ràng buộc của thực tế. Họ nhìn thấy bất bình đẳng nhưng không thấy các cơ chế làm giảm nó. Họ thấy đau khổ nhưng không thấy những gì trong lịch sử đã làm nó giảm đi. Chủ nghĩa tư bản đã giúp Nam hàn, Nhật Bản, Đài Loan, thậm chí Trung Cộng và Việt Nam tuy theo chủ nghĩa cộng sản nhưng định hướng thị trưởng tư bản mới có ngày hôm nay. Họ thấy triệu chứng và đề xuất một phương thuốc làm bệnh nặng thêm.
Và thực ra, chủ nghĩa tự do kinh tế không phải là một hệ tư tưởng. Nó là điều ngược lại của hệ tư tưởng. Một hệ tư tưởng nói cho chúng ta biết thế giới nên vận hành như thế nào và ép thực tại phải phù hợp với nó. Chủ nghĩa tự do quan sát cách thế giới thực sự vận hành và xây dựng các thể chế phù hợp với bản chất con người thay vì chống lại nó.
Chúng ta quan sát thấy tình hình có mòi lộn xộn, Venezuela, chiến tranh Ukraina,…thì việc đầu tiên là nếu có tiền hay dùng 401(k) phải mua cổ phiếu các công ty dầu hoả, năng lượng. Cali được $57,000/ tù nhân từ liên bang nên cứ nhận tù càng đông càng có nhiều tiền và trả cho các công ty tư nhân nuôi tù, và bỏ túi 30% thì phải mua cổ phiếu các công ty nhà tù…
Con người ích kỷ? Thị trường biến sự ích kỷ thành hợp tác thông qua trao đổi tự nguyện. Con người sai lầm? Cạnh tranh loại bỏ những quyết định tồi mà không cần một nhà hoạch định toàn tri. Con người tập trung quyền lực? Phân quyền và các cơ chế đối trọng giúp hạn chế thiệt hại.
Nassim Taleb nói rằng chủ nghĩa xã hội mong manh, nó vỡ ngay khi gặp cú sốc đầu tiên vì tập trung quyết định. Dân chủ xã hội thì bền bỉ, chịu đựng được nhưng không cải thiện. Còn chủ nghĩa tự do thì “phản mong manh” (antifragile), nó cải thiện dưới áp lực vì cạnh tranh và “hủy diệt sáng tạo” loại bỏ những thứ không hiệu quả. Như mình đã kể cho tiền thưởng thợ thì họ xúm lại bắt mình tăng lương nên phải cho họ nghỉ rồi khoán cho các thợ nên mình có thể biết lời lỗ trước khi thực hiện công trình. Cho thấy mình muốn chia sẻ tiền lời với thợ theo tinh thần nhân văn, xã hội chủ nghĩa nhưng họ không nghĩ như vậy.
Những trí thức Pháp vẫn lặp lại Marx vào năm 2026 không phải là ngu ngốc. Họ bị “đóng khung” trong những silo, những toà tháp ngà tri thức. Và trong một đất nước mà hệ thống giáo dục chỉ dạy về “thất bại của thị trường” mà không bao giờ nhắc đến thất bại của nhà nước, nơi Hayek, Mises và Buchanan vắng bóng trong chương trình, và doanh nhân thì vô hình trong sách giáo khoa, điều đó cũng không có gì đáng ngạc nhiên.
Ngày nay sự sụp đỗ của Liên Xô đã chứng minh chủ nghĩa Marxít không áp dụng được vào thực tế nhưng các nhà trí thức vẫn tiếp tục trong các tháp ngà trí thức của họ, họ biến dạng cuộc đấu tranh giai cấp thành đấu tranh về giới tính, chủng tộc,..
Mình có kể vụ tổng thống Mitterand lên ngôi rồi ra các chương trình xã hội khiến Pháp quốc banh ta lông như ngày nay. Làm theo năng suất hưởng theo nhu cầu. Mình về Paris, gặp mấy đứa cháu, chả thấy đứa nào muốn mở công ty như mấy đứa cháu ở Hoa Kỳ.
Vấn đề không nằm ở trí thông minh của con người. Mà ở độ rộng của “cửa sổ” mà họ dùng để nhìn vào thực tế kinh tế. Nước Pháp không thiếu nhân tài. "Nước Pháp thiếu người phù hợp. Một quốc gia để các kỹ sư của mình ra đi sẽ làm suy yếu khả năng tự vệ." Không. Một quốc gia để những người tốt nghiệp ngành nhân văn quản lý hệ thống của mình thậm chí không cần phải để các kỹ sư ra đi. Điều đó khiến họ trở nên vô dụng ở trong nước.
Có trên YouTube, 1 ông tàu nói khá hay, chế độ Hoa Kỳ đa số do các luật sư nắm quyền như Bill Clinton và vợ, Barack Obama, Al Gore, Joe Biden, Kamala,… trong khi Trung Cộng thì do các kỹ sư năm quyền như Tập thị là kỹ sư hoá học. Cho nên chính quyền sửa sai khác nhau.
Pháp là quốc gia phát triển lớn duy nhất trên thế giới mà tầng lớp cầm quyền hầu như chỉ toàn là những người tốt nghiệp ngành nhân văn và luật. Những người này phải công nhận họ rất giỏi, biết nhiều, có văn hoá rất cao. Trường Quốc Gia Hành chính (ENA), Sciences Po, và các trường luật và nhân văn ưu tú đã đào tạo ra các công chức cấp cao, Ủy viên Quốc vụ viện, chánh văn phòng và Tổng thống Cộng hòa trong 50 năm. Và trong 50 năm đó, đất nước này đã tụt hậu.
Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Đó là quy luật nhân quả. Quản lý một quốc gia có nghĩa là quản lý các hệ thống. Dòng chảy tài chính, dòng chảy hậu cần, dòng chảy thông tin, dòng chảy con người. Đó là đầu vào/đầu ra, nguyên tắc của một nền kinh tế cho một xí nghiệp hay một quốc gia. Đó là các vòng phản hồi. Đó là đo lường, tối ưu hóa, lặp lại. Đó chính xác là những gì một kỹ sư hoặc một doanh nhân làm. Cuộc sống hàng ngày.
Một nhà văn, luật sư nhìn thấy một vấn đề và viết ra một bộ luật dài 200 trang. Một kỹ sư nhìn thấy một vấn đề và tìm cách xây dựng một hệ thống giải quyết nó. Nhà văn đo lường thành công bằng số trang đã viết ra. Kỹ sư đo lường thành công bằng kết quả có thể quan sát được. Pháp đã ban hành 400.000 quy định và 84.000 điều luật. Và xứ Phú Lăng Sa này đang hoạt động ngày càng kém hiệu quả. Không phải là thiếu luật pháp. Mà là quá nhiều luật pháp được viết ra bởi những người không hiểu các hệ thống mà họ tuyên bố đang điều chỉnh. Kiểu người Việt hay nói đả đảo Thiệu Kỳ mua cái gì cũng có, hoan hô Uncle Lake mua cái gì cũng xin phép.
Hệ thống lương hưu ngày nay là vấn đề nan giải của Pháp quốc để có thể xoay sở cải cách đất nước. Một kỹ sư xem xét tỷ lệ người lao động so với người nghỉ hưu (1,7:1), đường cong nhân khẩu học (tỷ lệ sinh là 1,56), thâm hụt tính toán bảo hiểm (khoảng cách 144 tỷ euro giữa đóng góp và nhu cầu), và kết luận rằng hệ thống này không khả thi về mặt toán học nếu không có cải cách cấu trúc. Đó là vấn đề toán học. Một sinh viên tốt nghiệp Trường Quốc gia Hành chính(ENA) xem xét cùng một vấn đề và đưa ra một bản cải cách tham số dài 900 trang, chỉ dịch chuyển vấn đề đi 3 năm và tạo ra 47 ngoại lệ. Bởi vì họ quản lý sự cân bằng chính trị, chứ không phải hệ thống. Cho nên người Pháp về hưu ở tuổi 62 tỏng khi người đức về hưu ở tuổi 67.
Hệ thống chăm sóc sức khỏe cũng là một nổi lo âu lớn nhất. Một kỹ sư xem xét các khoản đầu vào (856 tỷ euro chi tiêu cho bảo trợ xã hội, 32% GDP), các khoản đầu ra (xếp hạng thứ 16 của WHO, các vùng thiếu dịch vụ y tế, phòng cấp cứu quá tải, thời gian chờ đợi 6 tháng để được khám chuyên khoa), và kết luận rằng vấn đề nằm ở hiệu quả của hệ thống, chứ không phải số tiền đầu tư. Một sinh viên tốt nghiệp trường ENA kết luận rằng cần phải đầu tư thêm tiền. Bởi vì anh ta nhầm lẫn giữa việc chi tiêu với việc giải quyết vấn đề.
Giáo dục là nền móng giúp đất nước cải cách trong tương lai. Một kỹ sư nhìn vào kết quả PISA (xếp hạng 23 và liên tục giảm), so sánh chúng với ngân sách (khoản chi tiêu lớn nhất của nhà nước), và tìm kiếm những sai sót trong quy trình. Một sinh viên tốt nghiệp trường École Nationale d'Administration (ENA) thành lập một ủy ban, viết một báo cáo dài 300 trang, và đề xuất một cuộc cải cách chương trình giảng dạy mà sẽ bị đảo ngược bởi cuộc cải cách tiếp theo.
Nhà ở cho dân chúng ở các thành phố lớn là vấn đề nan giải của Pháp từ khi đệ nhị thế chiến kết thúc. Một kỹ sư xem xét nguồn cung (287.000 ngôi nhà được xây dựng mỗi năm), nhu cầu (cần 400.000 đến 500.000 ngôi nhà), xác định các điểm nghẽn (tiêu chuẩn xây dựng, chậm trễ cấp phép, khiếu nại có hệ thống, quy hoạch phát triển đô thị địa phương hạn chế), và đề xuất loại bỏ chúng. Một người tốt nghiệp Trường Quốc gia Hành chính (ENA) tạo ra một ưu đãi thuế bổ sung (Pinel, Denormandie, MaPrimeRénov) làm tăng thêm sự phức tạp mà không giải quyết được vấn đề cốt lõi. Thật ra không chỉ Pháp quốc mà cả âu châu ngày nay.
Mô hình luôn giống nhau. Một vấn đề mang tính hệ thống được giải quyết bằng một phản hồi bằng văn bản. Một lớp quy định được thêm vào thay vì đơn giản hóa hệ thống. Một cơ quan được thành lập thay vì loại bỏ điểm nghẽn. Các trang giấy được tạo ra thay vì kết quả. Pháp quốc đã sinh ra một chế độ quan liêu từ năm 1974 đến nay, tạo dựng một cấu trúc hành chánh, xã hội khiến các cuộc cải cách xã hội, chính trị, kinh tế có thể thực hiện.
Có thể một cuộc chiến tranh mới, khiến con người sẽ nương tựa và hy sinh các tư lợi thì mới có thể thay đổi tình hình. Mình nhớ dạo khủng bố 9/11, tinh thần người Mỹ rất thống nhất, không ai xem người kia là dân chửi hay Ma gà mà là người Mỹ, muốn làm cái gì cho cộng đồng và đất nước.
Hãy nhìn vào những quốc gia hoạt động hiệu quả. Singapore, mà mình có ghé tháng 12 vừa rồi, đã được điều hành bởi các kỹ sư kể từ thời Lý Quang Diệu. Nước này có một trong những GDP bình quân đầu người cao nhất thế giới, dịch vụ công cộng đẳng cấp thế giới và hầu như không có tham nhũng. Trung Quốc cũng được điều hành bởi các kỹ sư. Tập Cận Bình là một kỹ sư hóa học. Bảy trong số chín thành viên của Ủy ban Thường vụ Bộ Chính trị đều có bằng kỹ sư hoặc khoa học. Người ta có thể chỉ trích hệ thống chính trị của Trung Cộng, nhưng năng lực hệ thống là không thể phủ nhận. Israel là một quốc gia của các kỹ sư và doanh nhân. Có nhiều công ty khởi nghiệp trên đầu người nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác trên thế giới.
Sáng nay, mình đọc bài báo về Nam Hàn thì được biết có trên 2 triệu cửa hàng nhỏ bị đóng cửa vì nền kinh tế, xã hội đã thay đổi khá nhiều, sinh con đẻ cái ít nhất thế giới, cạnh tranh bới các công ty Trung Cộng như Nemu, bán hàng rẻ và giao tận nhà. Chúng ta đang sống ở thời đại đổi thay mà nếu không có một cấu trúc hành chính luật pháp uyển chuyển để thay đổi, cải tiến là ngọng.
Ở Pháp, Emmanuel Macron là một thanh tra tài chính. Những người tiền nhiệm của ông: Hollande, tốt nghiệp Trường Quốc gia Hành chính (ENA). Sarkozy, một luật sư. Chirac, cũng tốt nghiệp ENA. Mitterrand, một luật sư và một nhân vật văn học. Chúng ta đã trao chìa khóa cỗ máy cho những người chưa bao giờ chế tạo một cỗ máy nào trong đời. Và chúng ta ngạc nhiên khi cỗ máy bị hỏng.
Và điều bi thảm nhất là Pháp sản sinh ra một số kỹ sư và nhà khoa học giỏi nhất thế giới. Các trường lớn như Polytechnique, Centrale, Mines ParisTech, École Normale Supérieure (ENS), CNRS. Những bộ óc đẳng cấp thế giới. Những người đang rời đi. Bởi vì hệ thống không cho họ quyền ra quyết định, không có không gian để xoay xở, và bắt họ phải tuân theo những tiêu chuẩn do những người không hiểu rõ công việc của mình đặt ra. Mình có cô bạn đầm kể là ông chủ cô ta là người Pháp, kỹ sư phải bò qua mỹ thành lập công ty và trở thành gần tỷ phú, còn ở pháp thì chắc chỉ ngồi chơi xơi nước.
Chúng ta đang chứng kiến sự kết thúc của hệ thống này. Trí tuệ nhân tạo (AI) sẽ khiến việc che giấu sự bất tài mang tính hệ thống đằng sau những thuật ngữ pháp lý trở nên bất khả thi. Khi một tác nhân AI có thể kiểm toán hiệu quả của từng euro được chi tiêu trong thời gian thực, khi người dân có thể ngay lập tức so sánh hiệu quả hoạt động của quốc gia mình với các nước láng giềng, khi tính minh bạch trở thành cấu trúc, thì màn khói văn chương sẽ không còn hiệu lực nữa. Chúng ta thấy DOGE của ông Elon Musk đã trong tích tắc cho biết thất thoát mỗi cơ quan là bao nhiêu.
Sẽ đến lúc các kỹ sư và doanh nhân của đất nước này nắm quyền điều hành. Và chúng ta sẽ nhìn lại 40-50 năm qua đúng như bản chất của nó: một sự phá sản về trí tuệ. Không phải là phá sản về trí thông minh, nước Pháp có rất nhiều người tài giỏi. Nhưng đó là hậu quả thảm khốc của việc trao quyền điều hành cho những người lẽ ra nên ở lại trong lĩnh vực chuyên môn của họ: lý thuyết thuần túy, văn học, luật pháp, và chắc chắn không phải quản lý các hệ thống lẽ ra phải được quản lý bởi khoa học, kỹ thuật, lẽ thường, dữ liệu và tính hợp lý.
Khi xưa đi học trung học, một học sinh ban B (toán) có thể học thêm về triết học, truyện Kiều, nhạc lý nhưng một học sinh ban C (nhân văn) thì chắc chắn không thể tính được thời gian bắn một trái hoả tiễn lên cung trăng. Vì vậy nói chuyện với bạn bè ở âu châu, có người rất thích ông Trump. Lý do ông ta là con buôn, cái gì lợi thì làm còn không thì dẹp đỡ tốn tiền bớt đau khổ.
Pháp có hai vấn đề rất đặc thù (gần như độc nhất vô nhị trong OECD) đã tồn tại lâu dài và ăn sâu vào ý thức quốc gia: "Đạo đức" bình đẳng (không thực sự bình đẳng) bắt nguồn từ Cách mạng Pháp và tư tưởng của Jean-Jacques Rousseau, coi trọng việc hạn chế sự chênh lệch và thành công cá nhân trong việc duy trì bình đẳng. Trong suốt thế kỷ 19 và 20, ý tưởng này đã phát triển thành kỳ vọng về sự bình đẳng cụ thể về điều kiện (và không chỉ còn là quyền và cơ hội), được củng cố bởi nhà nước phúc lợi và văn hóa thiếu tin tưởng đối với giới tinh hoa.
Ngược lại Hoa Kỳ là xứ bất bình đẳng, người ta tôn thờ các tên giàu có, thành công về kinh tế. Họ khuyến khích con cháu lập nghiệp. Ở Pháp, hỏi 10 người Pháp thì có đến 7 người biết Susan Sontag là người Mỹ. Trong khi ở Hoa Kỳ chả thằng tây nào biết bà Sontag là ai cả.
Kết quả là sự thiếu động lực để thành công, gánh nặng thuế cao đối với những người năng suất nhất, xu hướng hướng tới sự đồng nhất hơn là sự xuất sắc, và… sự bùng nổ của các ngành khoa học nhân văn và xã hội nổi tiếng, hoàn toàn dành riêng cho việc nghiên cứu sự bất bình đẳng (thực tế hoặc tưởng tượng)!
Rào cản gần như không thể xuyên thủng giữa hai mô hình xuất sắc phát triển song song: các ngành khoa học (sinh viên tốt nghiệp trường École Polytechnique, kỹ sư, v.v.). Các ngành nhân văn (sinh viên tốt nghiệp trường École Normale Supérieure, triết gia, công chức cấp cao). Sự chuyên môn hóa này tạo ra những cá nhân có thể rất giỏi trong lĩnh vực của họ nhưng thường cảm thấy không thoải mái khi hoạt động ngoài lĩnh vực đó, với những "ngôn ngữ trí tuệ" khác nhau không thể giao tiếp tốt với nhau.
Mình lấy thí dụ cá nhân. Khi xưa đi học ở Paris thì mình chỉ được dạy vẽ đẹp, đọc sách vớ vẩn, có những ý nghĩ táo bạo nhưng khó thực hiện. Sang Thuỵ SĨ làm việc thì họ chú trọng về kỹ thuật xây cất thì mình ngọng chả biết gì vì chỉ biết vẽ cho đẹp. Qua Anh quốc mình cũng thấy thua đám làm chung vì hiểu biết kỹ thuật của họ về xây cất rất rành hơn mình. Khi vẽ một chi tiết để xây cất thì họ rất giỏi nhưng không có khả năng tạo những ý tưởng như mình.
Khi mình bắt đầu làm việc cho mình, đi thầu thì mới hiểu tại công trường, cách lắp ráp, xây dựng, mới bắt đầu tính toán, chi tiết về thợ thuyền hành chánh, thuế má chớ ở Pháp thì tuyệt nhiên chỉ biết vẽ như một kẻ mộng du. Cho nên kiến trúc sư ở Hoa Kỳ biết nhiều vấn đề hơn kiến trúc sư được đào tạo bên pHáp. Có lẻ vì vậy ít có kiến trúc sư pháp nổi tiếng quốc tế ngoài ông Jean Prouvé, kỹ sư rồi kiêm kiến trúc sư.
Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen
Nguyễn Hoàng Sơn
