Đi bộ giảm đau lưng

 Sự thật về việc đi bộ đối với đau lưng dưới

Trước đây, vợ chồng và hai đứa con hay đi bộ buổi chiều trong xóm nhà lá. Sau này, hai đứa con tham dự đội bơi trong thành phố nên hai vợ chồng đi bộ khi con đang tập bơi. Rồi buồn đời có tên bạn Mỹ trắng rủ leo đỉnh Whitney nên mình bắt đầu tập dợt thì đồng chí gái muốn tham gia nên từ đó bắt đầu leo núi đến giờ. Vợ mình leo lên được tới đỉnh Baldy, miền nam Cali, cao 10,555 bộ anh. Tuy chậm nhưng mình cảm phục đồng chí gái.

Hôm trước con gái và thằng hôn phu hỏi chừng nào đi nghỉ hè chung vì năm ngoái cả gia đình leo núi ở Tajikistan, có nhiều kỷ niệm tuyệt vời. Chỉ có gia đình và xung quanh là suối hồ và núi. Quá đẹp. Mình tính sang năm rủ cả gia đình leo Machu Picchu. Nhưng chắc chỉ đi Inca Trail 5 ngày, chỉ có ngày đầu là khó nhất còn mấy ngày kia chỉ có đi xuống nên tà tà đi thong thả. Năm mình đi mất thì dài hơn mấy nagyf cộng Inca trail. Mình thấy con đường Mountaineer Trail lên đỉnh Whitney là chới với nhất, còn lên đỉnh Kilimanjaro thì mình thấy khó vì lạnh nhưng tương đối không như leo Whitney. Có nhiều đường lên Whitney, đường xa 11 dặm thì tương đối khó nhưng không khó bằng đường Mountaineer Trail, ngắn hơn chỉ có 8.5 dặm nhưng lại leo dốc kinh hoàng. Leo Machu Picchu thì ăn rất ngon còn Kilimanjaro thì thức ăn không ngon nhưng phải ăn để có sức leo núi.

Sau này mình thích đi bộ nhiều hơn là leo núi vì các đỉnh núi mà mình muốn leo như Machu Picchu, kilimanjaro, Whitney thì đã thực hiện rồi thêm cũng không muốn hành xác nhiều nữa nên đi bộ. Lý do là mình có xem các nghiên cứu về già thì họ khuyên đi bộ là tốt nhất, nhất là lên dốc. Đi bộ mỗi ngày là cách tốt nhất.

Cả nhà ngồi hưởng thụ sau khi leo núi nhìn trời bao la. Nói chung thì gia đình mình thuộc loại thích thám hiểm, thể thao

Vợ mình từ ngày về hưu cứ ngồi tập đánh đàn riết than đau lưng nên chiều hai vợ chồng lại rủ nhau leo dốc độ 1 tiếng đồng hồ trung bình khoảng 2.5-3 dặm. Theo các tài liệu mình đọc thì leo dốc hay xuống dốc thì tốt cho cơ thể hơn vì cơ thể tập và tìm trọng lực khi mình lên dốc hay xuống dốc.

Về già thường bệnh tật hay ùa đến mà nếu không cẩn thận thì mệt. Mỗi lần nói chuyện với mẹ mình thì phải động viên bà cụ đi bộ vì nếu cứ nghĩ mẹ già, 94 tuổi nên để nghỉ ngơi thì lâu ngày sẽ có vấn đề. Không cử động thì máu sẽ không lưu thông đều và Oxygen không được thu nạp nhiều vào cơ thể thì bệnh tật sẽ đến nhanh. Muốn sống khoẻ thì chỉ có cách là hoạt động chân tay mỗi ngày.

Một thử nghiệm có đối chứng năm 2024 được công bố trên The Lancet theo dõi 701 người lớn tuổi, vừa hồi phục sau một đợt đau lưng dưới. Nếu mình không lầm người Việt hay gọi là Thần Kinh Toạ. Một nửa được giao một chương trình đi bộ được cá nhân hóa. Nửa còn lại tự do làm theo cách của mình. Các nhà nghiên cứu sau đó theo dõi tất cả trong ba năm để xem ai bị cơn đau tái phát trước. Kết quả cho thấy những người đi bộ trung bình 208 ngày trước khi đau quay lại. Những người không đi bộ: 112 ngày. Gần gấp đôi. Nhóm đi bộ cũng đi khám bác sĩ vì đau lưng ít hơn khoảng một nửa và nghỉ làm ít ngày hơn. Tất cả chỉ từ một hoạt động miễn phí, không cần thiết bị hay phòng gym. Chỉ cần đi bộ trong sân hay trong xóm là được. Ai buồn đời thì đọc đường dẫn đủ chi tiết hơn, em chỉ tóm tắt lại.

https://www.thelancet.com/journals/lanrhe/article/PIIS2665-9913(25)00104-3/abstract

Nghiên cứu đó, do Nhóm Nghiên cứu Đau Cột sống của Đại học Macquarie dẫn đầu, là thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đầu tiên kiểm tra đi bộ cụ thể như một công cụ ngăn ngừa đau lưng dưới tái phát.

Đau lưng dưới (low back pain) đề cập đến cảm giác đau, cứng hoặc khó chịu ở vùng giữa đáy lồng ngực và đỉnh mông. Nó trở thành “mạn tính” khi kéo dài từ 12 tuần trở lên. Hầu hết đau lưng dưới được phân loại là không đặc hiệu, nghĩa là không thể xác định nguyên nhân cấu trúc đơn lẻ trên hình ảnh. Vận động, chứ không phải nghỉ ngơi, là khuyến khích hiện nay đối với đau lưng dưới.

Người ta giải thích đi bộ đồng thời mang lại nhiều lợi ích cho cột sống đang chịu áp lực. Chuyển động nhịp nhàng, ít tác động bơm máu và chất dinh dưỡng vào các mô mềm quanh đốt sống thắt lưng, những mô không có nguồn cung cấp máu trực tiếp và phụ thuộc vào chuyển động để duy trì sức khỏe. 

Nhớ dạo mẹ mình ở Hoa Kỳ, mỗi ngày mình dắt mẹ đi bộ 1.5 cây số. Có hôm mưa, mẹ mình kêu mưa ở nhà, mình lấy áo mưa, che dù dẫn mẹ mình đi nên sau này khi hai mẹ con đi chơi ở Nhật Bản thì mỗi ngày mẹ mình đi bộ từ 7-9 cây số. Nay về lại Đà Lạt thì mấy người em sợ mẹ mệt nên không ép mẹ đi như mình. Có thể chỉ nghe mình, chớ mấy cô em nói thì bà cụ chả nghe nên mỗi lần nói chuyện mình đều động viên bà cụ. 

Đi bộ nhẹ nhàng kích hoạt các cơ core, mông và các cơ ổn định cột sống mà không tạo ra tải trọng mạnh như các hoạt động có tác động cao hơn. Ngoài ra còn có khía cạnh tâm lý. Viện Lưng Texas lưu ý rằng đi bộ kích thích và thải ra endorphin và serotonin, có thể làm giảm phản ứng stress thường khiến đau lưng cảm thấy tồi tệ hơn so với mức độ tổn thương mô thực tế. Nỗi sợ vận động là một trong những yếu tố dự đoán mạnh nhất của đau lưng dưới mạn tính, và đi bộ, ở mức cơ bản nhất, chính là hành động chọn tiếp tục di chuyển. Nói như xưa, dĩ độc trị độc.

Theo cập nhật tháng 12 năm 2025 từ Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), đi bộ thường xuyên, bao gồm cả đi bộ nhanh và Nordic walking, có thể giảm đau lưng khi thực hiện đều đặn. Hướng dẫn rõ ràng ưu tiên vận động hơn nghỉ ngơi kéo dài đối với phần lớn các trường hợp đau lưng dưới.

https://australian.physio/inmotion/walkback-trial-low-back-pain

Đi bộ bao lâu thì tốt? Thử nghiệm WalkBack xây dựng chương trình theo từng bước. Người tham gia bắt đầu với các buổi tập vừa phải và tăng dần đến đi bộ năm ngày mỗi tuần, mục tiêu 30 phút mỗi buổi, trong sáu tháng. Họ công nhận là khi tập đi bộ, cần sáu buổi hướng dẫn với nhà vật lý trị liệu về nhịp độ, tư thế, và khi nào nên vượt qua khó chịu so với khi nào nên giảm bớt. Từ ngày mình được Khoa chỉ cách đi thì thấy đỡ hơn, ít mệt so với khi mới bắt đầu tập luyện leo núi.

Nghiên cứu riêng được công bố trên JAMA Network Open tháng 6 năm 2025 đưa ra con số rõ hơn về liều lượng. Nghiên cứu theo dõi hơn 11.000 người lớn từ Na Uy và phát hiện những người đi bộ hơn 100 phút mỗi ngày ít có nguy cơ phát triển đau lưng dưới mạn tính hơn 23% so với những người đi dưới 78 phút mỗi ngày. Mình nhớ năm ngoái đi bộ bên Ý Đại Lợi, 30-35 km mỗi ngày thì chả thấy đau lưng gì cả. Chỉ ăn xong rồi đi bộ vòng vòng thành phố cho giảm glucose rồi về nhà nghỉ ngủ là xong đời cô Lựu. Mối quan hệ phụ thuộc vào liều lượng lên đến khoảng 100 phút một ngày, sau đó ổn định. Cường độ đi bộ cũng quan trọng, nhưng không bằng khối lượng. Về già, thay vì ra quán cà phê thì nên đi bộ, sang hơn thì đánh cù, ra thiên nhiên hít không khí thay vì các chỗ hát karaoke.

Ở Nam Cali, có một nhóm người Việt chiều nào cũng đi bộ ở Mile square park, bác nào thích thì tham gia.

Bác sĩ Neel Anand, phẫu thuật viên cột sống chỉnh hình được chứng nhận và giám đốc Trung tâm Cột sống Cedars-Sinai, cho biết không nên đọc quá mức: đau lưng thường là thoái hóa, với nguyên nhân mà thói quen đi bộ đơn thuần không thể đảo ngược. Tốt nhất là đứng đọc, chớ ngồi hoài thì hơi mệt vì cái xương sống sẽ bị vẹo. Đi bộ nhiều hơn làm giảm nguy cơ. Nó không loại bỏ nguy cơ, và không thay thế chẩn đoán.

Rayane Haddadj, tác giả chính của nghiên cứu HUNT và nghiên cứu sinh tại Đại học Khoa học và Công nghệ Na Uy, cho rằng: “Ngay cả những tăng nhỏ trong đi bộ hàng ngày cũng liên quan đến giảm nguy cơ đau lưng dưới mạn tính.” Người đi bộ không cần đạt 100 phút ngay ngày đầu. Bất kỳ sự tăng nào từ mức hiện tại của bạn cũng đang có tác dụng.

Đối với hầu hết người bị đau lưng, câu trả lời từ bằng chứng hiện tại là nên đi bộ, không nghỉ ngơi. Nghỉ giường, nằm rên đã được chứng minh kéo dài thời gian hồi phục, làm yếu các cơ hỗ trợ cột sống, và tăng nỗi sợ vận động, bản thân nó là yếu tố nguy cơ của tính mạn tính. Vụ này thì mình để ý khi tập nội công Hồng Gia thì các cơ, gân của cơ thể đều được tác động (nếu làm đúng) và từ từ sẽ giúp các cơ gân này mạnh hơn. Do đó sau khi kéo nội công, Khoa thường cho mọi người xả cơ gân giúp đàn hồi lại.

Sự phân biệt quan trọng là giữa đau cơ hoặc cứng (nơi đi bộ nhẹ nhàng phù hợp) và đau nhói, nặng hơn hoặc lan tỏa (nơi cần đánh giá y tế trước). Nếu đau giảm khi di chuyển và khởi động, đó là dấu hiệu đáng tin cậy rằng đi bộ đang giúp mô của chúng ta chứ không gây hại. Mình thấy nhiều người bị đau lưng, hay đến Đông Phương Hội nhờ khoa chữa. Thường các khớp xương sống bị trật nên lâu ngày họ cuối xuống không được nên Khoa chỉ xoa dầu rồi dùng nội lực đẩy cái khớp bị trật về lại vị trí cũ là khoẻ ngay.

Có người kêu tập yoga để khỏi bị đau lưng, người kêu đi bộ nên chẳng biết đâu mà rờ. Một phân tích tổng hợp năm 2020 đăng trên tạp chí Medicine, được Trường Y khoa Keck của USC đề cập, phân tích 31 thử nghiệm có đối chứng với hơn 3.000 bệnh nhân trong 10 năm. Đi bộ hiệu quả tốt như can thiệp ngắn hạn đối với đau lưng dưới mạn tính.

Yoga cho kết quả tương đương ngắn hạn, với một số bằng chứng về lợi ích dài hạn duy trì, dù cơ sở bằng chứng so sánh dài hạn vẫn còn hạn chế. Người nào tập yoga thì sẽ nói yoga tốt, người nào đi bộ sẽ nói đi bộ tốt. Cho nên mấy bác cứ thử cái nào tốt cho các bác thì làm thôi.

Đi bộ có một lợi thế mà yoga không so sánh được: gần như không có rào cản. Chúng ta có thể làm một mình, ngoài trời, với ngân sách hạn hẹp, ở mọi độ tuổi. Tính dễ tiếp cận đó là lập luận trung tâm trong thử nghiệm WalkBack. Còn yoga thì cần ở trong phòng, hay lười quá thì cần đến lớp tốn tiền. Trong khi đi bộ thì muốn đi lúc nào thì đi.

Ngày nay chúng ta có thể đến Gym, có máy chạy, vừa xem truyền hình vừa đi bộ. Máy chạy bộ là điểm khởi đầu hợp lý, và đối với người đang kiểm soát đau đang hoạt động, nó có lợi thế thực sự: bề mặt đệm giảm tác động, tốc độ hoàn toàn kiểm soát được, và không có đồi để vượt qua. Điểm đánh đổi là bước chân lặp lại hơn, nhưng đó là vấn đề về sau. Ban đầu, sự kiểm soát quan trọng hơn sự đa dạng. Nói chung mình không thích đi bộ trong nhà. Lý do là không có không khí tốt lành. Đa phần các nơi này họ chỉ chuyển lại không khí tái sinh đã được hút vào máy điều hoà không khí. Cho rẻ cũng như ở khách sạn. Có nhiều người đi du lịch, hay đem theo cái máy để đo nồng độ oxy vì khách sạn cũng tái sinh không khí cho rẻ chớ không hút không mới đem vào vì tốn tiền điện.

Ở vườn mình thì trên sườn đồi nên đi bộ là chỉ có leo dốc, ở trong xóm cũng phải leo dốc thì được biết tốt hơn là đi bộ trên mặt đất bằng phẳng. Đi bộ nghiêng và lên dốc tăng tải trọng cơ học lên cột sống thắt lưng so với đi bộ bề mặt bằng phẳng. Tải trọng bổ sung đó không nhất thiết có hại, nhưng không phải nơi để bắt đầu. Đi bộ làm việc tỏng vườn tuy mệt nhưng hít oxy do cây thải ra rất tốt, cảm thấy thoải mái.

Nói chung là không phải đi bộ là giảm đau vì tuỳ theo trường hợp của cơ địa mỗi người. Hỏi bác sĩ gia đình trước khi đi bộ. Mà không nên làm cái ào, phải đi từ từ rồi tăng thêm thời gian. Năm ngoài 3 tháng trước khi đi bộ hành hương bên Ý Đại Lợi. Mình phải tập mỗi ngày đi bộ. Lúc đầu mỗi ngày 4 dặm, rồi tháng sau lên 6 dặm mỗi ngày, rồi lên 8 dặm rồi 10 dặm. Sau đó thì đi bộ 20 dặm mỗi ngày. Sau đó thì nhẹ nhàng lại trước khi thực hiện chuyến đi. Kiểu như khi đi bơi, trước khi có Swimming Meet, huấn luyện viên cho tập từ từ rồi tăng lên nhanh rồi tước khi đi thi thì hạ giảm xuống để khi đi thì có sức mà bơi.

Ngày đầu tiên đi thì tối đó không mệt nhưng chân tay cứng. Nói cho ngay là rất vui khi đến nơi, do đó tinh thần phấn khởi. Chỉ lấy dầu nóng xoa bắp chân tay, cả ngày mai lại te tua. Sau đó thì quen không thấy chân tay cứng nữa. Nay thì mỗi ngày đi bộ trong vườn khi làm việc là 4 dặm, về nhà đi bộ với vợ thêm 2.5 dặm là đủ cho mỗi ngày 6.5 dặm.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen

Nguyễn Hoàng Sơn 

Hơi thở và bệnh tật

 Hơi thở và bệnh tật

Mình có kể vụ hơi Nitric Oxide giúp giãn nở các mạch máu, giúp  máu huyết lưu thông dễ dàng hơn trong huyết quản. Khi 3 ông thần tiến sĩ đoạt giải Nobel về y khoa, khám phá ra chất hơi Nitric Oxide thì các công ty bán đủ loại bổ sung để tạo nên Nitric Oxide. Thiên hạ thi nhau mua uống mệt thở. Nhìn lại chả có kết quả nên sau vào tháng lại bỏ. Lý do là khí Nitric oxide cần nhiều điều kiện mới hội tụ được.

Đó là vấn nạn của đa số người Mỹ chăm sóc sức khoẻ nên cứ nghe ai nói hay đọc trên báo chí hay email là bỏ tiền ra mua rồi tiền mất tật mang. Nhiều loại bổ sung mình mua rồi giờ xem lại chả hiểu lý do nào, trước đây mua. Hoa Kỳ là nước tốn tiền nhiều nhất cho y tế nhưng sức khoẻ người Mỹ lại te tua nhất. Chán Mớ Đời 

Có giáo sư đại học Texas, Nathan Bryan, cho biết trong một podcast là 2/3 người Mỹ sáng nào cũng xúc miệng bằng nước sát trùng như Listerine vì nghe quảng cáo loại này tiêu diệt 99.9% các vi khuẩn trong miệng. Vấn đề là như bom napalm, họ xúc miệng bằng listerine thì chất sát trùng này tiêu diệt các vi khuẩn xấu nhưng cùng lúc cũng xơi tái luôn các vi khuẩn cần thiết cho hệ vi sinh trong đường ruột, mồm,… thế là ngọng. Khi ăn chúng ta cần nhai để tạo ra nước miếng giúp các vi khuẩn tốt ở miệng làm việc đưa xuống bao tử, đường ruột. Đàng này, cứ xúc miệng cho khỏi hôi miệng nên giết hết các vi khuẩn cần thiết cho hệ vi sinh của chúng ta. Vô hình trung làm hư hệ vi sinh của cơ thể và than là tại sao chúng ta đau ốm, bệnh tật.

Ông ta giải thích như sau: nitrate đến từ các loại rau xanh và củ dền… Có một số vi khuẩn trong miệng bám trên lưỡi có thể biến Nitrate thành nitrite. Nitrite giúp cơ thể tạo nitric oxide, giúp giãn nỡ các mạch máu, giúp máu chuyên chở oxy đến các tế bào. Có nhiều nitric oxide thì sẽ giúp bảo hoà huyết áp. Được biết là xúc miệng bằng các chất sát trùng như Listerine sẽ gây bệnh áp huyết cao. Họ có xét nghiệm qua nhiều nghiên cứu thì những người dùng antiseptic thì 3 tháng sau đi thử nghiệm lại thì thấy áp huyết cao hơn trước so với những người không xài các loại hoá chất sát trùng khi xúc miệng.

Trước đây bác sĩ cho toa thuốc trị reflux bao tử, ợ chua nhưng chỉ cho độ 2 tuần lễ nay thì người ta bán công khai ở chợ nên ai cũng có thể mua về uống. Loại thuốc này giúp bao tử bớt làm ra chất acid nhưng nếu uống hoài thì bao tử sẽ không thả acid ra để làm tiêu cơm, sẽ gây nguy hiểm cho các phần khác của cơ thể. Không có bác sĩ nào cho bệnh nhân uống kháng sinh trường kỳ cả nhưng chúng ta vì không biết, không hiểu nên nghe quảng cáo nên tin và làm theo. Kết quả là tiền mất mà bệnh vẫn kéo dài.

Tương tự đánh kem đánh răng thì có chất Fluoride, thậm chí trên cái ống kem đánh răng có ghi rõ ràng như trên bao thuốc lá có ghi cảnh báo về hệ luỵ của hút thuốc. Có bác nào tò mò thì theo đường dẫn để hiểu fluorite nguy hiểm cho sức khoẻ thậm chí có ông thợ sửa ống nước kêu sửa thông lavabo bị nghẹt vì chủ nhà xúc miệng bằng Listerine, khiến tiêu diệt hết vi khuẩn ở chỗ nước nằm để mùi hôi không bốc lên lại từ ống thoát nước nên nghẹt ống cống. Em mua cho vợ em kem đánh răng bên Đức quốc vì họ cấm sử dụng fluoride. Chán Mớ Đời 

Trong nước uống từ thành phố, đều có chất Fluoride. Dù biết rất độc cho cơ thể nhưng người ta không dám bỏ vì sợ bị thưa kiện từ mấy chục năm qua đầu độc dân tình. Cho nên nước dùng ở nhà cần phải được lọc. Vấn đề là khi lọc thì mất hết các khoáng chất cần thiết. Do đó cần ăn hay uống thêm khoáng chất như muối 100%, không phải muối bàn ăn vì đã được chuyển hoá rồi. Nhớ năm ngoái đi bộ 35 km/ ngày ở Ý Đại Lợi, mình phải khuấy 2 bình nước với electrolyte. Sáng thức dậy, mất nước qua đêm nên phải ngậm chút muối và uống nước. Tưởng tượng 1/3 thời gian tỏng ngày ngủ nên mất nước và không tiếp tục uống nước. Ai buồn đời thì xem đường dẫn về fluoride sau đây:

https://www.medicalnewstoday.com/articles/fluoride-toothpaste#is-it-saàe

Cho nên sau này mình tuy nông dân ngu lâu dốt bền, cũng phải chịu khó đọc tài liệu, xem phim tài liệu phỏng vấn các khoa học gia để hiểu thêm về y tế. Các khoa học gia cho biết khoa học tiến rất xa so với thế kỷ 20 nhưng các trường y khoa tại Hoa Kỳ vẫn giảng dạy chương trình chữa bệnh các đây 100 năm. Cách chữa bệnh hiện nay rất chậm so với các khám phá mới khoa học về cơ thể cũng như hệ vi sinh con người. Người ta chưa cập nhật hoá các tiến bộ khoa học hiện nay. Lúc đầu đọc tài liệu y tế thì như đọc lĩnh cương của đảng cộng sản nhưng từ từ mưa lâu thấm đất nên cũng giác ngộ cách mạng theo kiểu bình dân học vụ kiểu nông dân.

Họ nghiên cứu về rau củ ở Hoa Kỳ như sau. Đại học Texas đi New York, Los Angeles, Dallas mua trái cây và rau củ đem về phòng thí nghiệm để xem xét. Khám phá ra là rau cải mỗi địa phương khác nhau về chất dinh dưỡng. Ở Cali tương đối đỡ nhưng nhiều hơn 80% chất dinh dưỡng so với New York. Họ giải thích là đất canh nông ngày được trưng dụng hoá quá tải nên ít nitrogen và các chất dinh dưỡng khác. Nên ai mua rau cải hữu cơ (Organic) thì tốn nhiều tiền mà chất dinh dưỡng lại ít vì thiếu Nitrogen. Rau cải trồng theo hữu cơ thì ít chất dinh dưỡng hơn loại thường đến 10-20%. Người ta nói phong trào hữu cơ là cuộc lừa bịp của thế kỷ. Chúng ta phải ăn gấp 10 lần cách đây 1 thế kỷ cho đủ chất dinh dưỡng. Thuốc bổ sung là bịp bợm.

Hình như mình đã có kể vụ bên pháp họ khám phá ra thực phẩm ngày nay, kém chất lượng đến 45% so với thế kỷ 20. Lý do là nhà nông sử dụng đất trồng trọt quá tải không để cho đất được bồi đắp lại môi trường. Chúng ta ăn trái cây hay rau cải tuy to hơn xưa vì các hoá chất nhưng các khoáng chất có trong rau cải không bằng khi xưa. Có ông mỹ nhà bên cạnh trồng rau sau nhà nên lâu lâu nhiều quá ông ta đem sang biếu. Ăn cà chua của ông ta ngon không thể tả.

Được biết các nước Bắc âu bị bệnh trầm cảm rất nhiều vì thiếu ánh sáng mặt trời. Ánh sáng mặt trời rất cần thiết cho cơ thể để giúp tạo thêm Nitric Oxide cũng như sinh tố D. Có chị bạn bác sĩ kể là các người sống miền bắc mùa đông giá lạnh bị bệnh loãng xương vì thiếu ánh mặt trời còn miền nam như Cali, nắng ấm cũng lâm vào tình trạng tương tự là về già bị loãng xương. Lý do là họ sợ đen như Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen vì ánh mặt trời nên ra đường, phải trét kem chóng nắng. Đây là hệ luỵ của các quảng cáo của kem chóng nắng khiến thiên hạ tin như sấm. Vấn đề là kem chống nắng lại gây bệnh ung thư nhiều hơn vì các độc tố của các chất hoá học. Ánh mặt trời giúp chúng ta sống khoẻ. Ở Việt Nam mình thấy thiên hạ bắt đầu theo chân người Nam Hàn, làm da cho mịn, dán trên mặt đủ trò nhưng sau này lại thiếu chất dinh dưỡng, bệnh hoạn thêm. Chán Mớ Đời 

 Chung quy là các bệnh cấp tính đều do thiếu Nitric Oxide. Người ta cho biết 50% các người được bác sĩ kê toa thuốc cao áp huyết không trị được. Đọc tin tức của Viện Y Té Quốc gia Hoa Kỳ sau đây:  https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31709856/  Vấn đề là càng lớn tuổi, cơ thể của chúng ta càng mất khả năng tạo khí nitric oxide. Người ta khuyên là phải có phơi nắng ánh mặt trời mỗi ngày, ăn các chất có chất dinh dưỡng nhằm tạo ra nitric oxide, và quan trọng nhất là thở bằng mũi để bơm Oxygen vào cơ thể để nitric oxide giúp đưa oxy vào các tế bào. 15 phút đi bộ trong vườn. Họ giải thích là làn da cần đến 15-20 phút ngoài nắng mới hấp thu được hồng ngoại tuyến qua làn da để tạo hormone, sinh tố C, nay được biết thêm giúp tạo ra khí Nitric Oxide. Chán Mớ Đời  

Hôm trước gặp lại anh quen, khi xưa có thời gian tập Đông Phương Hội. Anh ta cho biết mới ở bệnh viện về sau 1 tháng trời. Hỏi lý do, anh ta cho biết là lá phổi chỉ sử dụng có 25% dung tích nên tối ngủ phải đeo bình dưỡng khí. Mình đoán lý do là quen thở bằng miệng nên từ từ lá phổi không được sử dụng hết nên teo lại. Vợ mình cho biết mỗi chiều đi bộ, hít sâu vào thấy người khoẻ hẳn ra vì có nhiều oxy được đưa vào các tế bào . Nhất là ngủ được.

Vấn đề ngày nay tin tức nhiều quá mà không biết thanh lọc ra sao. Tin tức về ung thư, tiều đường, Alzheimer rồi mấy thứ khác. Người thì kêu ăn chay, người gọi ăn thịt, người kêu nhịn ăn chữa bệnh riết chúng ta đọc hay theo dõi bị tẩu hoả nhập ma. Đi thử máu theo đơn của bác sĩ thì có mấy ông bác sĩ khác kêu sai. Phải thử cái này cái kia, toàn là các danh từ có tiếng tây tạng không nên nông dân như mình chỉ biết nhục.

Như vụ người ta kêu vùng Xanh “Blue zone”, có người thọ hơn 100 tuổi nhờ ăn uống theo chế độ này chế độ nọ. Điển hình là Okinawa, họ cho rằng người nhật ở đây sống lâu lắm trên 100 tuổi nhờ ăn uống mỗi ngày ra sao… đùng một cái, tiến sĩ David Sinclair, giáo sư đại học Harvard kêu đừng tin vì gia đình người Nhật ở Okinawa không thông báo cha mẹ họ chết để tiếp tục lãnh tiền hưu trí của cha mẹ họ. Có một phim tài liệu khác cho biết là 30,000 lính mỹ đóng quân tại đây nên thức ăn của người sở tại cũng bị ảnh hưởng bởi thức ăn mỹ nên dân tình cũng mập bú xua la mua. Cho nên thiên hạ chạy theo ăn kiểu Ở-kê-no-quá mệt hở, rồi béo vẫn béo, mập thì căng da thêm. Cho nên đọc báo, xem phim cũng khoan tin vội. Tìm thêm tài liệu đọc. Cái nào thấy lạ lạ thì mình kiểm chứng vói NIH, viện y tế quốc gia Hoa Kỳ. Cứ vào trang nhà rồi đánh câu hỏi lòi ra kết quả. Tương tự đừng tin những gì em kể,, ráng tìm kiếm tài liệu để dọn cho một lối sống khoẻ mạnh.

Mình theo dõi và đọc tin tức và tài liệu về sức khoẻ, y tế. Nhận thấy là mấy ông bác sĩ, đa số về chỉnh xương hay chi đó, làm không ra tiền nhiều nên tạo những kênh về y tế, nói sơ sơ về bệnh này bệnh nọ rồi đùng một cái kêu gọi uống thuốc bổ sung chi đó. Có nhiều bác sĩ giải phẫu tim mạch cũng lên kênh YouTube làm chương trình, bán thuốc kiếm tiền, được cái nhãn hiệu lương y như từ mẫu. Được cái là nhờ internet nên ngày nay chúng ta mới có tin tức trái chiều. Vấn đề là phải lọc tin tức nhiều như các làn sóng biển tiếp tục đập vào bờ.

Bác sĩ bán statins thì kêu cholesterol là thứ giết người Mỹ chết nhiều nhất, ông bán cao áp huyết thì kêu bệnh này giết người nhiều nhất, đến ông bệnh Alzheimer thì kêu bệnh này giết nhiều nhất, ông bác sĩ loãng xương thì kêu 75% người Mỹ chết ở tuổi trên 65 là bị té, gãy chân, xương chậu rồi không lành, chỉ nằm thì đi tây. Vụ này thì mình tin vì có ông hàng xóm bị té, giải phẫu này nọ rồi đứng dậy không nổi nên bà vợ kêu bác sĩ rút ống. Có chị bạn học xưa, mới qua Thuỵ sĩ để bác sĩ giúp cho đi tây phương tuần vừa rồi vì ở pháp, chưa có luật cho phép bác sĩ chấm dứt cuộc đời bệnh nhân. Chị ta bị bệnh mấy năm nay, năm ngoái mình về paris, có gặp lại thấy thần sắc te tua. Kỳ nào về Paris, vợ chồng chị ta đều mời đến nhà dùng cơm, năm ngoái thì mời ra tiệm vì không có sức để nấu nướng như xưa.

Ngược lại cũng có những bác sĩ có y đức, nói lên sự thật về tình trạng sức khoẻ, y tế tại Hoa Kỳ. Nhiều người bị rút bằng hành nghề. Họ nói lên sự kiểm soát của các công ty thực phẩm và dược phẩm, cộng thêm tập đoàn y sĩ, biến chúng ta trở thành con bệnh suốt đời. Chữa khỏi một bệnh nhân là mất đi một khách hàng.

Chúng ta đã chứng kiến vụ Covid-19 vừa qua. Họ hù doạ, đè bắt chúng ta phải chích ngừa đủ trò để rồi ngày nay, họ khám phá ra sự thật. Quốc hội điều trần ông Fauci, đã được tổng thống Biden ân xá nên chả đụng tới ông ta được, nên cứ ra quốc hội, ông ta từ chối trả lời như thể kêu “Fuck You”. Chán Mớ Đời 

Cách tốt nhất là mình tự đi tìm học hỏi, đọc sách báo ngoài lề để giúp sức khỏe cho mình, chớ tin nhiều ông bác sĩ bán thuốc trên mạng cũng mệt. Có một cuốn sách viết bởi một ông bác sĩ người Nhật, nói về chế độ dinh dưỡng, ăn một ngày một bữa. Được dịch ra tiếng đức nhưng tuyệt nhiên các công ty thực phẩm cũng như hội đồng y khoa không cho phép dịch qua anh ngữ. Mình có anh bạn ở Việt Nam mua bản dịch việt ngữ gửi cho. Từ đó mình ăn theo chế độ một ngày một bữa OMAD. Thấy khoẻ người. Có mấy người bạn mỹ quen, nghe mình cũng theo chế độ này thì có người xuống 60 cân, họ khoẻ lại bớt uống thuốc.

https://www.chosun.com/english/world-en/2025/10/03/Z2VCDQ4YUFGRXC3LPTMUEYTF4U/#:~:text=Dr.%20Nagumo%20Yoshinori%2C%20author%20of,By%20Jung%20A%2Dim

Nói chung là mình ăn uống điều độ, theo chế độ Một Ngày Một Bữa, vừa rau vừa thịt, bớt ăn ngọt, tinh bột, tập thể dục như đi bộ, Thái Cực Quyền, nội công Hồng Gia mỗi ngày, thở bằng mũi qua thanh quản giúp tạo ra nitric oxide. Tối ngủ thì lấy băng keo dán mồm lại để không há mồm, giúp thở bằng mũi. Không dùng listerine để xúc miệng. Có ông khoa học gia cho biết chuối có potassium nhiều nhưng lại là từ cái vỏ chuối nên cắt chuối, không lột vỏ, nấu sôi rồi uống trước khi đi ngủ. Mình thử hai hôm nay thì thấy ngủ rất say. Nói chung thì sức khoẻ mình ngày nay so với 20 năm về trước thì khả quan hơn. Trong khi bạn bè cũng tuổi hay nhỏ hơn thì bắt đầu rệu. Chán Mớ Đời (còn tiếp)

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Nitric Oxide và bệnh tật khi về già

 Nitric Oxide và bệnh tật

Hôm qua, sau khi tập Khoa kêu mình và ông mỹ ở lại để giao thủ xem ra sao. Ông Mỹ trẻ hơn mình, to cao hơn nắm tay mình. Mình lắc tay kéo ông ta thì chưa đúng như ý của Khoa lắm nhưng cũng thể hiện được mình có thể quăng ông mỹ trẻ hơn và to con hơn. Ông mỹ giải thích lý do ông ta buông tay mình ra vì sợ mình quăng ông ta bay lên không. Khoa dặn ông ta cứ giữ tay mình chặt nhưng lần nào cũng bị thả tay hay nắm không chặt. Sau đó Khoa nói ai biết anh là ông già 70 tuổi. Chán Mớ Đời 

https://youtu.be/yU4DUaFnP9A?feature=shared

Từ mấy năm nay, Khoa hướng dẫn mình tập với hơi thở, thở bụng nghĩa là không thở bằng miệng, chỉ thở bằng mũi. Tò mò mình đọc thêm 2 cuốn sách của một ông phóng viên về y tế, người Mỹ tên James Nestor và một ông người Ái NHỉ Lan Patrick McKeown. Hai người này kể bệnh tật của họ khi còn trẻ vì thở bằng miệng sau nhờ tập thở bằng mũi nên từ từ khoẻ mạnh lạnh. Họ nói đến một loại khí tên Nitric Oxide được tạo khi thở bằng mũi và thực phẩm, giúp đưa oxy vào các tế bào. Mình thích đọc sách do mấy người thườn g viết dễ bình dân học vụ chớ mấy ông tiến sĩ viết kiểu hàn lâm nên đọc như bản tuyên ngôn của Karl  Marx.

Mình nhớ lần đầu tiên leo Machu Picchu bên Peru, ngày đầu tiên leo núi, mình thở không nổi vì cao độ. Miệng cứ ngáp ngáp, khát nước uống mệt thở. Mình đi đường mòn 8 ngày nên cao độ ngày đầu tiên cao hơn cả Inca trail. In ca trail thì chí có ngày đầu lên cao điểm nhất rồi đi xuống 4 ngày sau. Sau này mình mới hiểu lý do là vì mình thở bằng miệng. Khi leo đỉnh Whitney, bằng đường mòn Mountaineers, ngắn hơn đường thường (11 dặm) nhưng khó và leo dốc cao hơn. Mình leo bình thường vì thở bằng mũi.

Lý do là về già người ta hay gặp phải tăng huyết áp động mạch phổi (pulmonory hypertension). Khi chúng ta thu nhận ít Oxy thì các hệ thống nội tạng nở ra vì cần thêm oxy cho tế bào nhưng 2 lá phổi thì hơi khác. Nếu chúng ta thu nhận ít oxy vào phổi thì sẽ gặp trường hợp được gọi co mạch do thiếu oxy (hypoxic vasoconstriction) mà chúng ta gọi là Baby Syndrome. Nhớ hồi nhỏ ở nhà có 2 người em, tính tình rất bướng, mỗi lần khóc là khóc ngất, mặt tím xanh vì thiếu oxy. Và nitric oxide chữa vấn đề này vì giúp giãn nở các mạch máu của phổi, giúp thu nhận thêm oxy. Và khi thở bằng mũi sẽ giúp cấu tạo nitric oxide. Lần sau gặp mình sẽ hỏi hai người em này ngủ có bị lộn xộn không.

Khi chúng ta thở bằng mũi thì không khí đi vào sẽ có các lông mũi làm hệ thống thanh lọc chất dơ, vi khuẩn thêm sưởi ấm không khí trước khi đi vào phổi trong khi thở bằng miệng thì không có hệ thống thanh lọc tương tự nên hít thở hơi lạnh có thể bị bệnh, nhiều chất độc ngoài không khí có thể bay thẳng vào cơ thể. Chưa kể vụ không khí làm Axít-hoá các thức ăn trong miệng, tạo ra gum ở các chân răng. Mình có kể vụ tránh vụ sâu ăn răng rồi.

Chỉ đến năm 1991 thì nitric Oxide mới được nhắc đến vì có 3 khoa học gia đoạt giải nobel về y khoa do họ cùng khám phá ra Nitric Oxide. Khi chúng ta ngủ mà ngáy là vì há mồm, mà há mồm thì sẽ ít oxy được thu nhận vào các tế bào. Mở miệng thì mình có thể giả ngáy nhưng khi ngậm miệng lại thì chịu không ngáy được. Xem như muốn hết ngáy chỉ cần lấy băng keo trong dán cái mồm trước khi đi ngủ. 

Nếu xét về enzyology (môn học về enzyme) và sinh vật học thì enzyme được thấy trong các tế bào endothelial và trong các mạch máu của cơ thể. Người ta bắt đầu hiểu là khi thở bằng mũi sẽ giúp cấu tạo Nitric Oxide. Vấn đề là đối với người lớn tuổi, quen thở bằng miệng lâu năm sẽ hạn chế tiếp nhận oxygen vào lá phổi, ít nitric oxide sẽ đưa đến tình trạng rối loạn chức năng nội mô nên khiến họ phải thở nhanh đưa đến tình trạng cao áp huyết, tiểu đường và hết cường dương. Người ta kể họ vô tình tìm ra thuốc cường dương Viagra là khi tìm cách tạo nitric oxide. Lý do là khí này giúp nở các mạch máu để máu dễ lưu thông hơn vì thường bác sĩ kê toa thuốc loãng máu để khỏi bị tai biến. Và khi tìm ra cách giúp nở các mạch máu thì cũng giúp mạch máu ở dương vật nở ra bơm máu về. 

Các bác trai khoan mừng vì họ cho biết độ 40% là hiệu nghiệm vì cần thêm nhiều yếu tố để giúp máu bơm về dương vật. Còn phụ nữ thiếu nitric oxide thì cũng bị lạnh cảm, cũng nên cẩn thận vì lý do thiếu nitric oxide nên có thể đưa đến nhiều bệnh tật khác như đàn ông, tim gan phèo phổi, tiểu đường này nọ.

Ngoài ra có những loại khác giúp mạch máu nở giãn như ăn ớt cay, uống niacin….

Thế vận hội 2012 được tổ chức tại Luân đôn, các lực sĩ Anh quốc đoạt nhiều huy chương nhất từ trước đến nay. Họ được cơ quan thế vận hội Anh quốc cho uống nước rau củ giúp tạo ra nitric oxide, khiến oxy được chuyển đến tế bào nhiều. Sau đó thì các công ty mới bán các loại quảng cáo sẽ giúp có nhiều nitric oxide như bột củ dền bú xua la mua. Theo mấy khoa học gia thì sai vì uống 3 cái này không hiệu nghiệm vì mỗi cơ thể khác nhau. Cần nhiều yếu tố để giúp tạo nitric oxide. Có lần mình cũng đọc mấy vụ này, mua về uống mấy tháng tốn tiền chả có kết quả. Thật ra cần phải tập thể dục hay đi bộ giúp máu lưu thông thì mới giúp cơ thể đưa oxy vào các tế bào. Chán Mớ Đời 

Mấy người bị ngưng thở khi ngủ (sleep apnea), đa số là thở bằng miệng nên khi không có oxy thì cơ thể không thể tạo ra nitric oxide. Mà không có nitric oxide thì cơ thể không thể đưa oxy vào các tế bào. Những người ngủ mà bị ngưng thở khi có tỷ lệ cao 10 lần bị bệnh về tim, đột quỵ, tái biến,… hôm trước đi dự buổi gây quỹ, gặp lại một anh quen đồng tuổi. Anh ta cho biết ở bệnh viện 6 tuần về. Hỏi lý do, nói là thở không được, chỉ sử dụng được 25% lá phổi nên tối ngủ phải gắn oxy nơi mũi để thở. Nếu thuở bằng miệng lâu ngày sẽ khiến hai lá phổi không họat động hữu hiệu. 

Lâu rồi mình có xem một phim tài liệu nói về 1 bác sĩ giải phẫu tim mạch Caldwell Blakeman Esselstyn Jr. và một tiến sĩ đại học Cornell tên Campbell. Ông bác sĩ cứ thông tim cho bệnh nhân nhưng rồi vài tháng sau lại thấy bệnh nhân trở lại nên buồn đời ông ta thắc mắc lý do thay vì vui mừng, hốt bạc. Một ông tiến sĩ đại học Cornell làm một nghiên cứu bên Trung Cộng về dinh dưỡng suốt 20 năm thì khám phá ra các vùng ăn thịt nhiều bị bệnh nhiều còn các vùng chế độ dinh dưỡng ăn nhiều rau cải thì ít bị bệnh hơn. Hai ông nhập lại, khuyến khích người Mỹ ăn rau cải nhiều. Bệnh nhân của ông bác sĩ có một số theo chế độ ăn rau cải nhiều thì sống lâu cả 20 năm như ông tổng thống Bill Clinton tuyên bố là ăn rau cải để sống còn.

Họ phỏng vấn vợ ông bác sĩ thì bà này ra các công thức như ăn rau Kale rất nhiều,… sau này mình mới hiểu là trong rau cải có nhiều chất sơ và giúp tạo nitric oxide. 10 năm về trước xem tài liệu chỉ biết vậy nhưng không hiểu lý do, nay đọc thêm tài liệu thì mới giác ngộ cách mạng. Nên ăn rau cải nhiều. 

Đường chuyển hóa enterosalivary này bổ sung cho việc sản xuất NO nội sinh và đặc biệt quan trọng khi hệ thống L-arginine–NOS bị suy giảm (ví dụ trong quá trình lão hóa, rối loạn chức năng nội mô hoặc thiếu oxy). Các loại rau giàu nitrat như củ dền, cải rocket (arugula), rau bina, xà lách, cần tây và các loại rau lá xanh khác, cung cấp phần lớn nitrat trong chế độ ăn thông thường (thường chiếm 60–80%).

Bằng chứng vững chắc nhất liên quan đến tác động lên hệ tim mạch. Nhiều thử nghiệm ngẫu nhiên và phân tích tổng hợp cho thấy nitrat trong chế độ ăn (thường dưới dạng nước ép củ dền cung cấp khoảng 200–800 mg nitrat, hay ~3–13 mmol) làm giảm huyết áp ở mức độ vừa phải. Mức giảm điển hình khoảng 3–5 mmHg đối với huyết áp tâm thu (và đôi khi giảm nhẹ hơn đối với huyết áp tâm trương) ở cả người huyết áp bình thường và người tăng huyết áp, với hiệu quả xuất hiện trong vài giờ và duy trì trong nhiều ngày đến vài tuần khi sử dụng đều đặn. 

Các cải thiện về chức năng nội mô, độ cứng động mạch và các dấu hiệu sức khỏe mạch máu cũng đã được ghi nhận. Những thay đổi này phù hợp với việc tăng khả dụng sinh học của NO dẫn đến giãn mạch. Nhưng thường mấy loại mua về khuấy uống thì không hiệu nghiệm. Hôm nào mình kể vụ này vì khá dài.

Nitric oxide có thể cải thiện hiệu quả sử dụng oxy, thời gian đến khi kiệt sức và công suất đầu ra, đặc biệt ở người tập luyện giải trí hoặc mức độ trung bình và trong các bài tập cường độ cao hoặc sức bền. Hiệu quả nhỏ hơn hoặc không rõ ở vận động viên chuyên nghiệp. Năm vừa rồi đi bộ mỗi ngày 30-40 km ở Ý Đại Lợi, chiều mình ăn xà lách rất nhiều rồi thịt bò nhưng quan trọng là mình thở bằng mũi. Nhớ mình có kể trên là các lực sĩ thế vận hội của Anh quốc được cho uống mỗi ngày loại nước rau cải có nitric oxide.

Dữ liệu mới cho thấy lợi ích có thể đối với độ nhạy insulin, sức khỏe răng miệng (thông qua ảnh hưởng đến hệ vi sinh miệng) và lưu lượng máu não. Một số nghiên cứu quan sát liên kết việc tiêu thụ nitrat từ thực vật cao hơn với nguy cơ thấp hơn về các sự kiện tim mạch, sa sút trí tuệ hoặc thoái hóa điểm vàng liên quan đến tuổi tác, mặc dù có thể còn nhiễu do chất lượng chế độ ăn tổng thể.

Ngày nay, tại Hoa Kỳ chúng ta uống nước có fluoride, đánh răng cũng có chất fluoride thêm họ quảng cáo xúc miệng Listerine nên vô hình trung giết hết vi khuẩn cần thiết trong hệ vi sinh miệng. Chị vợ mình là nha sĩ thì kêu sáng khoan xúc miệng, để ăn đã giúp các vi khuẩn tốt xuống đường ruột giúp hệ miễn nhiễm của mình. Họ nói cạo lưỡi cũng mất đi khá nhiều vi khuẩn tốt cho đường ruột, hệ miễn nhiễm. Tương tự khi ăn, nên nhai cẩn thận sẽ giúp có nhiều nước miếng giúp đường tiêu hoá.

Ông Nestor, kể là được mời đi nói chuyện tại các đại hội nha sĩ thì hưởng ứng không được tốt đẹp lắm vì nha sĩ cần bệnh nhân mà nay nói họ không được dùng hoá chất xúc miệng,.., xịt nước xúc miệng khiến ít bệnh nhân tới thăm thì đói à. Tương tự các sinh tố như K2 cần để giúp răng tốt. Mình có kể 2 năm không đi nha sĩ để xem hiệu nghiệm ra sao. Mình thở bằng mũi, đánh răng bằng kem đánh răng sản xuất từ Đức quốc, vì họ cấm fluoride, xịt nước ở kẽ răng sau khi ăn uống để tránh bị axít-hoá thức ăn còn dính ở kẽ răng. Lý do là có floss răng và đánh răng thì khi xịt nước vẫn rớt xuống các mảnh thức ăn nhỏ bé dính ở kẽ răng. Chị bạn nha sĩ kêu răng tốthơn lần trước. Nhờ anh bạn nha sĩ giải thích cho mình và kêu ra Costco mua cái máy xịt nước để tẩy sạch răng hàng ngày.

Thiếu hụt nitrat/nitrit lâu dài trong chế độ ăn ở mô hình động vật đã được liên kết với hội chứng chuyển hóa, rối loạn chức năng nội mô và tăng tử vong do tim mạch, hỗ trợ vai trò sinh lý của nitrat ngoại sinh.

Mỗi chiều mình đi bộ với vợ thì cô nàng kêu hít sâu, giúp ngủ tốt, bớt uống thủ ngủ lại nhưng cô nàng vẫn còn thở bằng miệng khi ngủ. Tối mình đi ngủ thì lấy băng keo dán nơi miệng để tránh mở miệng khi ngủ. Sáng ra thì thấy khoẻ dù ngủ độ 6-7 giờ, vì xem đồng hồ thì thấy ngủ sâu lâu hơn còn khi quên dán băng keo thì thấy ngủ sâu ít và hay trằn trọc.

Bác sĩ khuyên là tối ngủ thức giấc vào lúc 2-3 giờ sáng thì không nên dậy đi tiểu vì sẽ khiến mình mất ngủ, trằn trọc luôn. Họ lý giải là tối nhiều khi nằm nghiêng nên nước tiểu hay bị dồn về một phía. Họ nói cứ quay nằm thẳng, đừng bật đèn hay thức giấc thì sẽ ngủ lại nhanh còn thức giấc, đi tiểu, bật đèn thì hệ sinh học của mình nhất là tim đang đập nhẹ nay vì thức giấc nên bắt đầu làm việc, cơ thể nóng lên nên khó dỗ giấc ngủ lại. Họ khuyên ngủ phòng mát một chút thay vì nóng. Lý do là cơ thể hạ nhiệt thì mới ngủ được. Tuỳ cơ thể mỗi người. (Còn tiếp)

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn