Đế chế Hoa Kỳ đang thành hình
Bao nhiêu chuyện dồn dập hơn một năm nay từ khi ông Trump lên nắm quyền khiến nhiều người muốn trở lại thời Tiền Trump. Người bênh kẻ chửi nên chả biết đường nào mà lần. Dù muốn dù không chúng ta đang chứng kiến cuộc thay đổi trật tự thế giới trong lịch sử. Các đế chế được thành lập rồi banh ta lông chỉ vì không cải tiến theo trào lưu của kỹ nghệ. Vài trăm năm sau, đầu thai lại sẽ được thầy cô dạy về giai đoạn này. Mình thấy cách tuyên truyền của họ rất hay, định hướng thiên hạ chửi nhau quá đỉnh để quên đi những gì họ làm thật sự. Sau đó lại kêu làm cách mạng này nọ.
Từ khi ông Trump lên, mình thấy nhiều ông thần ả rập tuyên bố sẽ đầu tư vào Hoa Kỳ, gần đây bà thủ tướng Nhật Bản cũng tuyên bố sẽ đầu tư này nọ với những số tiền khủng mà mình không thể đếm hết được hay viết mấy con số ra. Câu hỏi mình đặt ra là lý do phải đầu tư vào Hoa Kỳ thay vì đầu tư vào xứ của họ.
Người ở Việt Nam đầu tư theo chương trình EB-5 hay chi đó thì mình còn hiểu đây các nước giàu to khác như Nhật Bản, Ả rập đều đem tiền vào Hoa Kỳ như Đài loan phải đầu tư xưởng chế tạo vi chip. Nếu nhìn xa hơn thì thấy DO Thái và xứ Ả Rập xù bà Đầm Pháp quốc về việc đầu tư để sản xuất phản lực cơ chiến đầu Rafale. Họ viện cớ này nọ nhưng thật ra không có lợi khi đầu tư vào Pháp quốc ngày nay. Để tiền đưa qua Hoa Kỳ cho chắc ăn. Tổng thống Macron tuyên bố sẽ thay thế hàng không mẫu hạm De Gaulle bằng một chiếc khác vào năm 2038. Với tiền bạc hôm nay thì có lẻ đến cuối thế kỷ mới làm xong.
Nước Mỹ đang cởi bỏ mặt nạ và hoàn thành quá trình biến đổi từ nền Cộng hòa sang Đế chế La Mã. Giai đoạn mà tướng Julius Ceasar đã vượt dòng sống Rubicon tiến về La Mã để lật đổ nền cộng hoà do các thượng nghị sĩ cầm đầu thành lập đế chế La Mã. Địa chính trị toàn cầu do đó bị đảo lộn. Mỗi thời kỳ biến động đều tạo ra những người thắng cuộc và người thua cuộc mới. Câu hỏi duy nhất quan trọng là: Châu Âu và Việt Nam cũng như các quốc gia khác có thể hưởng lợi như thế nào từ trật tự thế giới mới? Việt Nam đã hụt năm 1945, 1975 và ngày nay?
Người Mỹ đã đặt nền móng cho đế chế của họ ngay từ năm 1945 sau khi thế chiến thứ hai kết thúc với cuộc hội thảo tại Bretton Woods, Hoa Kỳ. Ý tưởng rất đơn giản, và giống như tất cả các nền thương mại hàng hải trước đó, từ Venice đến Anh, bao gồm cả Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha. Mình có kể vụ này rồi. Ai nắm quyền lực trên biển từ khi con người biết đóng tàu để di chuyển buôn bán là kẻ mạnh như các đế chế Venice, Hy Lạp, La MÃ, Bồ Đào nHa,… cứ hỏi các ngư dân Việt Nam đi đánh cá bị tàu lạ đâm lũng tàu. Đánh cá nhỏ thôi nhé chớ chở hàng hoá tiền nhiêu hơn thì bị đánh thuế là ngọng.
Trước khi Kha Luân Bố tìm mò đến Mỹ Châu, Nhà Minh bên Tàu đã có tàu bè to hơn tàu bè của ông Kha Luân Bố, đi khắp nơi dưới sự điều động của đô đốc Dương Hạ, mà ngày nay Trung Cộng mới cho đóng một hàng không mẫu hạm mang tên ông này. Điều chắc chắn là Trung Cộng sẽ không như nhà mInh, bế môn toả cảng nữa.
Hoa Kỳ bảo đảm an ninh hàng hải thông qua hải quân của mình và tạo ra một thị trường rộng lớn cho phép tất cả những ai muốn đều có thể mua sắm một cách hòa bình các hàng hóa và dịch vụ thiết yếu cho sự thịnh vượng của họ. Hai tuần trước, mình có ghé con kênh Panama thì mới thấy sự quan trọng của hàng hải.
Chúng ta thấy cuộc chiến hiện nay, Ba Tư phóng toả eo biển Hormutz là cả thế giới xón trong quần. Hoa Kỳ kêu mấy ông, mấy bà ngon thì đem tàu đến mà chở dầu về. Chúng tôi không làm sen đầm quốc tế không công nữa.
Lời đề nghị này không hề tầm thường trong bối cảnh hậu chiến tranh thế giới đẫm máu, một phần do tranh giành tài nguyên gây ra. Chúng ta đã quên mất rằng, hơn một thế kỷ trước, trong thời đại các đế chế trên đất liền, khi năng lượng trở nên cần thiết, giải pháp hiển nhiên nhất là xâm lược một quốc gia sản xuất và sáp nhập nó vào đế chế của mình. Máu đổi lấy dầu mỏ. Một trò chơi khiến Anh quốc cũng như Pháp quốc đã trải nghiệm đẫm máu tại Điện Biên Phủ hay Algeria.
Do đó, Hoa Kỳ đã tạo ra một thế giới tốt đẹp hơn về mặt khách quan, dựa trên sự hợp tác và thương mại thay vì cạnh tranh và chiếm đóng chiến tranh. Họ tạo dựng Ngân Hàng Thế Giới và International Monetary Funds để làm sức ép qua tài chánh. Cũng như bất kỳ chế độ cai trị trên biển nào, những thứ duy nhất mà Hoa Kỳ cần để duy trì quyền lực và sự bền vững của hệ thống là một hải quân hùng mạnh và các căn cứ được đặt ở những vị trí chiến lược trên khắp hành tinh (các tuyến đường thương mại và các trung tâm sản xuất chính).
Các quốc gia chư hầu, để đổi lấy quyền tiếp cận tài nguyên, chỉ cần giao dịch bằng đô la và tuân thủ luật pháp Mỹ. Trong những ngày đầu của Đế chế, Hoa Kỳ phải đối xử với các chư hầu của mình một cách tương đối khoan dung, vì toàn bộ mục tiêu là ngăn chặn chúng rơi vào tay đế chế Liên Xô cộng sản đối thủ. Như các nước Tây Âu, qua chương trình Marshall.
Trong những điều kiện thuận lợi này, các chư hầu của Mỹ-Tây Âu, khối các nước nói tiếng Anh, Hàn Quốc, Nhật Bản và Đài Loan, hầu như không nhận thức được sự lệ thuộc nhẹ nhàng và tinh tế của mình, mà quá bận rộn làm giàu cho bản thân bằng cách hội nhập vào nền kinh tế toàn cầu dưới sự lãnh đạo của Mỹ. Âu châu có NATO canh gác cho họ như Cuba và Việt Nam cho thế giới ngủ.
Với sự sụp đổ của Liên Xô, mọi thứ đã thay đổi. Thứ nhất, Hoa Kỳ không còn phải đối xử đặc biệt tốt với các chư hầu của mình nữa, vì không còn sự cạnh tranh nào. Hơn nữa, không chắc chắn phải làm gì với bộ máy tình báo khổng lồ được thiết lập trong thời Chiến tranh Lạnh, tổng thống Bill Clinton đã giám sát việc tái triển khai nó trong cuộc chiến kinh tế nhằm mang lại lợi ích cho các công ty Mỹ. (Ngày nay, hầu như người ta đã quên rằng châu Âu và Nhật Bản từng có lợi thế công nghệ so với Mỹ trong nhiều lĩnh vực quan trọng cho đến đầu những năm 2000. Ai còn nhớ rằng năm 1990, 44% chất bán dẫn của thế giới được sản xuất tại châu Âu? Ngày nay, con số đó là 9%, và 0% trong số các chất bán dẫn thế hệ mới nhất cần thiết cho trí tuệ nhân tạo tiên tiến.)
Khi mình ở âu châu thì GDP cua râu châu ngang ngứa với mỹ ngày nay thì thua mỹ quá xa. Xem bài mình kể trước đây.
Trên hết, cán cân quyền lực trong đế chế sơ khai này đã thay đổi. Trong khi Hoa Kỳ chỉ chiếm một phần ba sản lượng của phương Tây khi Liên Xô sụp đổ (một phần ba GDP của châu Âu + các nước nói tiếng Anh + Hàn Quốc, Nhật Bản và Đài Loan), thì hiện nay con số này đã lên đến một nửa. Sự mất cân bằng ngày càng trở nên nghiêm trọng hơn về quy mô thị trường tiêu dùng, đầu tư nghiên cứu và phát triển, ngân sách quân sự, tỷ lệ sinh, sản xuất và tiêu thụ năng lượng... tóm lại, mọi thứ cấu thành nên quyền lực. Nay Hoa Kỳ kêu NATO phải chi 5% ngân sách quốc gia cho quốc phòng. Có điều chắc NATO sẽ tự động giải tán vì âu châu không có tiền chi cho quốc phòng. Có một thanh niên trẻ đức kêu là thà làm culi cho Puchin còn hơn đánh Puchin.
Có nhiều lý do cho điều này, nhưng lý do quan trọng nhất là động lực tự nhiên của các đế chế, luôn ưu tiên trung tâm. Vốn chảy về nơi có lợi nhuận tốt nhất, và nhân tài chảy về nơi được trả lương cao nhất. Và những hiệu ứng này tự củng cố lẫn nhau. Từ 1945, biết bao nhiêu chất xám của thế giới đổ về Hoa Kỳ. có ông giáo sư người Ý Đại Lợi đoạt giải Nobel hoà bình về vật lý thì phải, được chính phủ Ý Đại Lợi o bế mười về cộng tác năng ông ta từ chối, kêu quá quan liêu nên ông ta mới bò qua mỹ.
Nếu chúng ta thêm vào đó thực tế là Hoa Kỳ đã trở nên độc lập về năng lượng nhờ dầu đá phiến, và thông qua hiệu ứng mạng lưới của các công ty GAFAM thống trị về công nghệ, thì mối quan hệ của họ với đế chế của mình đã trở nên khác biệt về căn bản: họ bắt đầu công khai coi thường các chư hầu của mình (do đó có biệt danh "Europoors") và đặt câu hỏi tại sao họ lại phải đối xử bình đẳng với các quốc gia kém xa họ về mọi mặt quyền lực.
Về phần mình, các quốc gia chư hầu chỉ đơn giản nghĩ rằng họ đang tham gia vào một hệ thống thương mại do Hoa Kỳ dàn dựng. Họ chưa hoàn toàn hiểu rằng nền kinh tế của họ đang suy yếu khi các nguồn lực quan trọng, vốn và công nghệ của họ bị hút cạn về trung tâm của đế chế, ngay cả khi sức sống chính trị của họ đang suy giảm dưới sự bảo hộ thoải mái của chủ nhân Mỹ.
Các quốc gia chư hầu chỉ mới bắt đầu hiểu thực tế về tình hình của họ trong đế chế Mỹ. Sau đó, hai sự kiện đã thay đổi tất cả: sự trỗi dậy của Trung Quốc và cuộc khủng hoảng Covid.
Trung Quốc đại diện cho một đối thủ mạnh hơn nhiều so với Liên Xô trước đây. Với một tỷ dân, nước này đã nhanh chóng thu hẹp khoảng cách công nghệ bằng cách chiếm đoạt tài sản trí tuệ toàn cầu. Chiến lược này không phải là mới: tất cả các cường quốc đang lên đều đã sử dụng nó, từ việc Louis XIV bắt cóc các nghệ nhân Venice, đem về Pháp đến Hoa Kỳ thời hậu chiến.
Nhưng Hoa Kỳ, với 350 triệu dân, lại quá nhỏ để đáp ứng thách thức này. Thực tế, sự phức tạp của các nền kinh tế hiện đại lớn đến mức dường như quy mô phù hợp cho một cường quốc độc lập là khoảng một tỷ dân. Đây là quy mô của liên minh phương Tây dưới sự thống trị của Mỹ. Ấn Độ sẽ là ngọn đuốc tương lai vì họ không cấm đẻ.
