Về thăm trường cũ
Hôm nay sau 45 năm mình trở lại thăm trường cũ ở Paris. Rất cảm động. Lần trước có đi ngang nhưng không vô. Kỳ này có hẹn đi ăn cơm tối với mấy người bạn học Yersin ngày xưa ở quận 14, nên còn dư thì giờ nên lang thang với cô em. Đi lại con đường mỗi sáng đến trường. Lấy métro từ trạm Les Sablons xuống Louvre, trạm xe điện mà khi xưa mỗi ngày xuống ở đây để đi ra đường Rivoli, băng qua cour carre bên phải còn bên trái là nhà thờ chi đó mà mình có vô một lần khi anh bạn quen đầu tiên tại Paris qua đời tại đây. Học đây mấy năm thì chính phủ dọn trường ra ngoại ô để tránh sinh viên biểu tình do đó mình nói 45 năm còn tốt nghiệp đã 43 năm.
Nhìn lên thấy cửa sổ căn phòng ô sin của anh ta cửa sổ độc nhất, ngay góc đường Le Louvre và Rivoli. Mình quen anh ta khi đi làm culi cho Tây đầm ở La Clusaz 1 tuần lễ trong một colonie de vacances, giới trẻ đi trượt tuyết mùa đông. Từ anh ta dẫn đến gặp gia đình bà mẹ nuôi. Cô vợ là cháu bà Cayla.
Mặt tiền của Cour Carre bên trong là kim tự tháp mới xây sau này do kiến trúc sư người Mỹ gốc tàu IMPei thiết kế mà mình có làm việc cho ông ta một thời gian tại New York.
Từ đây băng qua đến cầu mỹ thuật (passerelle des arts), từ đây đi thẳng đến hàn lâm viện của Pháp quốc , đi qua cái vòm đến đường Rue de Seine, lên chút thì đến đường Bonaparte thì gặp trường cao đẳng quốc gia mỹ thuật. Chỗ này mình chỉ học các môn chính như lịch sử nghệ thuật và các triển lãm còn atelier của mình thì ở đường Jacob, ở ngoài trường.
Để giải thích cho ai không ở trong nghề để dễ hiểu. Trường cao đẳng quốc gia mỹ thuật có nhiều phân khoa như điêu khắc, vẽ và kiến trúc. Sinh viên kiến trúc đông hơn vì quốc gia cần nhiều hơn nhất là sau chiến tranh, cần tái thiết nên họ ưu tiên cho môn kiến trúc. Do đó sinh viên kiên trúc đông gấp mấy lần mấy phân khoa khác. Mà trường thì cứ it có chừng nấy nên một số sinh viên phải sinh học vẽ đồ án ở ngoài trường.
Vấn đề là khuôn viên của trường nhỏ mà sinh viên tự chọn atelier của mình. Mỗi atelier thì có một giáo sư trưởng đứng đầu mà sinh viên gọi Patron, hai phụ tá hay ba tùy theo số sinh viên. Nhiều khi sinh viên không thích ông giáo sư trưởng nên kiếm ông khác để theo học nghề. Điển hình là atelier của mình khi xưa dưới ông Le Maresquier nhưng sau đó sinh viên thấy ông ta già nên hơi cổ hủ nên kêu ông patron của mình là Xavier Arsene Henri từng là đệ tử của ông Le Maresquier. Ông này đoạt giải Á quân Grand Prix de Rome trước dượng Ngô Viết Thụ một năm.
Trong trường chỉ có chừng bấy chỗ nên sinh viên phải ra ngoài mướn chỗ làm atelier rồi khi đến ngày nộp bản vẽ thì có ông cai trong trường kéo xe ngựa đi từng atelier ngoài trường để sinh viên có thể nộp bản vẽ. Do đó các atelier cho người canh để báo khi nào xe ngựa đến thì báo động kêu Charette. Từ đó sinh viên kêu có charette là khi phải thức khuya để vẽ cho kịp xe ngựa kéo (charette)đến lấy đem về trường chấm điểm.
Atelier mình ở ngoài trường là lý do đó nên sau khi đến trường chính thì chạy qua đường Jacob để xem atelier của mình. Đến nơi thì thấy họ sửa sang mới nên mở cửa bước vào. Gặp gác dan kêu về thăm trường cũ sau 45 năm. Tên Tây này kêu dạo đó tôi chưa sinh ra đời. Rõ chán. Nay họ gọi tên trường này là école d’ architecture du quai malaquais. Vào thấy sửa sang lại đẹp thật không tồi tệ như khi xưa. Sang quá thì làm sao có ý tưởng lạ.
Mình đứng nhìn ra đường nhớ những cảnh khi xưa, buồn đời mấy tên đàn anh kêu đàn em đi mua sơn và bịch ny lông về pha sơn và nước bỏ trong mấy bong bóng cột lại rồi mở cửa sổ quăng xuống bộ hành hay xe hơi chạy qua, màu Sơn tung toé khắp đường hay vào các tiệm dưới đường. Chỉ tránh tiệm cà phê Le Balto ngã ba đường Mazarine và Jacob. Hôm nay đi ngang nhưng đoán bà Madeleine chắc không còn làm chủ nữa. Trong khi đường thì được trồng cây thêm này nọ, phong cảnh rất écolo.
Cũng tại đây mỗi năm vào tháng này, có vụ bizutage các sinh viên năm thứ nhất. Bắt nam nữ sinh viên năm mới cởi truồng rồi đàn anh đàn chị sơn lên người đủ thứ màu mè rồi ban nhạc kèn đồng của atelier bắt đầu thổi đánh trống rồi đi diễn hành ra Odeon rồi quay về trường. Lúc đầu mình thấy lạ lạ vì mình bị dính vào, trời lạnh mà chúng dội nước lên người run cằm cặp. Cứ tưởng tượng Ông bà cụ mình cho đi Tây để thấy cảnh tượng mình bị lột áo quần chạy người đường với đám học chung. Chán Mớ Đời mình có kể vụ này rồi. Ai buồn đời tìm trên bờ lốc.
Đứng vài phút nhớ lại những hình ảnh xưa kia thì thấy vui không ngờ mình vượt thoát được con đường này. Thường thì học 6 năm là ra trường nhưng đa số là mất 10 năm trở lên mới ra trường. Lý do là ăn chơi như điên và đi làm thêm, có tiền nên cứ từ tà. Lý do là thai năm đầu thì bắt buộc thi này nọ còn 4 năm cuối thì tùy hỷ, muốn trình dự án lấy điểm thì trình còn không cứ đi làm kiếm tiền ăn chơi nên thường 10 năm mới ra trường. Có người không bao giờ tốt nghiệp. Mình có ông cậu mất 12 năm mới ra trường.
Đi xem một luận án ra trường thì thấy sinh viên làm dự án trùng tu lại một căn nhà trú ẩn trên núi cổ khi xưa. Xong thì đi ra ghé bistrot le Balto, khi xưa ăn cơm xong thì đám học chung vào đây uống cà phê. Mình không có tiền uống cà phê nên đi bộ vòng vòng viếng các phòng triển lãm nghệ thuật vào mùa đông còn mùa xuân thì vác đồ ra sông seine vẽ hay các nhà thờ trong khu vực như Saint Sulpice…. Cà phê ngày nay giá 4,5 Euro thì khi xưa chắc cũng tương đương.
Ráng cố nhớ chỗ tiệm ăn đại học khi xưa nhưng nghe nói họ dẹp rồi nên thôi, đành đi tà tà ra đường Buci khi xưa có atelier Buci, ra đại lộ Saint Germain thấy tiệm cà phê Aux Deux Magots nhưng không dám vào vì tiệm thường ở Paris giá 4.5 Euro trong khi ở Ý Đại Lợi có 1.2 Euro. Còn đây chắc lên 10 Euro vì toàn du khách muốn tưởng tượng mình là Hemingway này nọ. Khi xưa mình có vào đây một hai lần với đám học chung cho biết.
Hai anh em tà tà đi xuống khu Montparnasse. Mình chỉ tour Montparnasse và nói với cô em là khi thấy cái tháp chọc trời này mình có ý định học kiến trúc để sau này về Việt Nam thiết kế xây dựng lại bao đổ nát của chiến tranh. Khu galeries de Lafayette ở đây dẹp tiệm nên lều bều. Thấy phố xá bên đường đóng cửa gắn bảng cho thuê bị các nghệ sĩ nhân dân vẽ grafitti đầy.
Rẽ qua đường Du Renne bắt đầu thấy hàng quán á châu rồi đến tiệm ăn sớm hơn 30 phút Hai anh em vào ngồi đợi mấy người bạn học Yersin cũ đến. Cô em than đau chân, xem ra đi gần 10 cây số. Mình thì thấy không sao nhưng cô em có vẻ hơi mệt. ( còn tiếp)
Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen
Nguyễn Hoàng Sơn
