Sự ra đời xe xích-lô
Nhớ lần đầu tiên về Sàigòn được đi xích-lô thấy vui vì ngồi xe lần đầu tiên thêm mát. Đà Lạt không có xe xích-lô, chả ai dám đạp lên dốc cả. Sau này về Huế, cho vợ con đi xích-lô, thấy mấy đứa con vui cười như mình khi xưa đi lần đầu tại Sàigòn. Cụm từ Xích-lô đến từ tiếng pháp “cyclo-pousse” do một người Pháp sáng chế. Nay về Paris, lại thấy có mấy ông tây đạp xe chở du-khách lòng vòng Paris. Người đạp xe ngồi phía trước còn du khách ngồi phiá sau khác với ý tưởng xe xích-lô khi khởi đầu. Hoá ra cái gì của tây trả lại cho tây. Chán Mớ Đời
Ông tây tên Pierre Maurice Coupeaud, người đã phát minh ra xe xích lô, một phương tiện giao thông biểu tượng của Đông Nam Á, mà người Việt gọi là “xích lô”. Ông ta sinh ngày 30 tháng 12 năm 1872 tại Péreuil (tỉnh Charente, nay thuộc Val des Vignes), gần Angoulême, Pháp. Ông ta là kỹ sư tốt nghiệp Trường Mỏ Paris (École des Mines), đồng thời cũng là một lực sĩ tài năng, chuyên về đua xe đạp và đá banh. Cuối những năm 1920, lúc 48 tuổi, buồn đời ông sang sống tại Phnom Penh, thủ đô của Campuchia lúc bấy giờ còn là thuộc địa của Pháp, không biết du-lịch hay làm ăn. Chắc làm ăn vì ông ta sống ở đó.
Năm 1933, năm ông ta trên 60 tuổi, thành lập công ty mang tên Établissements Pierre Coupeaud & Cie, một trong những công ty xe đạp và đồ thể thao lớn nhất khu vực, đặt tại đường Gallieni, Nam-Vang.
Dạo ấy ở Đông Nam-Á cũng như ở Á Châu, như Nhật Bản, Trung Hoa,… người ta di chuyển bằng xe-kéo mà tây gọi là “pousse-pousse”. Ngày nay nếu du lịch ở Nhật Bản sẽ thấy nhiều người trẻ kéo xe cho du khách mệt thở. Mình có thấy hình ảnh xe kéo ở Đà Lạt xưa. Ai đó kéo thiên hạ ngồi trên xe phía sau rồi kéo lên dốc Lê Đại HÀnh, dạo đó người ta gọi đường Gia Long là mệt xỉu. Mình nhớ khi xưa, có chiếc xe đạp, đạp lên dốc Duy Tân là bở hơi tai.
Hình ảnh mấy ông tây ngồi xe kéo để một người á châu nhỏ bé kéo thấy dã man mà người Pháp gọi là “coolie” nên ông Coupeaud, đột phá tư duy, thiết kế một loại xe ba bánh có khớp nối: hành khách ngồi phía trước trong một khoang có mui che. Người lái ngồi phía sau, đạp xe và điều khiển bằng một thanh gắn trên khoang hành khách.
Nguyên mẫu (prototype) được thử nghiệm tại Paris, trong các lối đi của rừng Bois de Boulogne, bởi các nhà vô địch Tour de France (trong đó có Speicher và Le Grevès). Xe được cấp phép chính thức và được “rửa tội” bằng rượu Pineau des Charentes. Có một thương gia từ Trung Hoa cũng đã nghĩ đến làm xe ba bánh (triporteur) nhưng không thành công trong khi ông Coupeaud vẫn kiên trì, nhờ tốt nghiệp kỹ sư hầm mỏ nên có thể hiểu nhiều về kỹ thuật và cuối cùng đã thành công. Ông cho rằng để người ngồi phía trước thấy bớt dã man hơn là ngồi phía sau để người phu xa kéo. Hình như có tường cải lương “người phụ kiệu” gì đó mà mình nghe qua đài phát thanh Sàigòn mỗi chiều.
Sau đó ông đem qua Nam vang năm 1935 và xin được phép lưu hàng ở ngoài đường nên ông ta sản xuất một số xe gọi là “vélo-pousse” để sử dụng tại Nam Vang khiến người Cao Miên hồ hởi. Sau đó ông ta xin phép các nhà chức trách ở Sàigòn để cho lưu hành trong thành phố nhưng bị bắc đơn. Ai buồn đời thì vào thư viện quốc gia để lục tài liệu của tây khi xưa ở các thuộc địa của họ. Hình như sau này họ gọi “cyclo-pousse” nên từ đó người Việt gọi tắt là Xích-lô (cyclo).
Để thuyết phục chính quyền Sài Gòn, còn e ngại cho phép loại xe mới lạ này, ông Coupeaud đã tổ chức một cuộc đua biểu diễn đầy ấn tượng; ông ta đăng báo trên báo chí hai nước, cho hai người xung nhất thay phiên đạp xe xích-lô từ Nam vang đến Sàigòn suốt đêm chắc cho đỡ nóng để quảng cáo xe xích-lô của ông ta chế. Dọc đường họ được cho ăn bồi dưỡng và nghỉ. Mình đoán là ai ngưng đạp thì cho lên xe ăn uống, nằm nghỉ, ngủ lấy lại sức rồi đến phiên lại đạp tiếp. Dân chúng đọc báo nên hồ hởi ra đường đốt đuốc xem cuộc hàng trình bằng cyclo từ Nam Vang đến Sàigòn.
Ngày 9 tháng 2 năm 1936: xuất phát từ Phnom Penh (Phòng Thương mại) lúc 16 giờ. Đến Sài Gòn sáng hôm sau khoảng 9 giờ 30. Quãng đường khoảng 240 km, hoàn thành trong 17 giờ 20–23 phút nhờ hai tay đua địa phương thay phiên nhau.
Xe xích lô xuất hiện lần đầu tại Phnom Penh (khoảng 1935–1937), sau đó lan sang Sài Gòn. Chính quyền Sàigòn cho phép 20 chiếc xích-lô được sử dụng và năm 1939, sau đó lên đến 200 chiếc. Năm 1940 thì xích-lô ra đến Hà Nội và Huế. Chỉ trong thời gian ngắn, nó đã trở thành phương tiện phổ biến khắp Đông Dương và đến nay vẫn còn rất quen thuộc ở Việt Nam, Campuchia cũng như nhiều nước châu Á khác (đặc biệt phục vụ du khách).
Ngày nay, nghe nói bị cấm hay chỉ được sử dụng chở du khách tại vài địa điểm ở Huế hay Sàigòn. Chán Mớ Đời
Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen
Nguyễn Hoàng Sơn
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét