bức tranh thể lương của dầu hoả Venezuela

Ngành dầu mỏ Venezuela: Bức tranh thê lương sau 20 năm dưới chế độ xã hội chủ nghĩa 

Hôm qua thức dậy thấy hình ảnh ông Maduro bị dẫn độ khiến mình thất kinh. Chạy vào mạng đọc tin tức về dầu hoả ở Venezuela và công ty dầu hoả nào dính dáng đến để mua cổ phiếu. Mình ghi lại để nhớ để mua nhưng đa số mình đã có mua rồi. Mình là nông dân nên khi mưa gió thì phải xem để biết đường mà binh, còn dân chủ hay gì đó thì để các trí thức họ bàn chuyện. Mình có mua tài liệu để đầu tư nên mò thêm về những bài nghiên cứu của họ để đọc thêm vì họ có nhiều loại, đọc không hết. Về dầu của Venezuela thì mình tóm tắc để khi đọc lại cho dễ hiểu nhớ mấy điểm chính.

Các sự thật quan trọng nhất:

• Sản lượng hiện tại: Khoảng 900.000 – 1 triệu thùng/ngày, giảm từ 3,2 triệu thùng/ngày vào cuối thập niên 1990. Từ khi ông Hugo Chavez lên nắm quyền và đá đít mấy ông mỹ ra khỏi các giếng dầu của xứ này như thời mấy ông Ayatollah chơi mấy ông Anh quốc ở Ba Tư.

• Quy mô trữ lượng: 303 tỷ thùng trữ lượng đã được chứng minh lớn nhất thế giới, nghe nói là 20% số dự trữ dầu cảu thế giới hơn cả Saudi Arabia nhưng 77% trở lên là dầu siêu nặng rất tốn công để lọc. Xem như tốn tiền.

• Khách hàng chính: Trung Cộng mua khoảng 80–85% lượng xuất khẩu, tương đương hơn 600.000 thùng/ngày

• Loại dầu: Gần như toàn bộ là dầu nặng và siêu nặng chứa nhiều lưu huỳnh (8–16° API), cần nhà máy lọc chuyên dụng và chất pha loãng nhập cảng. Đa số là nhờ các nhà máy lọc dầu của Hoa Kỳ tại vùng Texas. Xem hình bản đồ.

• Vốn đầu tư cần thiết: Ước tính từ 10–58 tỷ USD để khôi phục sản lượng về mức năm 1998; công ty Wood Mackenzie cho rằng cần 15–20 tỷ USD chỉ để tăng thêm 500.000 thùng/ngày ở vành đai Orinoco.

• Thời gian phục hồi: Tối thiểu 5–10 năm để phục hồi đáng kể; trong điều kiện lý tưởng có thể đạt 2 triệu thùng/ngày trong 1–2 năm

• Nợ của PDVSA: Nợ tài chính hợp nhất khoảng 34,7 tỷ USD, tổng nghĩa vụ có thể vượt 150 tỷ mỹ kim.

• Chảy máu chất xám: Hơn 18.000 lao động tay nghề cao bị sa thải năm 2003; làn sóng ra đi của kỹ sư, địa chất gia và quản lý vẫn tiếp diễn đến nay

Hôm qua xem bình luận của các bình luận gia kêu là Hoa Kỳ bắt cóc vợ chồng Maduro vì nhắm vào dầu mỏ nhưng cách nhìn này hiểu sai cả bản chất dầu thô Venezuela lẫn thực trạng thị trường năng lượng toàn cầu. Mình tin vào lý do Petrodollar. Lý do là nợ của Hoa Kỳ ngày nay lên đến 35 ức mỹ kim, nội tiền trả tiền lời không là còn hơn ngân sách quốc phòng và y tế. Mà ngân sách quốc phòng của Hoa Kỳ nhiều nhất thế giới. Mình có kể trong bài tại sao bắt Maduro, để kìm chế không cho khối BRICS xé lẻ. Không còn sử dụng đồng Mỹ kim để giao thương.

Hoa Kỳ hiện sản xuất hơn 13 triệu thùng/ngày trong nước là nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới. Dầu đá phiến Mỹ là dầu nhẹ, ngọt, giá cao và dễ tinh luyện trong các nhà máy tiêu chuẩn. Trái lại, dầu Venezuela là thứ đặc, nhiều lưu huỳnh, cần nâng cấp tốn kém hoặc các nhà máy lọc cốc hóa chuyên biệt mới có thể biến thành sản phẩm sử dụng được. Trung Cộng mua rẻ như bèo về để lọc cho nên cứ nói xứ này có dầu lửa là sống như vua thì không đúng lắm.

Nếu so sánh với thất bại của Hoa Kỳ tại Iraq trên nhiều phương diện. Dầu Iraq chủ yếu là dầu trung bình và nhẹ, độ API 24–36°, chảy tương đối dễ, lọc được trong các cơ sở tiêu chuẩn và bán theo giá thị trường. Dầu Orinoco của Venezuela có độ API 8–10°, nặng hơn nước ở nhiệt độ trong phòng. Nó phải được pha trộn với dầu nhẹ hoặc naphtha nhập cảng chỉ để chảy trong đường ống. Vì chỉ có rất ít nhà máy trên thế giới xử lý được, nên dầu này bị bán với mức chiết khấu lớn.

Nhớ thời ông Biden, chấm dứt chương trình thực hiện ống dẫn dầu từ Gia-nã-đại, vì dầu thô của xứ này cũng khá nặng, phải sử dụng các máy lọc dầu ở Hoa Kỳ. Một trong vấn đề của ống dẫn dầu là nếu bị phá huỷ bởi khủng bố thì mệt. Nhớ mấy con tàu chở dầu bị đắm ngoài biển khiến môi trường banh ta lông. Như ở Cali có dạo. Nên nhắc lại Cali vừa khoá sổ nhà máy lọc dầu cuối cùng tại tiểu bang này nên giá xăng của Cali lên như tây ăn baguette.

Quan trọng hơn, ý tưởng cho rằng có thể nhanh chóng tăng mạnh sản lượng Venezuela để “tràn ngập thị trường” đã đánh giá sai mức độ tàn phá của kỹ nghệ dầu hoả của xứ này trong hai thập kỷ qua. Con số sẽ cho thấy rõ điều đó. Điểm này rất quan trọng nên mình khoan mua cổ phiếu của mấy công ty sẽ nhảy vào khai thác dầu thô của xứ này trong nay mai.

Hiểu về dầu thô Venezuela và kỹ thuật khai thác.

Độ API và vì sao nó quan trọng. Dầu được phân loại theo độ API – thước đo mật độ. Số càng cao, dầu càng nhẹ và giá trị càng lớn.

• West Texas Intermediate (WTI): khoảng 39–40° API

• Brent: khoảng 38° API

Dầu Venezuela hoàn toàn khác. Các loại dầu của Venezuela

• Orinoco siêu nặng: 8–10° API, 4–6% lưu huỳnh. Gần như bitum; không thể chảy nếu không gia nhiệt hoặc pha loãng.

• Merey-16: 15,9° API, 2,7% lưu huỳnh. Hỗn hợp xuất khẩu chính; tạo ra bằng cách trộn dầu siêu nặng với dầu nhẹ.

• Boscan: 10,7° API, 5,2% lưu huỳnh. Từ hồ Maracaibo; cực kỳ nặng và chua.

• Mesa-30: 29,1° API, 1,08% lưu huỳnh. Dầu nhẹ hơn từ El Furrial; dùng để pha trộn.

• Santa Barbara: 39,3° API, 0,48% lưu huỳnh. Dầu nhẹ, ngọt; chủ yếu tiêu thụ trong nước.

Điểm mấu chốt: Khoảng 77% trở lên trữ lượng của Venezuela là dầu siêu nặng ở vành đai Orinoco. Đây không phải dầu truyền thống; thành phần gần với cát dầu Canada (dù ít nhớt hơn). Ở nhiệt độ phòng, dầu Orinoco giống như bùn đặc. Nó cần pha loãng 20–40% theo thể tích chỉ để chảy trong đường ống.

Sự phụ thuộc vào chất pha loãng. Venezuela không thể xuất cảng sản phẩm chính nếu không nhập cảng. Câu này tóm lược sự mong manh căn bản của ngành. Để tạo hỗn hợp Merey xuất cảng, PDVSA phải nhập dầu nhẹ, condensate hoặc naphtha để trộn với dầu siêu nặng Orinoco. Nguồn cung đã thay đổi theo thời gian: condensate Iran (2020–2023), naphtha Mỹ (1/2023–5/2025 theo giấy phép), và gần đây là naphtha Nga sau khi Mỹ thu hồi giấy phép từ khi ông Trump lên, nhóm đưa ông Trump lên ngôi, quyết lấy lại các giếng dầu này. Nhất là muốn nhổ cái gai Trung Cộng đang gieo mầm ở Mỹ Châu.

Nếu nguồn pha loãng bị gián đoạn quá 6 tuần, sản lượng Orinoco bắt đầu giảm. Đây không phải giả thuyết: thiếu pha loãng đã nhiều lần kìm hãm sản lượng trong 5 năm qua. Giải pháp thay thế là nâng cấp: xử lý dầu siêu nặng để tạo dầu tổng hợp (syncrude) 30–32° API. Venezuela xây 4 nhà máy nâng cấp ở khu công nghiệp Jose cuối thập niên 1990 đầu 2000, tổng công suất danh định hơn 600.000 thùng/ngày. Hiện nay, đa số hoạt động chập chờn; các lộn xộn gần đây khiến 500.000 thùng/ngày công suất nâng cấp ngừng hoàn toàn.

Sụp đổ sản lượng: Từ 3,2 triệu xuống dưới 1 triệu thùng/ngày. Năm 1998, trước khi Hugo Chávez nhậm chức, Venezuela sản xuất khoảng 3,2 triệu thùng/ngày. Đến tháng 12/2025, sản lượng dao động 900.000–950.000 thùng/ngày theo nguồn thứ cấp OPEC; PDVSA công bố gần 1,1 triệu (chênh lệch có thể do tính hay không tính NGL và condensate).

Sự suy giảm diễn ra qua nhiều giai đoạn:

Giai đoạn 1: Đình công 2002–2003 và sa thải hàng loạt. Cuối 2002, đình công phản đối chính sách của Chávez làm ngành dầu mỏ tê liệt khoảng 9 tuần. Tháng 2/2003, chính quyền sa thải hơn 18.000 nhân viên PDVSA (~40% lực lượng). Đây là các quản lý cao cấp, kỹ sư, địa chất gia, chuyên gia kỹ thuật, những người đã xây dựng PDVSA thành một trong các công ty dầu khí quốc doanh năng lực nhất thế giới. Tên họ bị công bố công khai và bị đưa vào danh sách đen.

Hàng nghìn người di cư: sang Alberta (Canada), sang Ecopetrol (Colombia), hoặc vào ExxonMobil, Chevron và các công ty Trung Đông. PDVSA sau đó tuyển ồ ạt, phình to lên 150.000 người năm 2014 tạo thêm công ăn việc làm theo thể thức làm theo năng suất hưởng theo nhu cầu nhưng đầu người không đồng nghĩa với chuyên môn. Đến 2014, INTEVEP (R&D của PDVSA) mất 80% nhân lực kỹ thuật. Tri thức thể chế tích lũy hàng chục năm bốc hơi trong vài tháng. Hồng hơn chuyên, trung thành với chế độ thì được bổ nhiệm làm việc dù ngu dốt, còn thằng giỏi thì không mướn.

Giai đoạn 2: Chính trị hóa và “rút máu” tài chính. Dưới thời Chávez rồi Maduro, PDVSA biến thành công cụ chi tiêu xã hội. Nhà nước áp thuế/phí 40–45% doanh thu, chuyển tiền sang các chương trình xã hội thay vì tái đầu tư bảo trì và thăm dò. Các chương trình tương tự đều thất bại trên thế giới. Hôm nào mình rảnh sẽ kể vì khi xưa mình học chương trình phát triển đệ tam thế giới, họ có nói đến vụ này điển hình là ở Libya. Ở các nước ả rập tương tự, người dân hưởng thụ, mướn ngoại quốc sang làm việc.

Năm 2006, Bộ trưởng Năng lượng Rafael Ramírez nói thẳng với nhân viên: ủng hộ tổng thống hoặc mất việc. Trung thành chính trị thay thế năng lực kỹ thuật. Bảo trì bị trì hoãn, thiết bị già cỗi, đường ống xuống cấp. PDVSA ước tính cần 8 tỷ USD chỉ để đưa hạ tầng đường ống về mức thập niên 1990, nhiều phân tích cho rằng con số này đánh giá thấp.

Giai đoạn 3: Trừng phạt và suy sụp tăng tốc. Trừng phạt Mỹ nhắm vào PDVSA từ 1/2019 gây tác động tức thì. Xuất khẩu ~500.000 thùng/ngày sang Mỹ gần như dừng lại. Quan trọng hơn, Venezuela mất tiếp cận chất pha loãng, phụ tùng, dịch vụ kỹ thuật từ phương Tây. Hình như các cán bộ lơn của vn vào thời này nhảy vào đầu tư đâu 4 tỷ mỹ kim để giúp phát triển ngành dầu khí của xứ này, ôm đầu máu mất 4 tỷ mỹ kim.

Sản lượng lao dốc như con đường xưa em đi. Cuối 2020, PDVSA chỉ còn 336.000 thùng/ngày, thấp nhất từ thập niên 1940. Xuất khẩu chạm đáy lịch sử hiện đại.

Nới lỏng từng phần cho Chevron (11/2022) và các miễn trừ tạm thời (10/2023) giúp phục hồi khiêm tốn. Liên doanh của Chevron đạt ~200.000 thùng/ngày năm 2024; Eni, Repsol, Maurel & Prom bổ sung thêm. Tuy vậy, hạ tầng nền tảng vẫn tiếp tục xuống cấp. Các nhà máy lọc trong nước (công suất danh định 1,46 triệu thùng/ngày) chỉ chạy 20–30%. Venezuela thành nước nhập khẩu xăng ròng từ 2012; Iran hỗ trợ sản phẩm và kỹ thuật để duy trì một phần vận hành.

Ai thực sự mua dầu Venezuela? Đây là mẩu chốt cho việc Hoa Kỳ bắt cóc Maduro, gán cho nhiều tội danh buôn bán ma tuý này nọ.

Trung Cộng mua 80–85% dầu xuất cảng, khoảng 600.000 thùng/ngày. Lợi ích: dầu chiết khấu cho các nhà máy độc lập, ủng hộ địa chính trị, và trả nợ các khoản vay chính sách suốt hai thập kỷ.

Các nhà máy độc lập ở Sơn Đông cấu hình để xử lý Merey, dùng cho bitum làm đường và pha trộn dầu nhiên liệu. Dù khó xử lý, giá chiết khấu khiến nó hấp dẫn. Tổng nợ Venezuela với Trung Quốc từng lên ~60 tỷ USD, phần lớn trả bằng dầu; có lúc 1/3 sản lượng dùng để trả nợ. Bị cấm vận nên chỉ có anh ba tàu là không sợ thằng mỹ mới mua do đó, giá rẻ như bèo, lại còn cấn nợ tiền lười 60 tỷ mỹ kim.

Hoa Kỳ: Thị trường tự nhiên nhưng bị hạn chế. Hoa Kỳ chửi bú xua la mua nhưng cũng mua dầu của xứ này. Các nhà máy Vịnh Mexico được xây để lọc dầu nặng. Trước trừng phạt, Venezuela cung 1,3–1,4 triệu thùng/ngày. Theo giấy phép, dầu Venezuela quay lại Mỹ với khối lượng hạn chế: Chevron ~150.000–220.000 thùng/ngày năm 2024. Valero, PBF, Phillips 66 muốn nguồn này vì các lựa chọn khác (Canada bị nghẽn ống, Maya Mexico suy giảm, Colombia hạn chế) không thay thế đủ.

Ấn Độ (đặc biệt Reliance) mua gián đoạn; Thổ Nhĩ Kỳ, Tây Ban Nha, Colombia, Brazil nhận khối lượng nhỏ; châu Âu tăng mua khi trừng phạt cho phép. Mẫu hình rõ ràng: thị trường hạn chế vì chỉ có một số nhà máy xử lý được và chấp nhận rủi ro địa chính trị.

Thảm họa hạ tầng cơ sở. Vấn đề của hạ tầng cơ sở là phải bảo trì, nhiều khi có kỹ thuật mới cần phải thiết bị thay cấp.

Khu công nghiệp Jose có 4 nhà máy:

• PetroPiar (Chevron): 210.000 thùng/ngày

• PetroCedeno (Total/Equinor): 200.000 thùng/ngày

• PetroMonagas (Rosneft): 140.000–160.000 thùng/ngày

• PetroSanFelix (PDVSA): 102.000 thùng/ngày – đóng từ 2017

Tình hình gần đây khiến 500.000 thùng/ngày công suất ngoại tuyến, đẩy sản lượng xuống mức thấp nhất 3 năm. Phục hồi đầy đủ sớm nhất đầu 2026. Nhiều cơ sở chuyển sang pha trộn, phụ thuộc liên tục vào pha loãng nhập khẩu.

Lọc dầu: 5 nhà máy trong nước (1,46 triệu thùng/ngày danh định) chỉ chạy 20–30%. Trung tâm Paraguana (955.000 thùng/ngày) sản xuất một phần nhỏ. Cháy nổ, hỏng hóc diễn ra thường xuyên. Iran hỗ trợ kỹ thuật, nhưng phục hồi căn bản cần vốn lớn chưa xuất hiện.

Mỏ dầu: Các mỏ truyền thống ở hồ Maracaibo suy giảm tự nhiên ~25%/năm thuộc hàng cao nhất thế giới, cần cập nhật hoá liên tục. Thiếu giàn sửa giếng, phụ tùng, nhân lực, sản lượng rơi nhanh như lá mùa thu gặp gió.

Orinoco cần bơm nâng nhân tạo (ESP, PCP) bảo trì thường xuyên; mất điện làm gián đoạn; giếng đóng có thể bị cát lấp, phải khoan lại tốn kém. Nhiều giếng bị đóng sai cách trong đình công 2002–2003; bài học này lặp lại hiện nay.

Phục hồi cần gì? Phần này quan tọng vì các công ty dầu khí Hoa Kỳ sẽ nhảy vào để nâng cấp này nọ. Họ đưa ra nhiều kịch bản như:

Kịch bản 1: Ổn định khiêm tốn (1–2 năm). Cải thiện vận hành và đầu tư vừa phải, có thể đạt ~2 triệu thùng/ngày trong 1–2 năm nếu điều kiện thuận lợi: pha loãng ổn định, khôi phục nâng cấp, điện ổn định, duy trì giếng hiện có. Wood Mackenzie cho rằng khả thi nếu hạ tầng hiện hữu được vận hành tốt.

Kịch bản 2: Phục hồi đáng kể (5–10 năm). Vượt 2 triệu thùng/ngày cần vốn lớn. 15–20 tỷ USD/10 năm chỉ để thêm 500.000 thùng/ngày ở Orinoco; ước tính khác 30–58 tỷ USD để về mức 1998. Cần khoan mới, phục hồi/xây nâng cấp, thay ống, cải thiện điện, hiện đại hóa cảng, phát triển nhân lực.

Kịch bản 3: Phục hồi toàn diện (vài thập kỷ). Để trở lại 3+ triệu thùng/ngày, cần vài thập kỷ, hàng chục tỷ USD, ổn định chính trị, dỡ trừng phạt và sự trở lại của chuyên môn kỹ thuật. Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CFR) nhận định việc phục hồi Venezuela có thể khó hơn cả Iraq hậu chiến.

Bài toán nhân lực: Thách thức khó nhất là vốn con người. Các kỹ sư, địa chất gia từng vận hành PDVSA đã tản mác toàn cầu, nhiều người không muốn quay lại môi trường bất ổn, lương thấp. Xây dựng lại năng lực cần thời gian, không thể mua hay tăng tốc vô hạn.

Tín hiệu địa chính trị: Ngoài kỹ thuật thị trường, ý nghĩa của Venezuela nằm ở vị trí trong mạng lưới các quốc gia đối trọng lợi ích Mỹ. Cùng Iran và Nga, Venezuela thuộc nhóm các nhà sản xuất dầu bị trừng phạt dựa vào Trung Quốc làm thị trường và nguồn tài chính. Tháng 10/2025, khoảng 41% dầu nhập cảng của Trung Cộng đến từ ba nước này. Trung Cộng rất vui khi mấy nước bị trừng phạt vì họ có thể mua với giá như bèo.

Venezuela có cố vấn quân sự Nga, diễn tập quân sự; tình báo Cuba gắn chặt với chế độ Maduro; Trung Cộng cho vay hàng tỷ USD trả bằng dầu. Do đó, doanh thu dầu dù suy kiệt vẫn duy trì liên kết địa chính trị này. Hình như Bắc Triều Tiên cũng mua dầu của xứ này. 

Quan niệm rằng Venezuela là “kho dầu chờ bị chiếm” cho thấy hiểu lầm sâu sắc về thị trường năng lượng hiện đại và địa chất Venezuela. Venezuela có trữ lượng đã chứng minh lớn nhất thế giới, nhưng chủ yếu là dầu siêu nặng nhiều lưu huỳnh, cần xử lý chuyên biệt. Sản lượng đã sụp từ 3,2 triệu xuống dưới 1 triệu thùng/ngày trong 25 năm vì quản lý chính trị yếu kém, sa thải hàng loạt nhân sự kỹ thuật, thiếu đầu tư kéo dài và trừng phạt.

Hạ tầng cơ sở đổ nát, lực lượng lao động tan rã. Phục hồi cần hàng chục tỷ USD và tối thiểu 5–10 năm, thậm chí vài thập kỷ để phục hồi hoàn toàn. Ngay cả với vốn vô hạn, chuyên môn con người vẫn là rào cản khó vượt.

Trung Quốc mua 80%+ vì rất ít người mua khác có nhà máy phù hợp và chấp nhận rủi ro. Hoa Kỳ có công suất lọc phù hợp nhưng bị hạn chế bởi trừng phạt.

Mọi phân tích về Venezuela nên bắt đầu từ những thực tế này, thay vì giả định đơn giản về “cướp dầu”. Dầu thì có, nhưng khai thác, xử lý và đưa ra thị trường là câu chuyện khác hẳn, cần nhiều năm nỗ lực bền bỉ, bất kể kết cục chính trị ra sao.

Ngành dầu mỏ Venezuela không phải là chiến lợi phẩm. Đó là một thảm họa cần được phục hồi và sự phục hồi ấy sẽ được đo bằng thập kỷ, nhất là nhiều tiền không phải tháng. Hoa Kỳ muốn chận đường Trung Cộng, và buộc mọi nước trên thế giới tiếp tục sử dụng đồng Petrodollar khi mua dầu để đế chế Hoa Kỳ không bị sụp đỗ như đế quốc Anh quốc sau đệ nhị thế chiến khi đồng bản anh bị tiền mỹ kim thay thế.

Nếu ngày mai, Nhật Bản, và Trung Cộng bán trái phiếu của thi và không ai sử dụng Petrodollar thì Hoa Kỳ sẽ trở thành Zimbabwe lạm phát. Chúng ta đã chứng kiến lạm phát sau COVID, một tô phở lên gấp đôi hay gần trong tiền lương thì không tăng. Nếu lạm phát lên tiền lời lên như thời ông Jimmy Carter đến 15-18% thì chỉ ngáp mà thôi. Chán Mớ Đời

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn