Ây Ai đọc Mực Tím Sơn Đen

 Ây Ai đọc Mực Tím Sơn Đen

Cách đây 10 năm, một hôm tiến sĩ Chử Nhị Anh, bạn học khi xưa ở Việt Nam, gọi điện thoại, kêu gửi cho vài tấm ảnh của ông bà cụ mình. Mình tưởng để bỏ lên trang nhà của cựu học sinh trường Văn Học Đà Lạt khi xưa. Anh chàng và một chị cựu nữ sinh Văn Học đang thực hiện trang nhà của trường Văn Học Đà Lạt xưa. Như con gà mái mẹ đi lùa về, kêu ku ku, gọi đàn gà học sinh cũ Văn Học về mái ấm Văn Học. Ai ngờ đâu vài tuần sau, anh ta trình làng kỷ yếu Văn Học Đà Lạt II. Cách đó một năm hay hai năm, anh ta có cho ra lò Kỷ Yếu Văn Học Đà Lạt nhân kỳ họp mặt đầu tiên của cựu học sinh Văn Học Đà Lạt lần đầu tiên tại San Jose. Cuốn đầu tiên thì có nhiều người viết kể về những kỷ niệm Đà Lạt, hay khi di tản khỏi Đà Lạt năm 1975,… mình có tham gia vài bài viết kể về mấy anh bạn học cũ khi xưa.

Cuốn kỷ yếu Văn Học Đà Lạt số 2 thì chỉ có bài của mình viết, mấy người kia tịt ngòi vì cơm áo gạo châu. Anh ta lấy tựa đề cho kỷ yếu là “Mực Tím Sơn Đen”, bỏ lên Amazon. Mình có mua vài cuốn gửi cho ông bà cụ ở Việt Nam. 1 cuốn giữ ở nhà cho vui, làm kỷ niệm. Có người quen mua, lại bắt mình ký tên. Mình thắc mắc, không hiểu lý do, bận công ăn việc làm vì anh ta đi công tác rất nhiều, lại bỏ thời gian biên soạn lại 100 bài mình viết về Đà Lạt trước 75, và sau 75. Ai tò mò hay cựu học sinh Văn Học Đà Lạt xưa thì theo đường dẫn này, để tìm lại bạn học xưa.

https://van-hocdalat.smugmug.com/

Sau này trong một i-meo cho thân hữu, anh ta giải thích là học chung lớp, sống cùng những năm tháng, lớn lên tại Đà Lạt, nhưng sao mình lại nhớ những chuyện ruồi không bu mà anh ta không biết dù Đà Lạt rất nhỏ bé. Thậm chí khi mình kể trong lớp tổ chức Hát Cho Nhau Nghe, mấy cô nữ sinh ban C, nấu chè bán khi ra chơi, tổ chức văn nghệ bán chè bú xua la mua. Anh ta và người em đánh đàn cho ban nhạc hôm ấy khiến anh ta như bò đội nón, hỏi hôm ấy tui có tham dự. Chán Mớ Đời. 

Cho thấy sống tại Đà Lạt nhưng khác môi trường sau giờ học hành thì mọi người đều có kỷ niệm riêng. Mình thì quanh quẩn với cái chợ Đà Lạt từ bé nên nhớ ba chuyện ruồi không bu ở chợ. Thậm chí các chuyện trong lớp hay trong trường anh ta cũng chả nhớ. Chắc lo học quá.

Nếu anh ta không tham dự thì làm sao có đàn điện, ampli bú xua la mua. Cả đám tập dợt cả tháng trời ở nhà thầy cô Chử Bá Anh, đường Nguyễn Du vào buổi chiều. Mình kể hai anh em họ Chử đánh đàn với Trần Thiện Tân và Hùng Con Cua đánh trống. Trong lớp chỉ có Vy Hoàng Đông Phương và Hùng Con Cua có trống ở nhà. Đến nhà hai ông thần này để tập đánh trống còn đàn guitar điện thì chỉ có nhà thầy Chử Bá Anh là có. Khiến anh ta như người nằm Coma mấy chục năm tĩnh dậy kêu ú ớ. Ông thần Vy Hoàng Đông Phương nhà ở đâu trong khu Huỳnh Thúc Kháng, không biết hắn có bà con chi với Vy Nhật Tảo. Về Đà Lạt, không thấy ai nhắc đến ông thần này. Mình đoán là di tản vì dân ở biệt thự khu vực này là dân lớn quan to.

Ai có tin tức ông thần họ Vy này không. Sau khi thi tú tài thì mình hết gặp lại. Chỉ nhớ trưa hay ghé nhà ông thần để tập đánh trống. Anh chàng chỉ mình điệu Valse nên cứ chắc chắc Đùng mệt thở. Sau lo học thi nên chả để ý tới muốn làm Ringo Star nữa.

Muc Tim Son Den: Van Hoc Dalat 2 https://a.co/d/016qHcf4

Anh ta chọn 100 bài tiêu biểu mình viết dạo ấy, và cho vào tiết mục như Ngày Xưa Thân Ái, kiểu về thời học sinh ở Đà Lạt, rồi phần Du Ký, khi mình ở Tây, đi giang hồ ra sao, những khắc khoải của mình về Việt Nam. Hoá ra những gì mình viết, cũng là những tâm tư ấp ủ của anh ta về Việt Nam và Đà Lạt hay cộng đồng Việt Nam tại hải ngoại. Đó là lý do mà anh ta bỏ công sức biên soạn 100 bài tiêu biểu và đặt tên “Mực Tím Sơn Đen”. Sau 10 năm mình có viết trên 2,645 bài và trên 1,651,698 lượt đọc. Mấy chị em ông thần này, năm nào cũng tổ chức dạy hè các học sinh gốc việt.

https://van-hocdalat.smugmug.com/MTSD

Đối tượng một thời của mình ở Đà Lạt có lần i-meo thắc mắc, hỏi khi xưa bạn giỏi toán, học ban B, tại sao ngày nay lại viết kể chuyện đời xưa khiến mình như bò đội nón. Mình chỉ là người kể chuyện đời xưa thôi chớ có phải nhà văn nhà véo gì. Có lần Chử Nhất Anh i-meo kêu mới liên lạc được với Fi Liên Sô, và cô nàng xin i-meo của mình. Cô nàng kể là đọc tin tức được biết Chử Tam Anh qua đời nên tính liên lạc nhưng ngại tang gia bối rồi nên đợi cả năm sau ngày giỗ mới liên lạc với Nhất Anh. Từ đó mới có tin tức của mình này nọ.

Liên lạc được với Fi Liên Sô, đối tượng một thời của Hùng Con Cua, cả đám hay rủ nhau đi chơi chung khi xưa. Đám mình hay chơi là đám dân từ Yersin sang nên có vẻ hợp rơ hơn. Phát hiện mấy mối tình hữu nghị học trò, mơ đến du học bên tây Gia-nã-đại,… trong đám mình hay đi chơi chung khi xưa, 7 tên thì có 3 tên đi du học năm đó; Mình là người đi du học trước nhất của trường Văn Học rồi 1 tuần lễ sau đến Hùng con Cua sau đến thằng Nguyên, hai tên này đi Gia-nã-đại. 2 tên rớt tú tài nhưng không đi lính vì giấy tờ sinh năm 1959. Hai tên học đại học Đà Lạt. Buồn đời nhớ đến chuyện ngày xưa, học chung, đi quyên tiền cho bão lụt miền trung, đi picnic ở Thung Lũng Tình Yêu,…nên mình kể lại chuyện vui trong lớp, đủ trò khiến mấy cô này như giác ngộ cách mạng, người về từ quá khứ, đóng phim Back to the future nên hỏi mình nhớ gì thêm kể tiếp. Rồi từ từ mình kể chuyện này chuyện nọ, hết chuyện trong trường khi xưa, ai mê ai ai thù ai,… đến các chuyện Đà Lạt xưa cho đến bây giờ. 11 năm qua. Như đưa họ về chuyến xe Back To Đà Lạt. Kinh

Nhiều khi nói thôi không viết về Đà Lạt nữa thì lại thấy hình ảnh mới của Đà Lạt, rồi nhiều người còm bú xua la mua không đúng nên mình phải viết để giải thích. Chắc mình còn nợ người Đà Lạt xưa nên phải làm con tằm ăn lá dâu Đà Lạt rồi nhả ra chuyện ngày xưa. Cái vui là ngày nay thế hệ sau này ở Đà Lạt lại hỏi mình đủ trò, vì họ muốn biết đến kỷ niệm của ông bà của họ được mình nhắc tên hay chuyện gì đó khiến mình thất kinh. Có người buồn đời hỏi tại sao người Đà Lạt xưa gọi ông ngoại cháu là Xu? Cháu ông Phác ở am Sohier cũng liên lạc hỏi đủ trò. Nhiều lắm.

Rồi có hai ông thần đọc bài mình tải trên mạng xã hội, buồn đời hỏi mình cho phép họ làm bờ lốc Mực Tím Sơn Đen để tải về các bài mình viết để dễ tìm lại bài viết. Mình kêu tự nhiên như người Hà Nội. Thế là Bờ Lốc Mực Tím Sơn Đen ra đời. Đến nay thì có trên 1,651,698 lượt đọc. Đâu 2,645 bài được tải lên trên bờ lốc. Kinh. Mình có hỏi anh chàng lo thiết kế Bờ Lốc là có thể ghép thêm YouTube Ây Ai đọc cuốn Mực Tím Sơn Đen không. Anh ta kêu để ăn tết xong rồi tính. Cho thấy cuộc đời rất lạ. Mình chả bao giờ nghĩ đến chuyện kể chuyện đời xưa, ngoài kể cho mấy đứa con khi còn bé. Nay thiên hạ có thắc mắc gì về Đà Lạt là hỏi mình.

Lâu lâu mình gặp một vài người, họ kêu là ngày nào cũng vô bờ lốc, đọc cho vui đời. Vui nhất là chị hàng xóm khi xưa, thường cho mình mượn sách để đọc, kêu ngày nào cũng đợi xem mình có viết gì không như đợi báo chiều khi xưa để đọc truyện Kim Dung. Kêu chị là fan cứng của em. Có nhiều người mình để ý, vừa tải lên là đã thấy họ vào đọc rồi. Kinh. Có vài người bạn học xưa thì rất trung thành vì ngày nào cũng thấy họ đọc. Độc giả thì Hoa Kỳ đông nhất, sau đó đến Việt Nam nhưng mình thấy lạ là ngay bên xứ Ấn Độ cũng có người đọc bờ lốc. Thậm chí phi châu, Trung Cộng thì nhiều.

Cách đây mấy tuần, anh chàng Nhị Anh gửi cho mình một video do anh ta làm. Hình chụp lấy từ trang nhà của Văn Học Đà Lạt rồi anh ta trích chuyện gì đó về cá ngoài lờ lúc lắc muốn vào trong khi cá trong lờ lại muốn bơi ra. Anh ta cho biết đang đang sử dụng trí tuệ nhân tạo để đọc 100 bài viết của cuốn Mực Tím sơn Đen do anh ta biên soạn 10 năm tình cũ. Anh ta cần mình thâu giọng nói mình đang đọc độ 45 phút. Mình nói dùng giọng người khác được không. Anh ta kêu giọng SƠn Đen mới đích thực chớ dùng giọng người khác thì quá dễ nhưng đọc giọng Đà Lạt cho có chất bắp sú và trái mát mát Đà Lạt. Hôm Cali mưa mình nằm nhà rồi đọc thâu gửi cho anh ta.

Mình không hiểu lý do ở Tân Gia Ba được xem là số người đọc nhiều thứ 3 sau Hoa Kỳ và Việt Nam. Số bên Trung Cộng thì chắc là của an ninh mạng.

Sau đó anh ta gửi cho đường dẫn kêu vào trang này đọc cho máy thâu để biết mình là chủ nhân của giọng nói thêm xác nhận là cho phép sử dụng giọng nói của mình. Sau đó thì hôm sau, anh ta gửi cho nghe bản nháp bài đầu tiên. Kêu là chưa chuẩn lắm. Anh ta nói sẽ bỏ thêm vài tấm ảnh Đà Lạt cho vui. Mình gửi luôn mấy ngàn tấm ảnh do anh chàng cựu học sinh Adran gửi cho mình, để anh ta bỏ lên video. Hôm qua anh ta gửi cho biết là có thể chia sẻ được rồi. Mình xem thấy vui. Ây ai đọc và cho thêm hình ảnh Đà Lạt xưa. Bác nào muốn xem mấy ngàn tấm ảnh Đà Lạt xưa thì mời lên YouTube xem.

Anh ta kêu phải bỏ giọng nữ Bội Quỳnh Hoa và kèm theo giọng của mình cho có vẻ âm dương bớt chán như con gián. Khi xưa, mình và mấy người bạn như Nhị Anh, Nhất Anh,..tính sau này làm một cuốn phim nói về thời học sinh ở Đà Lạt. Nay có Ây Ai mình thấy chỉ gom lại các hình ảnh Đà Lạt xưa rồi dùng Ây Ai làm vì mình thấy thiên hạ có thể làm cho người đi, xe chạy. Hôm trước có anh chàng nào dùng mấy tấm ảnh của mình trên bờ lốc rồi làm video kèm theo bài hát khá hay. Để xem từ từ AI phát triển thêm sẽ tính đến chuyện này còn nay thì lo cái vườn bơ. Hôm nay phải lên hái quýt cho xong, cả chim ăn hết. Mình thấy người vui nhất là bà cụ mình, vì ở nhà buồn, mở YouTube nghe thằng con ở trời mỹ đọc chuyện đời xưa cho đỡ buồn.

Ai thích thì nhấn đường dẫn. Thích thì cho một Like để ông thần Chử Nhị Anh phấn khởi mà làm tiếp.

https://www.youtube.com/playlist?list=PLa-jHHzi_0wp-7R_lTHJy-v7oocrAbKFy

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Tại sao di dân lậu quan trọng cho năm 2030

 Di dân lậu và năm 2030

Ngày ngày thấy tin tức về tội phạm do các người di dân lậu khiến mình thất kinh. Lý do theo mình nghĩ một người ở lậu tại Hoa Kỳ, đa số là họ không muốn ai biết đến, chỉ lo làm lậu, kiếm tiền gửi về cho gia đình ở xứ họ. Chắc chắn sẽ có một số nhỏ phạm pháp này nọ nhưng tin tức được đưa lên báo chí, truyền hình khiến người xem có thể có một hiểu biết sai lệch về người di dân. Lý do là họ đề “Non-citizen” khiến thiên hạ hiểu lầm. Vì “Non-citizen” có thể là những người có thẻ xanh, cư trú hợp pháp nhưng không phải công dân Hoa Kỳ. Buồn đời mình mò tài liệu để xem hư thật ra sao vì chính trị xen vào khiến người Mỹ có một hiểu biết sai lệch nhất là họ chỉ tin vào những gì đảng của họ nói.

Câu hỏi mình muốn tìm sự thật về di dân lậu gây tội ác nhiều hơn những người di dân hợp pháp hay người Mỹ sinh trưởng tại Hoa Kỳ. Câu trả lời là tuỳ theo các nguồn tin đọc hay xem và ủng hộ. Một bên thì cho thấy các người di dân đến Hoa Kỳ, chịu khó làm việc, tạo dựng một tương lai trên đất Mỹ. Bên kia thì đưa ra toàn tin tức về các tội ác của người di dân chính thức cũng như lậu. Tin tức của hai bên đều thật nhưng phải tìm các thống kê để hiểu sự thật vì hai bên đều dùng thống kê và thay đổi tuỳ theo lập trường của họ và đảng của họ đưa ra.

Theo thống kê thì người di dân lậu gây tội ác thấp hơn người Mỹ. Nếu đánh máy hỏi các trí tuệ nhân tạo thì đều nói như nhau. Vấn đề là các tin tức thống kê của các AI đều sử dụng một nghiên cứu độc nhất một tiểu bang dù Hoa Kỳ có đến 50 tiểu bang. Đó là tiểu bang Texas. Lý do là ngân sách của mỗi tiểu bang, trong khi tiểu bang Texas nằm ngay biên giới Mễ-Hoa Kỳ.

Vấn đề là các chính trị gia, giới hàn lâm, ký giả, các hội bất vụ lợi,…đều tuyên bố là họ nói sự thật. Thật ra họ đều bựa, phản đạo đức cách mạng hết. Chúng ta có thể tìm các dữ liệu mong muốn từ số người á châu, phụ nữ bị chết đuối 10 năm trước hay hôm qua, tỷ lệ phụ nữ á đông không có bằng đại học. Nhưng Hoa Kỳ không truy tìm số di dân lậu phạm pháp, bị bắt hay ở tù. Lấy thí dụ, cơ quan FBI có trên 3,500 nhân viên mà ông Trump đòi dẹp hay dọn chỗ khác, có thể cho chúng ta biết chút dữ liệu về các di dân hợp pháp bị giam trong tù liên bang nhưng không ai biết số người di dân lậu bị giam giữ. Nhưng mỗi ngày chúng ta thấy tin tức ào ào về các di dân lậu hiếp dâm rồi giết người này nọ,…

Cái mất dạy là họ không biết gì cả trong các trại tù tiểu bang, các nơi chứa 90% tù nhân khắp nước mỹ. FBI có hỏi các cơ quan nhà tù ở tiểu bang nhưng không được trả lời. Sẽ kể lý do sau này. Khi một người bị bắt, cảnh sát viên địa phương sẽ kiểm soát tên tuổi. Vợ mình khi xưa làm phần mềm cho các cơ quan cảnh sát khắp nước mỹ. Để kết nối các người có tiền án nên khi cảnh sát bắt được ai là trong vài giây đồng hồ là có thể phát hiện ra tiểu sử người bị chận xe hay bắt. Nhưng không có tin tức gì về diện cư trú, đã từng bị dẫn độ hay dấu lăn tay…

Cho nên khi các chính trị gia, giáo sư hàm lâm, ký giả cho rằng họ biết tỷ lệ, con số về tội phạm này nọ, là họ bựa hết vì không ai có thể xét lại được. Vì các dữ liệu về vấn nạn này không có.

Thử xem hai nghiên cứu, một do Libertarian Kato Institute, một tổ chức thiên di dân và một nghiên cứu thứ hai do các giáo sư nghiên cứu. Cả hai đều dùng các dữ liệu của nhà tù của Texas. Kato thì cho rằng từ 2012 đến 2018, các di dân lậu ở Texas phạm tội thấp hơn các người Mỹ sinh trưởng tại Hoa Kỳ đến 42%. Về tội ác giết người thì 25% thấp hơn người Mỹ địa phương. Nói chung cả hai nghiên cứu này đều đồng ý thì theo hàng năm, người di dân lậu ít phạm tội, bị bỏ tù.

Vấn đề là các đài truyền hình, sách báo đều tung tin khác với hai nghiên cứu của hai bên. Lý do là khi cảnh sát địa phương bắt một người thì không biết tình trạng di trú của người đó để có thể gọi là di dân lậu hay chính thức, có thẻ xanh. Họ chỉ dựa vào các tin tức của những người đã từng bị dẫn độ, mới có tên trong sổ phong thần. Có ông mỹ gốc mễ, kể là bố ông ta vượt biên giới năm 1965 mất 9 lần. Cứ qua biên giới bị bắt, biên phòng chở đến biên giới MỸ-Mễ thả về, ông ta lại tiếp tục. Mấy người như vậy thì có tên tỏng sổ phong thần. Còn những người vượt qua an toàn rồi trốn luôn thì không ai biết đến. Người ta khám phá ra có 11,000 người được xem là di dân lậu khi họ bị nhốt trong các nhà tù của tiểu bang Texas. Trong khi đó cả triệu người di dân lậu chưa bao giờ bị bắt hay dẫn độ thì đâu biết con số chính thức.

Thường thì người ta dùng số người di dân lậu phạm pháp chia với tổng số người di dân lậu nhưng đây chúng ta không biết bao nhiêu người di dân lậu thì làm sao có thể làm thống kê. Người ta chỉ ướt lượng thôi từ 11-22 triệu người, xem như độ 3.2% đến 6.4% dân số Hoa Kỳ. Riêng Cali thì nghe nói có đến 5 triệu người thì xem như 12-15% dân số Cali. Do đó khó mà có con số chính xác về tỷ lệ tội phạm di dân lậu. Ngoài ra tuỳ khu vực nữa. Thí dụ vùng San Francisco thì ít tội phạm trong khi ở vùng Oakland gần đó thì lại cao. Hình như tuần này, có tin một người Mỹ gốc Việt giết bà mẹ vì cãi nhau này nọ tại thành phố này. 

Cho thấy các nghiên cứu về tội ác của người di dân lậu hoàn toàn sai. Goverment Accountability Office cho biết 1/3 các tù nhân liên bang là “non-citizen”, không phải công dân Hoa Kỳ nhưng “non-citizen” có nghĩa là những người có thẻ xanh, ngoài ra những người này được xem là vi phạm luật di trú của Hoa Kỳ, một tội liên bang nhưng không phải tội của tiểu bang. Chỉ có độ 10% các tù nhân này bị giam trong các trại giam liên bang.

Có vấn đề thêm là States Criminal Allien Assistance Program (SCAP), một chương trình của liên bang, được thành lập vào năm 1994 nhằm trả tiền cho các tiểu bang giam các người di dân lậu. Nghĩa là càng có di dân lậu bị giam thì các tiểu bang này nhận được thêm tiền từ liên bang. Có những nhóm nghiên cứu các dữ liệu của SCAP, họ khám phá ra các di dân lậu bị giam tại các tiểu bang như Cali, New York, gấp 4 lần các tiểu bang gần đó như Arizona và New Jersey. Mình có mua cổ phiếu của công ty lo các trại giam tư nhân vì nhà tù tiểu bang đã quá tải.

Vụ di dân này tốn tiền cho Hoa Kỳ rất nhiều nên mình hiểu lý do chính phủ Hoa Kỳ muốn giảm vụ này. Chúng ta nên nhớ thế hệ BabyBoom về hưu mà chính phủ không có tiền trả tiên hưu trí và y tế cho họ. Khi an sinh xã hội được thành lập, người Mỹ trung bình chết vào lứa tuổi 63.5 tuổi nghĩa là 18 tháng trước khi nhận được tấm ngân phiếu đầu tiên khi về hưu. Ngày nay người Mỹ sống đến 75 tuổi còn phụ nữ thì 82 tuổi nghĩa là sống thêm 10-17 năm. Do đó không có tiền. Vì dạo ấy 25 người Mỹ đi làm để nuôi một người Mỹ về hưu trong khi ngày nay thì 10 người đi làm để nuôi một người về hưu và họ tính đến năm 2035 thì 5 người đi làm nuôi một người.

Vấn đề là người di dân lậu không đóng thuế, khi đau ốm họ cứ chạy vào nhà thương phòng cấp cứu thì bắt buộc bác sĩ nhà thương chữa bệnh nhưng không có tiền trả hay an sinh xã hội để đòi.

Mình xem dữ liệu dẫn độ di dân lậu của tổng thống Obama thì thấy rất cao. Nhưng nhìn kỹ cách thức dẫn độ dạo ấy như sau: chinh phủ của ông Obama thay đổi từ ngữ dẫn độ. Thường đuổi về (return) là khi một người vượt biên giới bị bắt thì biên phòng kêu trở về bên kia biên giới. Những người này không được liệt kê vào danh sách của những người bị dẫn độ chính thức (formal deportation). Chính phủ Obama gom cả hai dữ liệu này khiến tổng số dẫn độ lên cao ngất mây xanh, tạo dựng một chính phủ chống di dân lậu để đạo luật ACA, con em của những người di dân lậu, được mang theo.

Đến thời ông BIden thì còn cao hơn. Có ứng dụng Borrower Patrol One được người di dân lậu tải về khi qua biên giới cứ kêu là tỵ nạn, nộp đơn qua ứng dụng rồi hẹn ngày ra toà, 4-6 năm chờ đợi để được duyệt xét tỵ nạn chính trị. Người tàu chạy qua biên giới kêu là không được thờ phụng chúa ở Trung Cộng thế là được nạp đơn tỵ nạn, đợi ngày ra toà 4-6 năm sau rồi kêu người nhà đến đón. Mình có xem một phim tài liệu 2 tiếng của đài truyền hình Tân Gia Ba đi theo hai cặp người Tàu từ Trung Cộng qua Equador, rồi đi xe buýt đến biên giới Mỹ Mễ. Rồi bà phóng viên đứng đợi bên kia biên giới Mỹ để quay mấy cặp người Tàu vượt biên giới. Sau đó thì có người quen họ hàng đến đón chở đi đâu trên Los Angeles ở.

Theo dữ liệu thì thời bác Biden, có đến hơn 800,000 nộp đơn cứu xét tỵ nạn ở biên giới. Trước đó, họ được xem là di dân lậu. Đến năm 2025, thì ông Trump bỏ vụ này. Để mình giải thích lý do người Mỹ đa số không thích ông Trump nhưng lại bầu cho ông ta. Nhớ dưới thời bác BIden, cho dân di dân lậu qua biên giới như đi chợ. Thống đốc tiều bang Texas, buồn đời, ông ta mướn xe buýt chở mấy người di dân lậu lên các tiểu bang, thành phố rêu rao là di dân là tự do bú xua la mua. Khi xe buýt chở mấy người này lên New York, Boston,…khiến dân tình mấy chỗ này kêu không muốn di dân lậu ở vùng này, họ cho cảnh vệ quốc gia hốt hết chở đi đâu mình không theo dõi. Nhờ các hình ảnh này mà ông Trump cứ rao rảo và được người Mỹ lưng chừng bầu nhiều.

 Họ cho biết thời bác Biden trong một năm có đến 2.4 triệu người di dân. Mà từ khi ông Trump lên nắm chính quyền thì số người vượt biên xuống thấp nhất từ 50 năm nay. Vấn đề là chính phủ Trump muốn thay đổi hạ tầng cơ sở về di dân. Họ gọi là 287(g). Đó là chương trình liên bang mà ICE phụ giúp các chính quyền địa phương có thể kết nối với dữ liệu liên bang. Nhớ là khi một người di dân bị bắt trong tiểu bang hợp tác với chính phủ liên bang thì họ có thể kiểm điểm qua hệ thống an ninh DHS. Nếu được biết là di dân lậu thì cơ quan ICE sẽ được thông báo và sẽ gửi người đến nhà bắt. Chúng ta thấy cách đây mấy tuần có một ông nào bị bắt khi bận quần áo không được ấm khiến phía dân chủ lên tiếng kêu lã dã man. Nếu hiểu chương trình này thì mới hiểu làm sao ICE có thể biết người di dân lậu ở đâu để đến bắt. Và người báo động cho di dân lậu, mình đoán là họ làm trong các cơ quan cảnh sát,…

The 287(g) program is a partnership between U.S. Immigration and Customs Enforcement (ICE) and state/local law enforcement, allowing trained local officers to perform designated immigration enforcement functions, such as identifying, detaining, and processing noncitizens booked into local jails

Thật ra chương trình này đã có từ thời bác Obama, có đến 35 trường hợp  287(g) nhưng đến thời ông Trump nhiệm kỳ thứ nhất thì gia tăng lên 150 và kỳ này thì 255 đồng thuận với cơ quan địa phương. Tiểu bang Florida ngày nay bắt buộc các cơ quan giam tù phải tham gia. Tiểu bang Texas cũng bắt buộc các ty cảnh sát trong thành phố tham gia chương trình này.

Các tiểu bang do đảng Dân Chủ nắm chính quyền như Cali thì không tham gia chưởng trình này. Năm vừa qua 52% số người bị bắt bởi ICE đều do dữ liệu từ các trại giam hợp tác trong các tiểu bang theo đảng Cộng Hoà. Như tiểu bang Texas ICE bắt được 27,000 vụ từ tháng 2 đến tháng 7 năm 2025. Di dân lậu ở Florida và Texas nguy cơ bị bắt nhiều hơn tại CAli. Mình nhớ có anh bạn làm việc tại tiểu bang Arizona kể là lúc ông Trump lên lần trước, tiểu bang Arizona ICE kiếm lùng bắt di dân lậu nên dân đây bỏ chạy qua Cali hết.

Vấn đề di dân lậu rất quan trọng. Mình mới khám phá ra vụ này. Di dân lậu sẽ chọn tiểu bang để sinh sống. Các tiểu bang Cộng hoà sẽ thấy di dân lậu suy giảm trong khi các tiểu bang theo Dân Chủ sẽ có di dân lậu gia tăng để chuẩn bị cho Census 2030.

Hiện nay, các tiểu bang có ghế quốc hội, Hạ Viện dựa trên tổng số dân số của tiểu bang, dân số chớ không tính công dân Hoa Kỳ. Nhiều dân số thì có nhiều ghế quốc hội và electoral college votes bất kể là công dân hay không. Do đó đảng Cộng Hoà muốn đi bầu phải cần có quốc tịch Hoa Kỳ trong khi đảng dân Chủ thì chống. Nếu các tiểu bang Đỏ dẫn độ đuổi di dân thì sẽ mất vài ghế ở Quốc hỘi trong khi các tiểu bang Xanh có thêm vài ghế thì bầu phiếu về luật mới sẽ có lợi cho đảng Dân CHủ.

Khi mình mới sang Hoa Kỳ, tiểu bang là một tiểu bang đa số là cử tri của đảng Cộng Hoà. Tổng thống Reagan từng là thống đốc của tiểu bang này nhưng rồi ông ta đồng ý cho ân xá các người di dân lậu. Ông Gignac mà mình quen ở pháp có một người con trai ở lậu tại Cali. Có vợ có con nhưng không về thăm gia đình được. Sau được ân xá của tổng thống Reagan thì về Pháp với vợ con gặp lại gia đình sau cả 20 năm. Và từ từ tiểu bang này trở thành quê hương đồng khởi thành trì chống đảng Cộng Hoà. Xem như ngày nay 70% cử tri bỏ phiếu cho đảng Dân Chủ, thêm Census cho thấy có thêm nhiều dân số với người di dân lậu mà họ ước tính là trên 5 triệu người hay độ 15% dân số.

Nay đảng Cộng Hoà tìm cách ra luật đi bầu phải có quốc tịch Hoa Kỳ trong khi đảng Dân Chủ thì chống.

Đó là cuộc chiến sinh tử chính trị của Hoa Kỳ cho năm 2030 sắp tới. (Còn tiếp)

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Đất Xanh hay Mỏ Xanh.

 Đất Xanh hay Mỏ Xanh.

Nhớ lần đầu tiên mình sang Hoa Kỳ chơi, có anh bạn xưa ở Đà Lạt tặng cho cuốn sách có tựa đề “you can negotiate anything” của luật sư Herbert Cohen. Ngồi máy bay đọc thấy mê vì ông ta chỉ những chiêu thương lượng, kiểu nhẹ nhàng mà đa số ưa thích, kiểu Liên Sô la hét om sòm, mình thích nhất là cách giả ngu, người ta đã tìm cách close cái deal rồi tự nhiên chỉ cần bỏ nhỏ, hỏi một câu cực ngu, không dính dáng gì hết khiến đối tác ngớ, nghĩ mình ngu hay thiểu năng nên mất phương hướng, phải lập lại từ đầu. 

Sau này mình sang Hoa Kỳ làm việc, có đọc cuốn sách của ông Trump “Art of the deal” rồi sau đó 2 cuốn sách của cộng sự viên của ông ta nói rõ cách thương lượng của công ty về các Deal ở New York mà ông Trump thực hiện được nhờ cái tài, hay lối bỏ nhỏ khiến đối tác đều nghĩ ông ta có vấn đề nói chuyện cõi trên. Nay ông ta làm tổng thống khiến mình buồn cười khi nghe thiên hạ chửi ông ta ngu ngốc này nọ. Mình ngu lâu dốt bền đâu có làm gì được trong đời đâu, cuối đời vẫn phải đi làm nông dân, bán bơ sống qua ngày trong khi ông ta trở thành tỷ phú, này nọ. 

Mình đọc thêm về Greenland vì thời ông Trump lên lần đầu đã nói đến vấn đề này, mình có kể rồi. Nay tài liệu nói rõ hơn lý do. Khi thương lượng, người ta lúc nào cũng đưa ra một ý chính để thiên hạ dựa vào đó để thương lượng nhưng nếu ai hiểu thương lượng thì phải hiểu nguyên do chính. Báo chí chỉ đưa tin tức để bán cho thiên hạ nghe có lý nưhng không bao giờ nói lên sự thật.

Điển hình đi xem nhà bán, hỏi chủ nhà lý do bán thì họ đều nói là muốn mua nhà lớn bú xua la mua. Trong khi đó mình đã có tin tức họ thiếu nợ ngân hàng trả không nổi. Nên phải bán. Nên ngoài mặt vẫn làm như người đang mơ.

Sai lầm nguy hiểm nhất khi nói về “Greenland” là tin rằng câu chuyện này thực sự nói về Greenland. Chúng ta được bảo rằng đây là một cuộc khẩu chiến ngoại giao, một ám ảnh bất động sản, một sự quay ngược hỗn loạn về chủ nghĩa đế quốc thế kỷ 19. Báo chí xem nó như một màn trình diễn. Các nhà bình luận tranh cãi liệu chính quyền có nghiêm túc hay chỉ đang trêu ngươi. Người châu Âu bày tỏ phẫn nộ trước sự xúc phạm chủ quyền. Toàn bộ sự việc được đóng khung như tiếng ồn: kỳ quặc, đáng xấu hổ và rốt cuộc là không đáng kể. Cách đóng khung này thì dễ chịu. Và gần như chắc chắn là sai.

Cách đọc thông thường về “vở kịch Greenland” là sự bất tài ngoại giao diễn ra theo thời gian thực. Chính quyền đe dọa dùng vũ lực, bị bác bỏ, leo thang, lại bị bác bỏ, rồi rút lui sang ngôn ngữ mua bán. Các nhà bình luận lắc đầu. Người châu Âu tỏ ra bối rối. Những gì trông như loạng choạng thực ra là một chuỗi đàm phán kiểu Trump cổ điển. Mở đầu bằng một yêu sách gây sốc để yêu sách thực sự của Đan Mạch trở nên “hợp lý” hơn khi so sánh.

Trình tự như sau: Phát tín hiệu thâu tóm. Đan Mạch cười nhạo. Nhắc đến vũ lực. Đan Mạch giật mình. Khăng khăng nói đến vũ lực, to tiếng, lặp đi lặp lại. Đan Mạch đạt đỉnh phẫn nộ. Những quốc gia âu châu khác đứng về phía họ. Rồi xoay trục. Một đề nghị mua lại xóa sạch toàn bộ nợ quốc gia của Đan Mạch (142 tỷ USD) và gần như gấp đôi GDP của Greenland (~450 tỷ USD)… Và đột nhiên câu hỏi không còn là “các ông dám sao” mà là “khoan đã, bao nhiêu cơ?” Ngôn từ về vũ lực chưa bao giờ là kế hoạch. Nó là cái mỏ neo. Đan Mạch không còn bảo vệ chủ quyền trước một kẻ xâm lược đế quốc; Đan Mạch đang đánh giá một đề xuất tài chính. Khung câu chuyện đã dịch chuyển.

Phép toán không hề phi lý. Thương vụ có lẽ tự hoàn vốn trong vòng một thế hệ. Riêng khoáng sản đã đáng giá gấp nhiều lần giá mua. 57.000 cư dân Greenland trở thành triệu phú trên giấy. Đan Mạch trút bỏ một gánh nặng ngân sách và xóa nợ. Hoa Kỳ bảo đảm chuỗi cung ứng đất hiếm cho quân đội của thập niên 2030.

Điều đang diễn ra thực chất là một cuộc thôn tính chuỗi cung ứng khoác lên trang phục của tham vọng lãnh thổ. Mục tiêu không phải một hòn đảo; mà là hai cấu trúc địa chất ở Nam Greenland, Kvanefjeld và Tanbreez, nơi chứa các nguyên tố đất hiếm nặng mà không có chúng thì không thể chế tạo bất kỳ hệ thống vũ khí tiên tiến nào.

Dysprosium. Terbium. Những cái tên chẳng có ý nghĩa gì với công chúng nhưng lại có ý nghĩa sống còn với Lầu Năm Góc. Các nguyên tố này là không thể thay thế trong bộ truyền động của tiêm kích F-35, cánh lái dẫn đường của đạn chính xác, mảng sonar của tàu ngầm lớp Virginia, và nam châm vĩnh cửu của mọi động cơ xe điện. Trung Quốc kiểm soát hơn 90% khâu chế biến toàn cầu. Hoa Kỳ hầu như không kiểm soát gì. “Việc mua” Greenland không phải là một thương vụ đất đai. Đó là nỗ lực phá vỡ một thế kìm cổ.

Năm 2026, các thị trường dự đoán đã trở thành thứ gần nhất với tín hiệu giá trung thực về rủi ro địa chính trị. Và lúc này, chúng đang kể hai câu chuyện khác nhau. Kalshi, sàn giao dịch được Mỹ quản lý, định giá xác suất Hoa Kỳ thâu tóm Greenland ở khoảng 42%. Polymarket, nền tảng phi tập trung với cộng đồng tiền mã hóa toàn cầu và các nhà đầu cơ ngoài khơi, định giá ở mức 15–23%.

Đây không phải là kém hiệu quả thị trường mà là sự bất đồng về bản chất của quyền lực. Những người đặt cược trên Kalshi, các định chế, có trụ sở tại Mỹ, gắn chặt với hệ thống tài chính Mỹ tin rằng chính quyền sẽ ép thương vụ đi đến cùng. Họ đang định giá sự cưỡng bức. Những người đặt cược trên Polymarket quốc tế, hoài nghi về tính toàn năng của Mỹ, thường hoạt động ngoài phạm vi pháp lý của Mỹ—tin rằng sự kháng cự của châu Âu sẽ trụ vững. Họ đang định giá các chuẩn mực.

Khoảng chênh 20 điểm giữa hai thị trường này là tín hiệu quan trọng nhất thế giới lúc này. Nếu Polymarket tăng để gặp Kalshi, điều đó có nghĩa là “tiền thông minh” toàn cầu đã chấp nhận rằng Hoa Kỳ sẽ phá vỡ luật pháp quốc tế để bảo đảm sườn Bắc Cực.

Tương tự Venezuela, có mõ dầu nhiều nhất thế giới mà mấy ông tàu lại bò lại mua dầu thô rẻ nên phải thương lượng với vợ chồng bà chủ tịch quốc hội, bà lên làm tổng thống, không chơi với anh tàu nữa. Có tiền lệ cho sự chấp nhận như vậy. Vài tuần trước, một nhà giao dịch đặt cược 32.000 USD vào việc lật đổ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro và thu về hơn 400.000 USD khi lực lượng Mỹ bắt giữ ông ta. “Hiệu ứng Maduro” đã hiệu chỉnh lại khẩu vị rủi ro trên mọi thị trường địa chính trị. Các nhà giao dịch không còn định giá đàm phán ngoại giao. Họ đang định giá các cuộc thâu tóm thù địch.

Người quan sát trung bình thấy ba mẩu tin riêng rẽ: tranh chấp thương mại với châu Âu, một sự ám ảnh kỳ lạ với Greenland, và vài sự cố mất kết nối internet cục bộ ở vùng Baltic. Chúng không hề tách rời. Đó là ba mặt trận của một xung đột duy nhất.

Mặt trận tài nguyên: Chính quyền mỹ đang bảo đảm đầu vào khoáng sản cho quân đội thập niên 2030. Mỏ Tanbreez, giàu đất hiếm nặng, không vướng phức tạp uranium, do lợi ích phương Tây sở hữu là viên ngọc vương miện. Mỏ Kvanefjeld lân cận, có phần vốn của Trung Quốc thông qua Shenghe Resources, là vấn đề cần vô hiệu hóa. Kiểm soát Greenland giải quyết cả hai.

Mặt trận kinh tế: Các mức thuế công bố đối với Đan Mạch, Pháp, Đức, Anh và bốn quốc gia châu Âu khác không phải biện pháp bảo hộ. Chúng là các đòn đánh kinh tế dẫn đường chính xác nhằm vào những kẻ bất đồng chính trị. Thỏa thuận Thịnh vượng Công nghệ Mỹ–Anh trị giá 31 tỷ bảng, trung tâm dữ liệu của Microsoft, đầu tư R&D của Google đã bị đình chỉ vô thời hạn. Thông điệp rất rõ ràng: sự đồng thuận với mục tiêu địa chính trị của Mỹ là cái giá của vốn Mỹ.

Mặt trận động năng: Trong khi các nhà ngoại giao tranh cãi về thuế quan, tàu Nga kéo neo cào qua các tuyến cáp viễn thông ở Baltic. Tàu chở hàng Fitburg, bị Phần Lan và Estonia tịch thu, là một phần của “Hạm đội Bóng tối”, những con tàu có quyền sở hữu mờ ám hoạt động dưới ngưỡng chiến tranh công khai. Đây không phải tai nạn. Đó là các hoạt động tạo hình thế, dò tìm điểm yếu, phô diễn khả năng cắt đứt hạ tầng số gắn kết liên minh phương Tây.

Người quan sát trung bình thấy hỗn loạn. Thực tế tình báo thấy sự nhất quán: thâu tóm tài nguyên, cưỡng bức kinh tế và chuẩn bị động năng, phối hợp đồng thời. Phản ứng của châu Âu trước tất cả những điều này là viện dẫn luật pháp quốc tế, chủ quyền và trật tự dựa trên luật lệ. Những lời viện dẫn ấy thỏa mãn cảm xúc. Chúng cũng vô nghĩa về mặt chiến lược.

Luật pháp quốc tế chỉ vận hành giữa các tác nhân đồng ý bị ràng buộc bởi nó. Nó giả định sự thừa nhận lẫn nhau về tính chính danh, một khung quy tắc chung và một cơ chế thực thi đủ sức cưỡng chế tuân thủ. Không điều kiện nào trong số này tồn tại. Không có chủ quyền toàn cầu. Không có độc quyền bạo lực. Các thỏa thuận chỉ bền cho đến khi lợi ích phân kỳ.

Hoa Kỳ đã quyết định rằng việc bảo đảm chuỗi cung ứng đất hiếm quan trọng hơn việc duy trì dàn xếp hậu chiến với châu Âu. Các thị trường dự đoán đã định giá điều này. Các hoạt động phá hoại cáp đã chứng minh điều đó. Các thông báo thuế quan đã nói thẳng ra.

Các nhà lãnh đạo châu Âu có thể viện dẫn chuẩn mực. Họ không thể cưỡng chế thực thi. Và những tác nhân công khai bác bỏ khung khổ dù là kéo neo qua cáp ngầm hay đòi nhượng bộ lãnh thổ dưới áp lực kinh tế đều giành lợi thế trước những bên tự trói mình bằng các ràng buộc mà đối phương không công nhận.

Đây là sự bất đối xứng của thời khắc hiện tại. Nó không mới. Thucydides đã chỉ ra từ hai mươi lăm thế kỷ trước: kẻ mạnh làm những gì họ có thể, kẻ yếu chịu những gì họ phải chịu. Điểm mới của năm 2026 là tốc độ chiếc mặt nạ rơi xuống. Có lẻ vì vậy mà các tên tài phiệt ủng hộ ông Trump đắc cử vì ông ta tỉnh bơ khi nói chuyện khi thương lượng. Không mắc cỡ này nọ. Thiên hạ theo tiêu chuẩn được giáo huấn từ bé không chấp nhận nên chửi ông ta nhưng ai có học về thương lượng thì hiểu rõ lý do này.

Câu chuyện công chúng mang lại sự an ủi: đây là hỗn loạn, bất tài, một sự xấu hổ ngoại giao rồi sẽ tự tan biến. Thực tế vận hành thì không hề an ủi. Hoa Kỳ đang thôn tính một chuỗi cung ứng. Châu Âu đang bị ép buộc phải căn chỉnh. Nga đang thăm dò hạ tầng gắn kết liên minh. Công chúng bị phân mảnh trong các silo thông tin khiến phản ứng tập thể bất khả. Các thị trường dự đoán đang định giá những kết cục mà diễn ngôn chính thức vẫn coi là không tưởng.

Những tuyên bố trên báo chí không phải vô nghĩa. Nhưng hiếm khi mang tính quyết định. Các lực quyết định vận hành âm thầm, được dẫn dắt không phải bởi chuẩn mực mà bởi đòn bẩy, không phải bởi luật pháp mà bởi địa chất, không phải bởi nguyên tắc mà bởi logic không thể giản lược của việc ai kiểm soát các đầu vào cho thế hệ vũ khí tiếp theo (còn tiếp)

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn