Lưu vong qua ẩm thực
Hôm nay mở mạng xã hội thấy Lâm Quốc Dũng, con bà Bùi Thị Hiếu, giới thiệu một phim tài liệu pháp sẽ được trình chiếu cho công chúng tại Pháp quốc vào ngày 18 tháng 2 nhân dịp tết Việt Nam với tựa đề “Saveurs d’exil” (Hương vị của sự lưu đày) của đạo diễn Anne Solenne Hatte. Mình có lần xem một cuốn phim tài liệu với tựa đề tương tự nhưng kể về một gia đình gốc phi châu. Bên âu châu, họ hay bỏ tiền ra làm những phim tương tự để giúp người âu châu hiểu thêm về bản sắc của người di dân và các thế hệ tiếp theo. Khi lịch sử được truyền tải qua hương vị. Hình như tuần qua họ có chiếu phim “Vua Rác”, nói về một người Việt thành công nhờ đi nhặt rác lúc mới qua mỹ rồi từ từ mở công ty nhặt rác ở Hoa Kỳ. Mình có nói đến ông vua rác này trong bài những người Việt thành công trên đất mỹ tuần rồi.
Anne Hatte là một đạo diễn phim tài liệu người Pháp, được biết đến với những tác phẩm mang đậm tính nhân văn và xã hội. Bà quan tâm đặc biệt đến các chủ đề như lưu vong, di cư, ký ức và bản sắc văn hóa. Thay vì khai thác các sự kiện lớn, Anne Hatte tập trung vào đời sống thường nhật và những câu chuyện cá nhân của những con người ít được lắng nghe. Phong cách làm phim của bà giản dị, tĩnh lặng và tôn trọng nhân vật, nhằm tạo không gian cho họ tự kể câu chuyện của mình. Saveurs d’exil là một trong những bộ phim tiêu biểu, thể hiện rõ cách tiếp cận tinh tế và nhân văn của bà. Người con trai của bà Bùi Thị Hiếu có tải luôn phim giới thiệu ngắn của cuốn phim. Xin tải lại đây.
Ông thần này có liên lạc với mình, có gửi vài tấm ảnh của gia đình cho mình và kêu sẽ ủng hộ những gì mình kể về Đà Lạt. Hình như anh chàng ở Strasbourg thì phải. Năm nay về pháp, hy vọng ghé lại Strasbourg thăm anh chàng. Hình như anh chàng học dưới mình một lớp.
https://drive.google.com/file/d/1UpRFEaUpFKUDElWwxRzi3BXMvDdFra58/vie
Mình chỉ xem phim ngắn giới thiệu nên cũng không hiểu rõ lắm nhưng mò thêm tài liệu trên mạng thì xem như cuốn phim nói về người Pháp gốc Việt trong hành trình tìm kiếm bản sắc trên đất pháp. Mở đầu là một người tự giới thiệu lai tây, rồi thấy hình ảnh như xem các cuốn sổ tay của ông nội viết bằng tiếng việt nhưng không hiểu. Khi xưa mình khi làm Estate planning, mình bắt đầu viết bằng tiếng anh để sau con cháu có muốn đọc, tìm về cội nguồn. Viết về đời ông cụ bà cụ mình rồi ông bà nội ngoại. Nay trở thành bờ lốc luôn. Có lẻ cuốn Mực Tím Sơn Đen, do tiến sĩ Chử Nhị Anh thực hiện nói rõ về gia đình mình nhất. Mình đoán tương tự ở Hoa Kỳ hay một nước nào khác, những thế hệ thứ 2 của thuyền nhân, một ngày nào đó sẽ tìm về cội nguồn. Điển hình là cháu ngoại của ông Cunhac, người xây dựng hồ Xuân Hương Đà Lạt, cũng tìm về Đà Lạt đẻ Mường tượng đến ông ngoại của anh ta. Hay cô bạn đầm, có bà mẹ sinh tại Nam Định cũng lần mò về Việt Nam, đi lại Năm định, Đà Lạt nơi gia đình ông bà ngoại từng sinh sống và nghỉ hè. Xin tóm tắc những gì mình đọc vì không biết chừng nào mới có dịp xem cuốn phim này. Mình rất quan tâm đến vấn đề này để hiểu thêm con của mình vì chúng sinh ra tại Hoa Kỳ và lớn lên tại xứ người nên có thể chúng cũng tìm kiếm về bản thể của chúng.
Vấn đề này mình đã trải nghiệm qua vì khi xưa học chương trình pháp từ bé lên đại học, ngoại trừ hai năm cuối trung học. Rồi đi tây nên tiếng Việt không rành nên sau này có thời gian mình bị khủng hoảng về bản thể, không biết mình từ đâu đến. Gặp người Việt thì nói không rành tiếng Việt, gặp tây cũng ngọng ngọng tiếng Tây, văn hoá việt thì y tờ. Khi tây hỏi về văn hoá Việt Nam thì chỉ mại mại nhớ ở nhà khi xưa ra sao. Rồi tự học làm chả giò, nấu phở cho tây đầm ăn. Cho thấy đối người Pháp ẩm thực là văn hoá là cách chúng ta có thể giới thiệu với bạn bè ngoại quốc. Ngày nay thì thực phẩm Việt Nam được toả rộng hơn. Người Mỹ đều biết bánh mì, phở và cà phê cái nồi ngồi trên cái cốc.
Mình để ý đến con để xem chúng có bị khủng hoảng về bản thể như mình khi xưa. Con gái mình mỗi lần đi đâu về, là từ phi trường chạy ra Bolsa ngay để ăn tô phở. 4 năm đại học, nó học 2 năm ở Hương Cảng, 1 năm tại Ý Đại Lợi, và năm đầu tiên tại USC, đi 14 nước nhưng mỗi lần về nhà là việc đầu tiên ăn tô phở ở Bolsa. Có lẻ tác giả cuốn phim muốn nói đến phần này. Hy vọng có dịp sẽ được xem phim này. Bác nào bên tây mà biết cách xem phim này ở đâu trên mạng thì cho em xin. Cảm ơn trước.
Phim tài liệu Saveurs d’exil của Anne Hatte đề cập đến vấn đề lưu vong và bản sắc thông qua lăng kính ẩm thực. Bộ phim có thể được xem như một tiếng vọng rất rõ của trải nghiệm người Pháp gốc Việt, những người thường sống giữa hai nền văn hóa, hai ngôn ngữ và hai ký ức. Mình thì nhiều ký ức, pháp, Ý Đại Lợi, Thuỵ Sĩ, Anh quốc.
Đối với người Pháp gốc Việt, bản sắc thường được hình thành trong trạng thái ở giữa hai thế giới. Chúng ta ở giữa gạch nối của hai nền văn hoá Franco-Vietnamien, loại thịt ba chỉ, nữa nạc nữa mỡ. Văn hoá tây thì không rành mà văn hoá ta cũng mù luôn. Còn thế hệ con mình thì văn hoá mỹ thì rành nhưng khi đi làm chúng bắt đầu thấy sự khác biệt về cách đối xử trong sở, nơi làm việc. Nếu theo tây thì sợ phản bội nền văn hoá cha ông, cho nên khó tiến xa. Ông Phan Văn Trường, từng là tổng giám đốc một công ty pháp có trên 100,000 nhân viên khắp thế giới, có nói là từ khi ông ta tự xem là người Pháp thì công danh mới thăng tiến vì trước đó cứ nghĩ xem mình là Việt Nam. Sống ở xã hội tây mà sử xự như người Việt thì khó hội nhập và thăng tiến ở xứ người. Điển hình khi mình lấy vợ cúng giỗ ông bà hay ngày rằm đâu biết làm sao vì khi xưa ở Việt Nam đâu để ý. Nhiều người sinh ra hoặc lớn lên tại Pháp, trong khi lịch sử gia đình lại gắn liền với Việt Nam, chiến tranh, lưu vong hoặc di cư vì kinh tế. Trong bối cảnh đó, sự truyền thừa văn hóa đôi khi bị đứt đoạn: tiếng Việt có thể mai một, ký ức về quê hương dần mờ nhạt, nhưng ẩm thực thì vẫn còn.
Mình có anh bạn ở Sân Jose, tình cờ anh ta tìm thấy cuốn sổ tay của mẹ ghi công thức làm nước mắm của bà ngoại anh ta khi xưa ở Lăng Cô. Anh ta đột phá tư duy làm nước mắm theo công thức của mẹ ghi lại như để nối kết với ký ức của mẹ anh ta truyền thừa. Nay rất thành công, không kịp sản xuất để bán cho khách hàng. Chị vợ lúc đầu rên vì anh ta phơi mấy tỉnh trên mái nhà, lỡ động đất là tắm nước mắm.
Trong Saveurs d’exil, ẩm thực không chỉ là niềm vui hay một truyền thống, mà trở thành công cụ tìm kiếm bản sắc. Nấu một món ăn Việt Nam là cách quay về với lịch sử gia đình, với những cử chỉ được học từ cha mẹ hoặc ông bà. Ngay cả khi lời nói không đủ, hương vị vẫn có thể giữ gìn mối liên hệ với quá khứ. Với người Pháp gốc Việt, việc nấu phở, bún hay những món ăn quen thuộc hằng ngày có thể là một cách để trả lời câu hỏi: “Tôi đến từ đâu?” Mình về Ý Đại Lợi thăm mấy người bạn du học ngày xưa, họ cũng tiếp tục nấu phở cho ông linh mục gốc việt để tìm lại chút gì của quê hương bỏ lại.
Bộ phim cũng cho thấy hành trình tìm kiếm bản sắc này gắn liền với sự thích nghi. Công thức nấu ăn thay đổi theo nguyên liệu có sẵn tại Pháp, cũng giống như bản sắc cá nhân biến đổi khi tiếp xúc với xã hội Pháp. Là người Pháp gốc Việt không có nghĩa là phải lựa chọn giữa hai nền văn hóa, mà là học cách kết hợp chúng. Đây là một bản sắc sống động, luôn vận động và biến đổi. Mình nhớ khi đi làm ở Ý Đại Lợi, bạn bè người Việt nấu phở ăn với spaghéttí vì không có bánh phở. Lâu lâu mình về Paris, họ nhờ mình mua cho chai nước mắm ở tiệm Thanh Bình, mấy cái trứng vịt lộn rồi khi mình trở lại Torino thì cả đám xúm lại luộc trứng lộn ăn để tìm lài bản sản của một kẻ tỵ nạn.
Cuối cùng, Saveurs d’exil nhấn mạnh tầm quan trọng của sự truyền thừa cho các thế hệ sau. Trong nhiều gia đình Pháp–Việt, ẩm thực trở thành phương tiện truyền tải lịch sử và văn hóa khi ngôn ngữ hoặc các câu chuyện lịch sử không còn được truyền lại đầy đủ. Nhờ đó, con cháu vẫn có thể cảm nhận mình là người thừa hưởng một quá khứ, dù đang sống trọn vẹn trong hiện tại tại Pháp. Nhớ dạo mẹ mình ở Hoa Kỳ, thằng con và đứa con gái rất thích ăn cơm của bà nội nấu. Cơm bà nội nấu là sự kết nối của chúng với văn hoá Việt Nam.
Qua đó, bộ phim của Anne Hatte cho thấy hành trình tìm kiếm bản sắc của người Pháp gốc Việt không chỉ diễn ra trong lời nói hay nguồn gốc, mà còn trong những cử chỉ đời thường. Thông qua hương vị, lưu vong trở thành ký ức, sự tiếp nối và quá trình tái kiến tạo bản thân.
Ẩm thực như ký ức và câu chuyện đời người, trong Saveurs d’exil, mỗi món ăn đều kể một câu chuyện. Ví dụ, khi một nhân vật mô tả một công thức nấu ăn từ quê hương, quá trình chuẩn bị món ăn ngay lập tức gắn liền với một ký ức cụ thể: căn bếp của người mẹ, một buổi lễ cúng giỗ gia đình, hay một khoảng thời gian bình yên trước khi rời bỏ quê nhà.
Bộ phim thường quay rất chi tiết các công đoạn nấu nướng: rửa rau, giã gia vị, nếm món ăn. Những hình ảnh này đi kèm với những lời kể rời rạc, đôi khi bị ngắt quãng bởi cảm xúc. Điều đó cho thấy ký ức của người lưu vong không phải lúc nào cũng liền mạch; nó xuất hiện từng mảnh, giống như hương vị của một món ăn. Ký ức mình về Đà Lạt, tuổi thơ ngày xưa không có liền mạch, nó xuất hiện khi mình xem một tấm ảnh xưa của Đà Lạt, đưa mình về miền quá khứ của tuổi thơ, tuổi hồn nhiên không lo lắng về cuộc đời. Nay có nhiều người phục dựng AI các tấm ảnh xưa qua hình màu không đem lại cho mình cảm xúc như hình đen trắng.
Lưu vong được cảm nhận bằng cơ thể, Anne Hatte nhấn mạnh đến những cử động của cơ thể. Những người xuất hiện trong phim thường nấu ăn mà không cần công thức viết ra, họ nấu “theo cảm giác”. Điều này cho thấy tri thức ẩm thực được ghi nhớ trong cơ thể, được truyền lại qua sự quan sát và lặp lại.
Một ví dụ đáng chú ý là khi một nhân vật nói rằng họ không còn tìm được những nguyên liệu giống hệt ở quê nhà, nên phải thay thế bằng những thứ có sẵn tại nơi ở mới. Sự thích nghi này chính là hình ảnh ẩn dụ cho đời sống lưu vong: không thể tái tạo quá khứ một cách nguyên vẹn, nhưng có thể biến đổi nó để tiếp tục sống như trường hợp ăn phở với spaghetti ở Ý Đại Lợi khi xưa. Nay thì hàng quán á châu mọc đầy khắp nơi.
Sự truyền thừa cho các thế hệ sau. Bộ phim đặc biệt nhấn mạnh đến sự truyền thừa, nhất là cho con cái. Trong một số cảnh, các công thức nấu ăn được kể như thể dành cho một đứa trẻ vắng mặt hoặc cho thế hệ tương lai. Mình thấy con gái ở New York hay khoe làm bánh xèo vì thằng bồ ăn một lần ở nhà do đồng chí gái đổ đâm ra mê thức ăn Việt Nam.
Một chi tiết rất mạnh là khi một nhân vật cho biết con cái họ không còn nói được ngôn ngữ quê hương, nhưng vẫn nhớ và yêu thích các món ăn truyền thống. Khi đó, ẩm thực trở thành một ngôn ngữ thay thế, có khả năng truyền tải bản sắc ngay cả khi lời nói đã phai mờ.
Ẩm thực như một hình thức kháng cự thầm lặng. Dù bộ phim giữ giọng điệu nhẹ nhàng, nó vẫn mang một chiều kích chính trị. Việc tiếp tục nấu những món ăn quê hương trong hoàn cảnh lưu vong trở thành một hành động kháng cự, như thể không muốn bị đồng hoá hay đúng hơn muốn giữ văn hoá của cha ông. Đó là khởi điểm đầu tiên của chúng ta khi bắt đầu cuộc đời lưu vong. Chúng ta tìm kiếm nấu món ăn quê hương để tìm lại ký ức. Mình về Paris, việc đầu tiên là đi ăn couscous để tìm lại ký ức của thời sinh viên, ăn merguez vì rẻ như khi xưa Marcel Proust đi tìm lại những vết chân xưa thay vì khám phá các tiệm ăn nổi tiếng pháp để ăn thử như một du khách.
Chẳng hạn, việc duy trì ẩm thực truyền thống trong một xã hội tiếp nhận không thừa nhận hoặc không quan tâm đến chúng là một cách khẳng định bản thân:“Tôi sống ở đây, nhưng tôi không bị xóa bỏ.” Sự kháng cự này không ồn ào hay đối đầu, mà diễn ra hằng ngày, riêng tư và âm thầm, nhưng vô cùng mạnh mẽ. Dạo ở bên tây có quên một anh chàng người Việt, ở tây 20 năm nhưng không ăn đồ tây nhiều. Đi làm là anh chàng làm món hoành thánh đem vào sở để trưa ăn hay cơm Việt Nam.
Saveurs d’exil cho thấy lưu vong không chỉ là mất mát. Thông qua ẩm thực, bộ phim hé lộ những hình thức tiếp nối, truyền thừa và kháng cự. Anne Hatte nhắc nhở chúng ta rằng, ngay cả khi xa quê hương, con người vẫn có thể gìn giữ bản sắc của mình, đôi khi chỉ bằng cách nấu một món ăn.
Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen
Nguyễn Hoàng Sơn