Hơn nữa, rõ ràng là những lĩnh vực phức tạp như sản xuất vi xử lý cần đến quang học của Đức, công nghệ in thạch bản của Hà Lan, các xưởng đúc của Đài Loan và kiến trúc của California. Toàn bộ liên minh phải đóng góp. Nhưng đế chế thương mại sơ khai này đang sụp đổ: các quốc gia chư hầu đã già cỗi, hoạt động kém hiệu quả và ngày càng nghèo khó.
Hơn nữa, Covid-19 đã phơi bày những điểm yếu của nền kinh tế thị trường kiểu Mỹ sơ khai. Khi cuộc khủng hoảng Covid-19 ập đến, hệ thống bị tê liệt, chuỗi cung ứng bị gián đoạn, khiến vùng trung tâm nước Mỹ dễ bị tổn thương. Nỗi đau mà người Mỹ phải gánh chịu khi nhận ra họ thiếu các nhà máy để sản xuất hàng loạt khẩu trang hoặc vắc-xin trong nước và các nước chư hầu dám ưu tiên người dân của chính họ không nên bị đánh giá thấp. Nhớ Lua Viet Organization doạ đó phải nhờ bên Mễ may khẩu trang để phát cho các nhà thương và viện dưỡng lão.
Ý tưởng rằng Trung Quốc có thể tự chủ sản xuất trong khi Hoa Kỳ phụ thuộc vào thiện chí của các nước chư hầu vô ơn là ý tưởng then chốt đã thúc đẩy sự gia tăng các biến động địa chính trị mà chúng ta đang chứng kiến ngày nay. Đây là điều mà Hoa Kỳ hiện tin tưởng: hệ thống đế quốc của chúng ta, dựa trên sự hợp tác tự nguyện, đã trở nên lỗi thời trong một thế giới mà chúng ta đang cạnh tranh trực tiếp với Trung Quốc. Nếu ai có dịp đi phi châu hay Trung Á sẽ thấy sự hiện hữu của Trung Cộng khắp nơi qua chương trình Vành Đai và Con đường.
Phản ứng ban đầu là phát động một phong trào lớn nhằm di dời và tái công nghiệp hóa lãnh thổ Mỹ, với áp lực rất lớn lên các quốc gia chư hầu để đưa các nhà máy của họ vào sự kiểm soát trực tiếp của đế quốc. Ví dụ, TSMC đã bị buộc phải mở nhà máy ở Arizona thay vì Đài Loan. Tất cả những người khởi nghiệp đều cảm nhận được trong ba năm qua rằng cách duy nhất để kinh doanh thành công ở Hoa Kỳ hiện nay là sản xuất tại địa phương.
Chúng ta hiện đang ở giai đoạn lịch sử thứ ba của sự thống trị của Mỹ, sau thời kỳ liên minh thương mại chống cộng sản, theo chủ nghĩa hàng hải và giai đoạn đơn cực bất ổn, hút máu. Đây là một động thái kinh điển khi một đế chế hàng hải bị suy yếu: thương mại hóa bá quyền thông qua hội nhập và bóc lột tài nguyên của các nước chư hầu.
Ý tưởng rất đơn giản: chuyển từ một tình huống quyền lực mềm cùng có lợi về mặt lý thuyết sang một chính sách tìm kiếm lợi nhuận. Đây là điều mà Đế quốc Anh đã cố gắng thực hiện vào năm 1932 với Hiệp định Ottawa, áp đặt các điều kiện thương mại rất khắc nghiệt lên các thuộc địa của mình, nhưng cũng là điều mà người Bồ Đào Nha thế kỷ 16 đã làm với hệ thống cartaz áp đặt lên tất cả các tàu thuyền ở Ấn Độ Dương, và điều mà Tây Ban Nha thế kỷ 17 đã làm, áp đặt một hệ thống hạm đội duy nhất và độc quyền thương mại nghiêm ngặt thông qua Seville.
Khi Hoa Kỳ lên tiếng về việc thiếu đầu tư quân sự từ các thành viên NATO, họ chỉ đơn thuần bày tỏ lo ngại về sự yếu kém của đế chế mình. Giờ đây, họ muốn hội nhập nó. Hoa Kỳ tuyên bố mấy nước kia muốn bảo trợ tàu dầu hoả qua eo biển Hormutz thì đem tàu đến mà đỡ còn không thì trả tiền cho Ba tư để được đi qua. Xăng đầu của họ sẽ gia tăng. Có nhiều người như Tiệp và Hung Gia Lợi kêu thôi mua dầu anh hai Puchin cho khoẻ đời cô lựu. âu châu kêu gào ủng hộ Ukraina chống lại Puchin xâm lược nhưng mua dầu khí của Puchin. Sự ngược đời là đó. Đúng hơn là đạo đức cách mạng của họ hơi hủ hoá.
Chúng ta phải xem xét ông Trump một cách nghiêm túc; Mục tiêu lịch sử của Hoa Kỳ thực sự là sáp nhập một cách vững chắc, chứ không chỉ một phần, Canada, Greenland và Panama vào đế chế Mỹ. Điều này không nhất thiết phải bao gồm việc sáp nhập hoàn toàn, nhưng ít nhất là củng cố sự thống trị thông qua các hiệp ước hà khắc, các thỏa thuận thương mại mất cân bằng nghiêm trọng và các căn cứ quân sự mới. Mình có kể Greenland sẽ thuộc về hay được kiểm soát bởi Hoa Kỳ.
Và rõ ràng, Anh Quốc cũng nằm trong tầm ngắm của họ. Nước này từng thịnh vượng như trung tâm tài chính của chính đế chế mình. Sau khi mất đi vị thế đó, Anh Quốc đã tự tái tạo mình thành trung tâm tài chính của Liên minh châu Âu. Giờ đây bị cô lập, tương lai khả dĩ và ngày càng có khả năng xảy ra của Anh Quốc là trở thành một lãnh thổ chính thức của Mỹ.
Làn sóng chinh phục thứ hai có thể nhắm vào các quốc gia mà những người châu Âu, thậm chí không hề nghĩ đến. Toàn bộ Nam Âu cũng nằm trong tầm ngắm, với Bồ Đào Nha và Ý dẫn đầu. (Sự đổ bộ ồ ạt của người Mỹ vào Bồ Đào Nha, tình bạn của Meloni với Musk... hôm nay là những tín hiệu rất yếu, ngày mai là những cám dỗ địa chính trị rất mạnh.)
Trong lịch sử, giai đoạn củng cố và thương mại hóa đế chế này chỉ hiệu quả trong ngắn hạn. Về trung hạn, nó khuyến khích các cuộc nổi dậy của chư hầu (sự độc lập của các thuộc địa Anh được thúc đẩy bởi Hiệp định Ottawa) và sự hình thành các hệ thống thay thế linh hoạt hơn (Hà Lan và Anh chống lại Bồ Đào Nha, Pháp và Anh chống lại Tây Ban Nha).
Đây là lý do tại sao giai đoạn lịch sử mà chúng ta đang trải qua sẽ vừa rất khó khăn vừa là một cơ hội to lớn cho Hoa Kỳ và Việt Nam. Nhưng chúng ta có sẵn sàng để đeo đuổi nó hay chỉ ra tuyên cáo vớ vẩn. Âu châu và Nam Hàn, Nhật Bản xem như hết phim vì không chịu đẻ. Nên tiền bạc đem qua Hoa Kỳ cho chắc ăn. Chớ lớ mớ ông Bắc Triều Tiên chạy qua là banh ta lông hết.
Mình không biết Hoa Kỳ chi tiền cho các nước trên thế giới qua các chương trình của cơ quan USAID, như chuyển đổi giới tính , DEI bú xua la mua khiến các xứ như âu châu chả thèm đẻ để rồi họ ngưng cái rụp, kêu không cho tiền tiếp. Nay âu châu có dân số bị lão hoá tương tự Trung Cộng, Nhật Bản, Nam Hàn. Mấy ông thần ăn Kim Chi chắc trong tương lai sẽ phải hoà giải với Bắc Hàn để có người đẻ. Viếng Nam Hàn thì khám phá ra họ có xây đựng nhà máy bên Triều Tiên, nhân công rẻ. Họ chỉ các bản đồ ở Bàn Môn Điếm. Nhờ vậy mà Triều Tiên sống lành sống mạnh. Không nên để đối thủ của mình nghèo đói quá mức, chúng sẽ nổi điên. Giúp chúng sống tạm là khoẻ đời cô lựu.
Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen
Nguyễn Hoàng Sơn
