Kinh tế đăng ký (subscription economy)

 Kinh tế đăng ký (subscription economy)

Hôm nay đọc một bài trên mạng xã hội thấy đặc biệt nên gửi cho mấy đứa con. Con mình thì thuộc dòng keo kiệt nhưng nhiều khi đi chơi với mình thấy chúng tiêu tiền như nước vì mình trả nên nhắc chúng thôi. Câu chuyện như sau:

Tôi 24 tuổi, thu nhập 52.000 USD/năm, và gần đây tôi dọn vào ở trong phòng dành cho khách của nhà ông nội tôi, năm nay 80 tuổi, vì tiền thuê nhà 1.900 USD mỗi tháng đang bào mòn tôi đến kiệt quệ.

Thứ Bảy tuần trước, tôi đặt một khay sushi 32 USD qua ứng dụng giao đồ ăn vì cảm thấy “quá mệt” để vào bếp. Ông nội đứng nhìn người giao hàng rời khỏi hiên nhà, như thể vừa chứng kiến một tội ác. Tối hôm đó, ông ngồi ăn một bát “dọn tủ lạnh” bắp cải xào, chút thịt nguội còn sót lại và một củ khoai tây. Trông thật thảm. Có lẽ chưa đến một đô la để nấu. “Chắc là xa xỉ lắm,” ông lẩm bẩm. “Ăn uống như vua mỗi đêm.”

Tôi bùng nổ “Thời thế bây giờ khác rồi, ông nội! Thế hệ ông sống đơn giản. Ông mua được cả mảnh đất này chỉ với một nguồn thu nhập, lại còn nuôi cả gia đình!” Ông đặt thìa xuống. Tôi chưa từng thấy ánh mắt ông lạnh đến vậy. “Đơn giản ư?” Giọng ông gần như thì thầm. “Ông làm 2 ca ở nhà máy suốt ba mươi năm. Khi khủng hoảng xảy ra cuối thập niên 70, dưới thời tổng thống Carter, lãi suất gần 18%. Ông không ‘đặt đồ ăn’. Ông ăn bánh quy với bơ đậu phộng. Hàng tháng trời liền.”

Ông chỉ vào chiếc bàn cạnh giường tôi. “Cái đồng hồ cháu đeo còn đắt hơn ba tháng lương đầu tiên của ông. Đôi giày ‘thiết kế’ của cháu còn đắt hơn lần sửa bếp đầu tiên của ông. Còn sở thích của ông?” Ông chỉ vào chiếc găng tay bóng chày cũ, được để cẩn thận trên kệ. “Đó là sở thích của ông. Giá năm đô, dùng được bốn mươi năm.”

“Vậy sao? Cháu phải sống trong hang à?” tôi gắt lại. “Cháu không sống trong hang,” ông nói. “Cháu chỉ là thiếu kỷ luật. Cháu muốn cuộc sống của một chủ nhà nhưng không chịu hy sinh ly cà phê starbucks’ 8 đô. Cháu muốn bình yên tài chính nhưng sẵn sàng trả 30 đô cho cá sushi chỉ vì quá ‘kiệt sức’ để đun nước.”

Ông bước đến một chiếc tủ gỗ có khóa, lấy ra một cuốn sổ tiết kiệm bọc da đã sờn, rồi đặt lên đùi tôi. Tôi mở ra. 315.000 USD. Người đàn ông ăn ngũ cốc nhãn hiệu rẻ tiền và tự vá tất cho mình, đã tích lũy hơn ba trăm nghìn đô la từ một khoản lương hưu khiêm tốn và lối sống kỷ luật.

Tôi nhìn số dư. Rồi nhìn vào điện thoại, nơi thông báo “hộp quần áo cao cấp hàng tháng” vừa hiện lên. Tôi nhìn khay sushi mới ăn được nửa. Ông Arthur cầm bát bắp cải lên. “Cháu nói đúng, Leo. Ông đã mua được căn nhà này chỉ với một mức lương.” Ông dừng lại ở cửa. “Nhưng ông không có năm nền tảng như Netflix, Hulu,… xem phim trực tuyến, không lái xe trả góp vượt khả năng, cũng không trả phí ‘tiện lợi’ cho từng bữa ăn.” Ông nhìn thẳng vào mắt tôi. “Cháu không có vấn đề kiếm tiền. Cháu có vấn đề về lối sống. Cháu không nghèo, cháu chỉ đang trả một khoản phí lãi suất cao để giả vờ mình thành công.” 

Tối hôm đó tôi hủy các gói dịch vụ cao cấp. Sáng hôm sau tôi tự làm cơm mang đi làm. Nó có vị như một cú tát của thực tế. Đôi khi, những người ta nghĩ là lạc hậu lại chính là những người thực sự biết con đường đúng. Cảm ơn ông nội 

Câu chuyện này nói đến giới trẻ ngày nay sống trong nên văn hóa “subscription economy” (nền kinh tế đăng ký) là một hiện tượng kinh tế, văn hóa đặc trưng của xã hội tiêu dùng đương đại, nơi con người không còn mua sản phẩm hay dịch vụ một lần, mà trả tiền định kỳ để được tiếp cận liên tục. Điều quan trọng là: đây không chỉ là mô hình kinh doanh, mà đã trở thành một lối sống và một hệ tư tưởng tiêu dùng. 

Thế hệ mình không hiểu nguyên cơ nên hay chê trách, kêu tụi con bây giờ này nọ, không chịu khó như thế hệ mình. Cái nguy hiểm nhất là thẻ tín dụng, chúng ta cứ cà xài thoải mái rồi cuối tháng lo trắng đầu trả nợ. Đến đời con mình chủ nghĩa tư bản ra đủ chiêu để khiến chúng trở thành nô lệ suốt đời. Tín đồ thời trang, tín đồ Netflix,…

Cách đây hai năm mình trả tiền cho mấy đứa con và cả thằng bồ con gái đi học khóa tài chính căn bản. Từ đó chúng chi tiêu cẩn thận lại và có mua được một căn nhà cho thuê chung cho chúng. Mình thương lượng mua cho chúng, chúng bỏ tiền ra để mua và quản lý. Nay chúng cuối tuần, thay vì đi ăn chơi, cứ đi tìm nhà để mua cho thuê khiến mình mừng hết già. 

Vấn đề bây giờ là chuyển giao công nghệ, kinh nghiệm của mình cho chúng. Hôm qua thằng con nói chuyện với bà chùi nhà, để chùi dọn một căn nhà mới sơn lại để cho thuê. Có mình nhưng mình không trả lời để xem nó thương lượng ra sao. Ngập ngừng như đứng trước một cô gái đẹp nó nói lí nhí trong họng “that’s the best you can do?”. Đó là câu kinh mình tụng mỗi khi thương lượng. Bà dọn nhà kêu $270 thay vì lúc đầu là $280. Nó nói để nó suy nghĩ vì đang nói chuyện với khách hàng. 30 phút sau khi nói chuyện với người mướn nhà, nó xem lại nhắn tin thì bà dọn nhà kêu $250.  Từ $280 xuống$250 là hơn 10%. Chỉ cần hỏi một câu. Nếu nó hỏi thêm câu kinh thứ nhì của mình thì xuống 20%. Nhưng xem như nó cũng mới học nghề như vậy là khá rồi. Mình bây giờ tìm cách upload vào não bộ mấy đứa con kinh nghiệm của mình. 

Về mặt kinh tế, subscription economy là mô hình: Trả tiền hàng tháng / hàng năm, Đổi lấy quyền truy cập (access), không phải quyền sở hữu (ownership) Ví dụ: Netflix, Spotify, Apple Music, Premium clothing box, ứng dụng giao đồ ăn, cà phê hội viên, Xe trả góp, điện thoại trả góp, như mua mỗi năm đổi IPhone cho sang trọng. Phần mềm, cloud, AI tools. Người dùng không cảm thấy “mua nhiều”, nhưng tiền bị rút đều đặn và âm thầm.

Theo thống kê thì nền kinh tế đăng ký này tăng trưởng đến 400% so với thập niên trước và họ đến năm 2033, sẽ lên đến 1.5 ức. Từ kinh tế sang văn hóa: subscription như một “chuẩn mực sống. Subscription economy không chỉ bán tiện ích, mà bán cảm giác: “Tôi đang sống hiện đại”, Tôi xứng đáng được tiện lợi”, “Tôi không nghèo, tôi chỉ đang tiêu tiền thông minh”. Trong câu chuyện: “You’re not broke; you’re just paying a high-interest subscription to pretend you’re successful.” Câu này chạm đúng bản chất văn hóa: Subscription trở thành một cách “diễn vai thành công” (performing success)

Sự đối lập thế hệ: sở hữu vs truy cập. Thế hệ ông nội của tác giả: sở hữu nhà, sửa đồ thay vì thay mới, tiêu dùng chậm, hữu hình, Ít dịch vụ trung gian. Thế hệ trẻ: thuê nhà, thuê cả… phong cách sống, trả tiền cho “tiện nghi, tiện lợi”, “trải nghiệm”, “đỡ mệt”, Phụ thuộc vào nền tảng. Đây không chỉ là khác biệt thu nhập, mà là khác biệt triết lý sống.

Subscription economy và “nghèo hóa vô hình”; một điểm nguy hiểm của subscription economy là nó: Không gây sốc như một khoản chi lớn, không đau như mua nhà hay xe, nhưng ăn mòn thu nhập dài hạn.

Ví dụ: $8 latte mỗi ngày → $240/tháng, 5–7 subscription → $200–400/tháng, Delivery + fees → $300–600/tháng. Kết quả: Không đủ tiền tích lũy để mua nhà, nhưng cũng không cảm thấy mình tiêu xài hoang phí. Mình khuyên mấy đứa con là có ông thầy dạy mình khi xưa, là mỗi tháng tìm cách nào để giảm chi tiêu, cứ $50 là vui rồi. Cho công ty cũng như cho cá nhân vì overhead là cái sẽ khiến chúng ta nghèo.

Đây là trạng thái “nghèo mà không nhận ra”. Mình thường nói với 2 đứa con là mẹ tụi con chạy xe BMW (hai chiếc), mất của bố 8 căn nhà. Chúng hỏi tại sao. Mỗi chiếc xe phải trả $500/ tháng hay $6,000/ năm, bố mua căn nhà Encanto đặt cọc có $3,600, nay cho thuê $5,300/ tháng còn nhà đặt cọc nhiều nhất là $8,000 nay cho thuê $3,800/tháng. Mua hai chiếc xe chạy vừa hết nợ lại mua xe mới. Bù lại Happy wife happy life Chán Mớ Đời 

Khía cạnh văn hóa – xã hội. Subscription economy gắn với: Chủ nghĩa tư bản muộn (late capitalism), xã hội mệt mỏi (burnout society – Byung-Chul Han), tư duy tiện lợi hóa mọi thứ (convenience culture). Con người: Quá mệt để nấu ăn, Quá bận để sửa đồ, Quá áp lực để sống “tối giản”. Thị trường bước vào khoảng trống đó và bán giải pháp dưới dạng subscription.

Câu chuyện không nói: “Người trẻ lười” mà nói: Subscription economy đã bình thường hóa sự thiếu kỷ luật tài chính. Ông nội đại diện cho: kỷ luật, trì hoãn hưởng thụ, sự tự chủ. Người cháu đại diện cho: tiêu dùng để xoa dịu mệt mỏi, thành công mang tính trình diễn, phụ thuộc vào hệ sinh thái subscription.

Văn hóa subscription economy không làm con người nghèo ngay lập tức. Nó khiến con người không bao giờ đủ giàu để thoát ra. Mấy đứa con tưởng ra đời là muốn làm gì thì làm lại vẫn bị mình lâu lâu nhắc nhở chúng phải tiếp tục con đường sự nghiệp cách mạng keo kiệt của bố mẹ chúng. Chúng không mua một cuộc sống tốt hơn, chúng bỏ đăng ký trả tiền hàng tháng cho ảo tưởng rằng mình đã có nó. Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn