Những người Việt giàu nhất tại Hoa Kỳ

 Những người Việt giàu nhất tại Hoa Kỳ 

Hôm trước, thấy có ông nào gốc việt, tặng tiền cho đại học UCI rất nhiều tiền nên được đặt tên cho một toà nhà trong khuôn viên đại học này nên mò mò thêm tài liệu để xem ai khác giàu nhưng không bao giờ hỏi: Biết bố mày là ai không”. Cho thấy người Việt thế hệ thứ 1 có nhiều người rất thành công, đã đóng góp cho xứ Mỹ này. Như bà nào ở Việt Nam, kêu tặng bao nhiều tiền cho đại học Anh quốc rồi xù không gửi tiền. Bà nói tôi khôgn rành tiếng Nah, ý tôi muốn tặgn 150 triệu đồng Việt Nam, chớ đâu phải tiền bản Anh. Còn lập lại câu nói của tổng thống Nguyễn Văn Thiệu: “đừng tin những gì cộng sản nói, hãy nhìn kỹ những gì cộng sản đã và đang làm”.

Bà Như An và 5 cô con gái

Người đưa thức ăn Việt Nam đến cho ngoại quốc.

Người thứ nhất là chủ dãy nhà hàng sang trọng nổi tiếng mà ở Quận Cam có tên AnQi, ở Beverly Hills mang tên Crustacean. Bà chủ tên là Như Trần, tên mỹ là Helene An (Ân là họ của chồng) được xem là “Mother of Fusion Cuisine” là 1 trong 17 người con của một đại gia đình có cha là quan, trong nhà có 3 đầu bếp, tàu, Việt và Pháp. Bà ta sinh ngày 12 tháng 4 năm 1944 tại Hà Nội. Bà lấy chồng tên Danny Ân, phi công của Việt Nam Cộng Hoà.

Năm 1975, gia đình bà ta di tản và định cư tại San Francisco. Một hôm, bà mẹ chồng nổi hứng mua lại một quán ăn Ý Đại Lợi, và mở một tiệm ăn Việt Nam mang tên Thăng Long. Khởi đầu bà ta gặp khó khăn vì mùi thức ăn Việt Nam rất đặt trưng khiến người Mỹ không chịu nổi nên bà ta mới đột phá tư duy, pha trộn các món ăn với nhau mà người ta gọi Fusion, giữa thức ăn tàu, pháp. Mình thấy gia đình này nhìn xa, thay vì loanh quanh trong cộng đồng Việt Nam, họ ra bán cho người Mỹ, có tiền nhiều hơn. Như đi thầu xây nhà cho người ta, làm cho mỹ rất khoẻ, lấy tiền nhiều làm đúng theo thời khoá biểu là có nhiều khách hàng.

Viết đến đây mình nhớ có quen một gia đình người Việt tại Connecticut, khi mình nhận vẽ chùa cho gia đình phật tử vùng này. Theo lời kể của ông chồng, phi công, em của tướng Ngô Dzu, nếu mình không lầm là chú ấy tên Ngô Nhân. Khi lộn xộn trước 30/04, chú gọi điện thoại về kêu bà vợ chuẩn bị mấy đứa con và đồ đạt, chú ghé về nhà chở ra sân bay. Bà vợ thì vội vàng , con nhà giàu khi xưa nên chỉ đi học nấu ăn với bà Quốc Việt nên lính quýnh vơ mấy cuốn sách của bà Quốc Việt vào cái túi rồi ôm con chạy ra xe. Khi máy bay đáp xuống phi trường ở Thái Lan, chú giao súng cho quân đội Thái ở phi trường rồi nói vợ đưa cho bộ đồ thay. Mở cái túi xách ra chỉ toàn là sách nấu ăn nên ông nổi khùng muốn quăng thùng rác nhưng bà vợ không chịu. Em ra đi chỉ đem theo gia tài của bà Quốc Việt.

Sau được nhà thờ bảo lãnh đến COnnecticut. Để cảm ơn các người bảo lãnh của nhà thờ nên mỗi tuần hai vợ chồng mời người Mỹ, ghé nhà ăn cơm để tạ ơn họ. Ai ngờ có người quen với đầu bếp người Pháp tên Jacques Pépin. Ông thần này, con cháu thực dân nghe nói đến cơm Việt Nam, bị ảnh hưởng cơm thực dân nhưng chưa bao giờ nếm nên liên lạc và nhờ cô Bạch Ngô nấu cho một bữa ăn Việt Nam. Ăn xong ông ta mê quá và đề nghị cô Bạch viết cuốn sách với một bà mỹ. Sau khi sách được xuất bản, cô Bạch được nghe đâu $60,000 thời đó lớn lắm nhưng phải đi bay vòng vòng để được các chương tình địa phương phỏng vấn để bán sách. Ở khách sạn hoài, đừ quá lại nhớ chồng con nên xin ngưng bay về COnnecticut, mướn một chỗ mở nhà hàng người Việt hạng sang và 5 năm sau mua đứt luôn khu phố.

Trở lại gia đình họ Ân. Từ tiệm ăn có 24 chỗ ở San Francisco, bà ta xây dựng một đế chế nhà hàng cực sang như:

•  Crustacean San Francisco 

•  Crustacean Beverly Hills (1997, nghe nói có hồ cá) mình có nghe nói đến nhưng xem thực đơn thì quá đắt so với nông dân như mình nên không bảo giờ mơ tưởng đến. Chỉ ăn phở bolsa là xong việc. Nghe nói họ mới tân trang lại nhà hàng này tốn mất 10 triệu đô. Kinh. Có anh bạn cho biết là họ vừa mới tân trang lại tiệm ăn thì COVID ụp đến nên hơi chới với.

•  AnQi (Costa Mesa), chỗ này mình ăn 1 hay 2 lần rất ngon, đám cưới em họ mình ở đây. Tiệm Tiato (Santa Monica).

Cả đại gia đình 3 thế hệ tiếp tục cai quản dãy nhà hàng này. Rất giàu. Một năm bán nhà hàng bằng 10 năm đi làm công cho thiên hạ.

Người thứ hai là người sáng lập ra chuỗi nhà hàng bánh mì Lee’s Sandwiches do hai anh em tên Lê văn Chiêu và người em tên Lê Văn Hướng sáng lập. Vượt biên năm 1979 đến định cư tại Hoa Kỳ. Khởi đầu ở New Mexico rồi Monterey, sau an cư tại San Jose. Ông ta khởi đầu làm việc cho một người chủ xe bán thức ăn, chạy lòng vòng gần mấy công sở hay công trường.

Có lần mình đi chơi với bạn ở Hạ Uy Di, có quen một gia đình người Việt có chiếc xe bán thức ăn. Nghe hai vợ chồng nói là làm tiền đếm không hết. Cô con gái không đẹp lắm chớ nếu không mình ở lại sắm một chiếc xe nấu thức ăn bán cho thiên hạ. Sau cơm trưa là về đi lướt sóng Hạ Uy Di.

Hai anh em họ Lê, sáng lập công ty bán bánh mì Lee’s Sandwiches

Trở lại ông Chiêu, đi làm cho thiên hạ xong, để dành tiền rồi mua một chiếc xe khởi nghiệp, bán hamburger, mì xào và bánh mì. Năm 1982, hai anh em sáng lập công ty Lee Bro. Foodservices, Inc. Nhằm cung cấp cho các xe bán thực phẩm khác như bán đĩa giấy, ly giấy này nọ. Tương tự người Việt làm nail nhiều nên cần người cung cấp các đồ nghề. Năm 1983, bố mẹ hai ông thần buồn đời, kêu cuối tuần tụi con không đi bán vì công sở nghỉ nên cho ba má mượn để bán bánh mì thịt cạnh đại học San Jose và trở thành nổi tiếng. Tháng 6 năm 1983, gia đình này mở một tiệm đầu tiền Lee’s Sandwiches trên đường Santa Clara ở San Jose.

Khởi đầu, họ chú ý vào thực khách người Việt nhưng ngoại quốc ưa thích nên họ khuếch trương nhiều nơi. Vào thập niên 90, ông Chiêu và con trai tên Minh Lê, mở một tiệm ở miền Nam Cali ngay góc đường Brookhurst và Westminster. Chỗ này khi xưa là tiệm cho thuê video Blockbuster. Khi họ đóng cửa, mình kiếm chủ tiệm để mua lại nhưng họ không thích bán cho mình. Hai cha con đưa ra công thức mới là làm bánh mì nóng thổi như bánh mì Vĩnh Chấn ở Đà Lạt khi xưa, ngoài bánh mì thịt Việt Nam, họ chơi thêm loại Sandwich của người Mỹ. Với croissant, đủ loại sinh tố, cà phê. Người con chết vì tai nạn vào tuổi 21 tuổi. Có thể nói món bánh mì thịt của người Việt được người Mỹ ưa chuộng ngày nay là nhờ công ty này.

Công ty được khởi đầu Franchise ra vào năm 2005, mình thấy ông Tony Lâm mua và mở ở đường Beach. Gặp mình ông ta đón chào vui lòng khách đến vừa lòng khách đi. Sau này ông ta dẹp tiệm sang lại cho Sàigòn Sandwiches thì phải. Họ cho mở tiệm ở Sàigòn (2008), Đài Bắc (2015). Năm 2017 họ thành lập công ty Lee’s Coffee Roastery, cà phê của họ được COstco bán. Ông Chiêu qua đời năm 2016. Ngày nay công ty này có độ 60 chi nhánh khắp Hoa Kỳ. Nói lên sự thành công từ xe bán thức ăn bên lề đường lên hàng triệu. Hình như sau này, họ lấy thực phẩm làm từ Việt Nam nên dân tình không thích thêm các tiệm khác ra đời, làm tốt hơn nên mất khách khá nhiều. có thể nói là từ 10 năm hơn, mình không mua bánh mì của tiệm này.

Có lần lên San Jose, ngụ lại nhà của bạn đồng chí gái ở Fremont. Đi vào khu vực trên đồi, có cổng khiến mấy đứa con mình kêu u châu u châu nhà bạn của mẹ giàu quá. Mình chỉ trên đồi có một căn nhà giá $15 triệu. Nói với chúng, bạn của mẹ là kỹ sư, ở nhà 2.5 triệu, còn trên kia người Việt bán bánh mì ở trên đó. Phi thương bất phú nhưng người Việt cứ kêu con đi học trường nổi tiếng để làm việc cả đời tôi mọi cho một công ty trong khi người Tàu khuyến khích con cháu họ Phi Thương Bất Phú,.

Người thứ 3 là ông Triệu Phát, (Frank Jiao) được xem là người xây dựng Little Sàigòn. Ông ta thành lập công ty Bridge Creek Development, được xem ngày nay có tài sản độ 400 triệu, chủ của Phước Lộc Thọ. Phải công nhận thời đó, ông ta dám xây Phước Lộc Thọ, phải nói rất giỏi, và gan. Ông ta cho xây 150,000 sqft khu thương mại Phước Lộc Thọ hai tầng lầu.

Khi thiết kế khu thương mại này, thành phố muốn xây theo kiểu mỹ nhưng ông ta muốn xây theo kiểu á châu để thu hút du khách. Ngày nay ông ta được xem là vua Little Sàigòn. Lần sau sẽ nói đến ông thần Trung Dung mình có gặp tại Boston vài lần (còn tiếp)

Tiếp theo kỳ trước về mấy người Việt giàu tại Hoa Kỳ. Người kế tiếp là Trung Dung. Ông thần này mình có gặp tại nhà chị Chấn khi xưa, quản thủ thư viện á đông của Harvard. Ông thần học chung với em trai của chị Chấn tên Tuấn thì phải. Bố ông thần Trung này là sĩ quan nguỵ nên không được đi học, buồn đời ông thần vượt biển mấy lần, bị bắn, ở tù Việt Cộng. Đến năm 1984, ông thần thoát được Việt Nam và định cư tại Boston, theo học trường Đại học Massachussetts, như đồng chí gái, cùng thời. Tốt nghiệp về computer sciences năm 1988. Hình như lúc mình gặp thì ông thần đang theo học tiến sĩ rồi mình sang Cali lấy vợ thì hết còn liên lạc.

Ra trường đi làm cho công ty Open Market đến năm 1995 thì thành lập công ty mang tên OnDisplay rồi 5 năm sau bán cho công ty Vignette Corporation đâu 1.8 tỷ mỹ kim. Sau đó có mở thêm các công ty khác như Fogbreak, Bluekey Services, V-Home Group tại Việt Nam. Hình như mình có đọc đâu đó, anh ta về Việt Nam hướng dẫn giới trẻ Việt Nam làm giàu chi đó. Rồi ICare Benefits (2008). Câu chuyện của ông thần này được ông Dan Rather kể trong cuốn sách của ông ta The American Dream.

Trung Dung

Cùng thời mình có quen một anh chàng tên Cảnh Lê, cựu sinh viên MIT do Chử Tam Anh giới thiệu. Anh ta đi học MBA ở trường Kellog xong thì làm việc cho Wall Street nên hay gặp nhau vì dạo ấy mình làm việc ở New York. Anh ta thân với một anh chàng khác, học đại học Yale. Họ hàng với gia đình Võ Đình Dung Đà Lạt. Cháu của ông Hoàng Xuân Hãn. Gia tộc này học giỏi kinh hoàng. Mấy anh em học Yale, Harvard và MIT. Anh chàng này, thành lập một tờ báo địa phương ở Maryland. Kêu mình hùn vốn. Mình mới gửi tiền đâu chưa đầy mấy tuần lễ thì nhận được thư kêu là hội đồng quản trị quyết định bán cho người Mỹ. Thể là mình nhận tiền vốn và lời gấp 2 lần. Gần đây anh chàng có liên lạc với mình kêu hùn vốn chi đó nhưng mình già rồi nên chả muốn đầu tư gì nữa. Đến mùa bán bơ xong thì đi chơi cho khoẻ đời Cô Lựu, chứ lo đầu tư nhức đầu lắm.

Sau này ông thần Cảnh bỏ làm ở New York, bay về San Jose mở công ty với hai tên bạn gốc tàu cùng xuất thân tại MIT. Đâu vài năm sau thì bán cho IBM, nghe nói đâu cả 100 triệu. Sau đó thì Dot Com bị banh ta lông. Số hên. Chả biết làm gì ngoài việc quản lý tiền của mình đầu tư, anh ta nói với mình là ghi danh đi học lấy bằng Ph. D. Cho vui cửa vui nhà. Cách đây đâu mấy năm, tình cờ gặp lại tại nhà một bác sĩ mình quen. Hai người này thân nhau từ Việt Nam.

Gia đình ông David Duong

Có một ông thần khác họ Dương tên David, được gọi là vua rác. Mình có gặp một lần trong một buổi hội thảo ở nam Cali với nhóm chuyên gia người Mỹ gốc việt. Ông ta thành lập công ty lượm rác tên California Waste Solutions (CWS) mà gần đây nghe nói có dính kiếu gì về vụ hối lộ cho công chức để được thầu rác.

Ông David Dương này sang Hoa Kỳ năm 1979 ở San Francisco. Đi lượm các thùng giấy để kiến tiền rồi để dành tiền mua chiếc xe tải. Năm 2014, ông ta trúng thầu gói thầu 1 tỷ đô la để lượm rác cho thành phố Oakland. Mình gặp anh ta đâu năm 1994 thì phải. Sau đó trúng thầu ở San Jose. Nghe nói anh ta về Việt Nam cũng làm lượm rác và xử lý rác. Gần đây nghe nói bị đá khỏi Việt Nam, họ vớt hết cơ sở của anh ta ở Việt Nam, và đang kiện cáo gì đó như vụ Trịnh Vĩnh Bình, người Hoà LAn.

Sau vua rác là đến vua tương ớt, ông David Trần. Với danh hiệu Sriracha, Huy Phong. Ông này trở thành tỷ phú qua Forbes nhờ bán tương ớt. Ông này là sĩ quan Việt Nam Cộng Hoà, năm 1979, ông ta vượt biển trên chiếc tàu mang tên Huy Phong. Khi đến Nam Cali, buồn đời không biết làm gì ông ta làm tương ớt và đem bỏ mối cho các nhà hàng Việt Nam ở Nam Cali. Ngày nay ông ta làm chủ một nhà máy 650,000 sqft. Mình có xem một phim tài liệu phỏng vấn ông ta thì ngày nay có ông con rể gốc mỹ trắng phụ giúp phát triển công ty rất bài bảng theo luật lệ của Hoa Kỳ. Hình như ông ta về Việt Nam, tính làm ăn chi đó, bị Việt Cộng vớt 2 triệu đô, ôm đầu máu về lại Hoa Kỳ. Lạ người Việt mình đã chạy trốn cộng sản mà vẫn về Việt Nam kiếm cách làm ăn với Việt Cộng để bị họ cướp thêm một lần nữa.

Ông Hoàng Kiều tặng 5 triệu cho nạn nhân bão lụt ở san Jose

Người kế tiếp là ông Hoàng Kiều, cháu của nhạc sĩ Hoàng Thì Thơ. Có dạo Forbes cho rằng ông ta có đến 3.8 tỷ mỹ kim. Ông này sinh năm 1944 tại làng Triệu Phong, Quảng Trị. Năm 1975, ông ta di tản qua Hoa Kỳ, làm việc với $1.25/ giờ để nuôi 5 người con. Nổi tiếng với kỹ nghệ Blood Plasma. Đọc đâu đó, ông ta kể là làm việc cho một công ty mỹ, Abbott laboratories. ông ta tư duy đột phá làm về Plasma để kiếm tiền nhưng ông chủ kêu mày tỵ nạn mà biết gì. Nên buồn đời ông ta mở công ty mang tên  Rare Antibody Antigen Supply (RAAS) và kêu mấy anh ba tàu cho mở công ty bên Trung Cộng mang tên Shanghai RAAS Blood Products năm 1988, một công ty có trên thị trường chứng khoán Shenzhen Stock Exchange.

Năm 2014, ông ta mua một vườn nho của công ty Mondavi, và đổi tên là Kieu Hoang Winery. Nghe nói sau này công ty ông ta xuống giá nên không còn chức tỷ phú nữa nhưng vậy là đủ rồi, về hưu uống rượu của mình. Hình như rượu của ông ta không bán được nhiều, đem cho người Việt khá nhiều. Có lần ai đó cho mình một thùng, mình lại không uống rượu nên đem cho bạn bè.

Việt Nam sang Hoa Kỳ thế hệ đầu tiên mà đã thành công quá giỏi trong khi mình thì làm nông dân. Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

1984 của George Orwell linh nghiệm

 Lịch sử qua cái nhìn của George Orwell

Hồi mới sang Paris, có nhiều người kêu mình nên đọc sách của George Orwell nên mò vào thư viện mượn đọc. Nói cho ngay dạo đó đọc nhưng cũng không hiểu nhiều lắm. Sau này qua mỹ đọc lại mới giác ngộ cách mạng ý tưởng của ông ta khi nói về chế độ Stalininist hay các chế độ nắm quyền nhân danh tự do dân chủ bú xua la mua.

Vì quyền lực biến họ thành chế độ độc tài, kiểm soát mà ngày nay chúng ta thấy không những tại các quốc gia cộng sản như Trung Cộng, Việt Nam, Cuba, Triều Tiên,..mà ngay chính các nước tự xưng là tự do ngôn luận bú xua la mua. Ai nắm giữ quyền lực đều muốn ở muôn đời trên đó.

Ông này có cuộc đời khá lạ, sinh ra tại Ấn Độ, thuộc địa của Anh quốc, thuộc gia đình trung lưu, cha ông là một công chức trong chính quyền thuộc địa. Gia đình ông ta trở về Anh quốc sau đó. Ông theo học các trường danh tiếng rồi thay vì theo học đại học, ông ta gia nhập cảnh sát ở Miến Điện. Làm việc trong cho đế chế Anh quốc khiến ông ta mang mặc cảm tội lỗi về cách xử sự đối với người bản xứ và từ chức.

Ông ta trở về âu châu, sinh sống trong nghèo khó ở Paris, nói như ngày nay là đi thực tế, kiếm ý để viết sách sau này. Ông ta làm những công việc tay chân tại Paris rồi Anh quốc. Ông sống chung với giới bình dân nghèo khó và lấy tên “George Orwell” để khỏi gây liên luỵ đến dòng họ của mình.

Khi có cuộc nội chiến tại Tây Ban Nha, giữa hai phe: Phát-xít của Franco mà người ta gọi là Franquiste, được Hitler và Mussolini ủng hộ và phe thân Cộng Sản được Stalin ủng hộ. đó là cuộc chiến quốc cộng đầu tiên tại âu châu nên các tên mê lý tưởng Cộng Sản cũng như Phát xít tại âu châu, bỏ nhà qua Tây Ban Nha tham dự cuộc chiến này. Tỏng đó có ông Orwell tham chiến với phía thân cộng sản, được Stalin ủng hộ.

Năm 1937, trên một mặt trận đầy bụi mù của cuộc Nội chiến Tây Ban Nha, ông George Orwell trúng một viên đạn vào cổ. Tay bắn tỉa đã ngắm bắn ông ta nhưng may thay cho chúng ta, viên đạn chỉ sượt qua động mạch của ông vài ly. Nằm bất động trên mặt đất, nghẹt thở, ông Orwell tưởng mình sẽ chết, không phải vì Tổ quốc, không phải vì vinh quang mà vì sự thật. Cuộc đời cho Ông ta sống sót và từ ngày đó, có một điều trong thâm tâm ông vĩnh viễn rạn nức. Lý tưởng của tuổi trẻ bị lợi dụng bởi kẻ cầm quyền.

Đến Tây Ban Nha để chiến đấu chống chủ nghĩa phát xít, ông phát hiện nơi tiền tuyến một kẻ thù còn thâm hiểm hơn: sự dối trá. Ông chứng kiến những lý tưởng cao đẹp bị bóp méo, những con người phản bội nhân danh công lý, và báo chí nhào nặn sự kiện cho đến khi chính thực tại bị xóa nhòa. Vết thương khép lại, vết sẹo còn đó. Nhỏ bé trên da nhưng tâm hồn ông Orwell mở rộng cho một cái nhìn khác biệt và đã lên tiếng khi đã trải nghiệm.

Từ vết thương ấy ra đời những cuốn sách cay đắng nhất của ông. Trong cuốn “Trại súc vật”, ông cho chúng ta thấy các cuộc cách mạng, một khi chiến thắng, có thể biến thành bạo quyền. Trong cuốn “1984”, ông đưa ra một lời cảnh cáo lạnh người: sự thật có thể bị hủy diệt, bị viết lại, bị thay thế bằng ngôn ngữ của quyền lực. Lịch sử được viết bởi kẻ thắng cuộc và xoá hết các dấu tích tàn bạo, dối trá, chỉ đưa ra những điều hay của cách mạng, của kẻ cầm quyền.

Nhưng thiên tài, ý tưởng của Orwell chưa bao giờ sinh ra trong những phòng khách chính trị êm ái như Karl Marx, nó bén rễ trong sự nghèo khó và sự tỉnh táo. Ông từng lau sàn ở Paris, sống cùng thợ mỏ miền bắc nước Anh, ở giữa những kẻ bị lãng quên để hiểu thế giới từ phía dưới, tận cùng của xã hội, nơi của những kẻ bần cùng của xã hội tây phương sinh sống ra sao.

Với ông, viết lách không phải là một sự nghiệp mà là một bổn phận đạo đức. Ông cho rằng “Trong thời đại của sự lừa dối phổ quát, nói ra sự thật là một hành động cách mạng.” Khi viết cuốn “1984”, ông bị bệnh lao gặm nhấm, sống cô lập trên một hòn đảo băng giá ở Scotland. Ông viết giữa những cơn ho dồn dập, không chịu giữ gìn sức lực. Ông biết thời gian không còn nhiều. Ông muốn để lại một sự thật cuối cùng trước khi tiếng nói của mình tắt lịm. Và khi tiếng nói ấy tắt đi, ông không chỉ để lại những cuốn tiểu thuyết, Ông để lại một tấm gương. Một tấm gương mà cho đến hôm nay vẫn phản chiếu thế giới của chúng ta với độ trung thực đáng sợ.

George Orwell không chỉ viết về áp bức. Ông đã nhìn thấy nó, Ông đã chịu đựng nó; Ông đã chống lại nó và với một vết sẹo trên cổ cùng ngọn lửa bất khuất trong từng chữ, ông đã cảnh cáo chúng ta để chúng ta không bao giờ có thể nói rằng mình không biết.

Ngày nay, với kỹ thuật tân tiến, kẻ cầm quyền còn kiểm soát chúng ta một cách tinh vi hơn lười ông kể trong “1984”. Năm 1984, mình đang làm việc tại Thuỵ Sĩ. Phong trào Solidarnosc từ Ba Lan đã lan toả khắp âu châu. Giới trí thức tây phương bắt đầu đặt lại câu hỏi, về chủ nghĩa cộng sản, chiến thắng của cộng sản tại Đông NAm Á cũng như Phi châu khi đám khờ me đỏ, tàn sát 1/5 dân khờ me. Khi các chiếc thuyền nhỏ bé vượt biển Đông NAm Á từ thiên đường mù Việt Nam.

Họ đặt lại câu hỏi lý do người Việt ra đi sau khi đạt được hoà bình, liều chết mà theo cao uỷ tỵ nạn liên hiệp quốc thì chỉ có 50% người Việt vượt biển đến được bến bờ tự do. Phải đợi thêm 5 năm sau năm 1984 như ông Orwell đã cảnh cáo, Liên Sô mới sụp đỗ. Nhưng thế giới chưa kịp vui mừng thì khám phá ra các xứ tự xưng là tự do dân chủ cũng kiểm soát người dân tinh vi hơn với những phương pháp truyền thông để cấy vào đầu chúng ta những tư duy, không chống lại nhà cầm quyền. Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Giấc mơ Hoa Kỳ bị đánh cắp

 Tài sản người Mỹ cao tuổi chuyển về đâu

Sau khi ra trường, mấy đứa con đi làm vài năm thì bắt đầu đặt câu hỏi tiền làm ra đi về đâu vì chả còn đồng xu dính túi. Chúng mới hỏi mình, người nông dân chân chất. Mình trả tiền cho chúng đi học khoá tài chính căn bản. Thế là chúng giác ngộ cách mạng, phải cần kiệm, đừng sống theo kiểu khoe mẻ, ta đây đã thành công ăn các tiệm sang trọng, sống cuộc đời yêu cuồng sống vội. Để rồi sau này khóc cho vơi đi những đồng tiền. 

Có người kêu bán căn nhà của họ và cho tiếp tục trả nợ của họ với 2.75% tiền lời. Mình giúp thương lượng cho chúng mua. Chúng rất vui vì mỗi tháng bỏ túi $1,000. Lại được khấu trừ thuế vào lợi tức hàng năm này nọ. Nên bắt đầu tiết kiệm, để dành tiền mua nhà cho thuê. Cứ mỗi tối thứ 2, mấy cha con gọi điện thoại nhóm nói chuyện, chúng thắc mắc gì thì hỏi mình trả lời.

Câu hỏi mà giới trẻ ngày nay thường đặt ra, làm sao mua được căn nhà sau khi xong 4 năm đại học, mắc nợ tiền đại học vài chục ngàn, ai học cao hơn hay chuyên ngành có thể lên đến $500,000 như thằng cháu mình xong nha sĩ chuyên ngành nhổ răng cấm. Đi làm thì lương không tăng, không còn tiền để tiết kiệm là ngọng muôn đời.

Ông thống đốc tiểu bang Florida, lên tiếng bãi bỏ vụ đóng thuế địa ốc hay ông Trump cũng ủng hộ. Thoạt đầu thì thấy có lý nhưng xét kỹ hơn là họ đang chuẩn bị thi hành các luật để giúp các công ty lớn như BlackRock,…. Mình không lấy thí dụ của tiểu bang Cali vì rất khó đặt trong trường hợp chung của Hoa Kỳ. Cali rất đặc biệt. Người ta đoán độ 10% dân số là di dân lậu. và chính phủ Cali cho biết tiểu bang này cần thêm 5.5 triệu căn hộ.

Từ năm 1980 đến nay, giá nhà tại Hoa Kỳ lên giá trung bình 400%. Một người Việt định cư tại Hoa Kỳ, dành dụm tiền bạc, có thể mua căn nhà năm 1980, sau 5 năm định cư tại Hoa Kỳ với giá $80,000. Những căn nhà này, ngày nay có giá trị trung bình $320,000. Khi mình sang Cali, nhà xuống tơi bời hoa lá. Căn nhà đầu tiên hai vợ chồng mua 2 tuần lễ trước khi làm đám cưới với giá $180,000, 3 năm sau nhà xuống đến $150,000 hay - 20%. Lý do đó mà ngân hàng chỉ cho vay 80% trị giá căn nhà để lỡ có xuống thì họ huề vốn khi xiết nợ.

Rồi nhà lên lại, đến năm 2008, xuống cái đùng. Mình chạy đi mua nhà giá $50,000/ căn, cho mướn $1,200/ tháng. Rồi các công ty lớn như Blackrock nhảy vào mua đâu 17,000 căn nhà riêng, công ty Vanguard nhảy vào mua 12,000 căn, State Street vớt thêm 8,000 căn khiến nhà lên lại. Theo Goldman Sachs dự đoán thì vào năm 2030, các công ty lớn này sẽ sở hữu 40% căn nhà riêng cho thuê. Năm 2008, 72% người Mỹ sở hữu một căn nhà. Ngày nay chỉ còn 65%. Và khi thế hệ Babyboomers qua đời với Proposition 19 thì chắc con số này càng giảm nhiều. 15% căn nhà riêng tại tiểu bang Cali không mắc nợ ngân hàng nên chính phủ nhắm vào để đánh thuế.

Các công ty này mua với giá 70% dưới giá thị trường, nhà nào họ không thích thì bán rẻ lại như mấy căn mình mua với giá $50,000, còn nhà xịn thì họ giữ lại cho thuê. Cái mất dạy là họ mượn nợ 0.5% của chính phủ rồi cho thuê lời 7-8%, do thuế của người Mỹ đóng. Trong khi nông dân như mình phải mượn 4-5%, nay thì 8%.

Lúc đầu mình nghĩ các công ty này mua rẻ để bán lại như các nhà đầu tư thông thường nhưng không. Họ giữ các nhà này vĩnh viễn để cho thuê. Đó là chính sách đầu tư của họ ở thế kỷ 21. Để mình làm tính một căn ra sao:

Nhà giá $300,000, mượn tiền cho 1%, trên thực tế là 0.5% cho 30 năm. Trả mỗi tháng $965, tiền thuế và bảo hiểm độ $400/ tháng xem như tổng cộng họ phải trả $1,400/ tháng kể cả tiền chi phí quản lý,… mỗi tháng tiền thuê là $2,100.00, họ bỏ túi $700. Khấu hao được được $2,200. Xem như họ bỏ túi được $700 không thuế chưa kể chi phí. Nay nếu đảng cộng hoà ra luật không phải đóng thuế điền địa là mấy công ty này lời khẩm.

Các công ty này mua bằng tiền tươi, không phải mượn nợ. Điển hình, một căn nhà giá $300,000, chúng ta muốn mua, phải nhờ ngân hàng làm tờ giấy pre-approval nói rằng chúng ta có khả năng mượn được số nợ này trong khi các công ty này đến mua với $300,000 tiền tươi, với 10% giá cao và không đòi hỏi thanh tra vớ vẩn gì cả. Vậy chủ nhà bán cho ai.

Mình nhớ có căn nhà bị ngân hàng tịch thâu, mình nhờ người listing agent mua dùm mình. Khi gặp mình bà ta kêu đã có 3 cái offer bằng tiền tươi. Nhưng vì bà ta ăn hai đầu nên nói với ngân hàng bán cho mình. Mình phải mượn nợ tư nhân để mua rồi sau 1 năm thì tái tài trợ lại để trả cho chủ nợ tư nhân. Thiên hạ cứ kêu là người Tàu sang mua hay đại gia Việt Nam sang mua mới làm vậy. Thật ra chỉ là thiểu số, còn là do các công ty này mua. Họ lúc nào cũng đánh lạc hướng dư luận.

Mình đưa thí dụ cách công ty lớn mượn tiền chính phủ với tiền lời rẻ: trường hợp công ty Solyndra, sản xuất điện năng mặt trời. Công ty này cúng $500,000 cho quỹ bầu cử cho ông Obama. Đắc cử ông Obama kêu đệ tử cho công ty này vay $550,000,000 với tiền của quốc gia. Xin nhắc lại 550 triệu mỹ kim. Một năm sau tổng giám đốc bỏ túi $100 triệu đô, và cho phá sản. Cộng Hoà chắc chắn cũng có nhiều phi vụ như vậy. Người dân đi làm đóng thuế để trả các nợ bị xù. Cho nên anh bầu cho dân Chủ hay chị bầu cho Cộng Hoà, đều đóng thuế hết cho mấy tên cúng tiền cho quỹ bầu cử mấy ông bà của hai đảng.

Khi khủng hoảng tài chánh xảy ra năm 2008, ông cựu bộ trưởng tài chánh Paulson, thành lập công ty với vài tên tài phiệt, mượn tiền chính phủ để mua lại nhà cửa, địa ốc do ngân hàng IndyMax với giá 70%. Nghĩa là nếu giá trị xuống dưới 70% thì chính phủ bù lại cho họ. Do đó mình kêu chuyên gia địa ốc kiếm nhà bị tịch thâu của công ty Indymax. Giá họ đòi $250,000, mình trả 99K, 180,000 mình trả 50K, đều được chấp thuận. Họ đâu thèm để ý, không muốn giữ các nhà ở khu nghèo, không an ninh nên bán rẻ cho mình và các tên mua nhà cho thuê, chính phủ vẫn hoàn lại cho họ tiền lỗ. Nhưng toàn là khu nghèo, mấy năm trước giá nhà lên cao mình bán hết để mua nhà gần nhà.

Vấn đề là các công ty này qua trung gian sẽ cho thuê lại giá rất đắt. Xem như họ lấy tài sản của người ta bằng tiền mượn rẻ gần như bèo của chính phủ để mua nhà của người dân lao động rồi cho vay lại với giá cắt cổ. Điển hình là trả tiền thuê $2,100 trong khi nếu mua nhà thì chỉ trả $1,800/ nắng.

Vấn đề là họ tạo ra sự khan hiếm thị trường nhà cửa vì thường là thị trường tự thay đổi lên xuống theo cung cầu. Điển hình ở Cali, dân số là 40 triệu người và họ cho biết cần thêm 5.5 triệu căn hộ. Giới trẻ đi làm trả $2,800 cho một căn phòng ở New York như con gái mình với 2 cô bạn, chủ nhà cho mướn $8,000/ tháng. $2,800 nghĩa là con gái mình phải làm $5,600 đóng thuế 50%.

Vấn đề là xây nhà bây giờ với luật lệ mới thì rất đắt thêm mấy vụ bảo vệ môi trường bú xua la mua. Như mình kể trên nay họ lên tiếng không đóng, bãi bỏ tiền thuế địa ốc là để giúp các công ty này. Ai có nhà thì nhất trí nhưng thành phố cần tiền thuế để trả lương cho công chức, này nọ,… vậy là họ phải đè đầu dân mướn nhà trả thôi.

Năm 2009, khủng hoảng tài chánh, các công ty này mua đất nơi có thể xây dựng và giữ thay vì xây cất khiến đất lên giá. Một lô đất ở Dallas năm 2019 bán giá $30,000, nay có thể bán với giá $90,000. FED tham gia vào vụ này vì suốt 12 năm trời họ giữ tiền lời rất thấp và các công ty này có thể mượn với tiền lời 0.25% và đầu tư vào địa ốc với 7%. Bây giờ cho lên cao, bình thường lại.

Mình hay nhắc cho thằng con là sau này nếu tiền lời xuống lại 3-4% thì cứ mua thả dàn. Mình lười đi mua thêm nhà khi tiền lời xuống, ai gọi thì đi mua còn không thì trồng bơ cho đời nông dân thoải mái con gà kê.

Có người thắc mắc tiền lời chính thức là 0.25% nhưng sao mình đi mượn là 3%. Lý do là ngân hàng mượn của chính phủ là 0.25% nhưng khi cho mình vay thì họ vớt thêm 2.5% đến 4% tuỳ theo tín dụng của mình. Do đó muốn giàu thì phải làm ngân hàng.

Ngày nay thế hệ con cháu mình đa số không tin có thể mua được nhà với số nợ đại học phải trả. Lý do là lương bổng của thợ thuyền dưới 35 tuổi không gia tăng, và giảm 8% từ năm 2000. Sinh viên cao học vào học với cái nợ trung bình $37,000. Bảo hiểm y tế gia tăng thì tiền đâu sinh con đẻ cái. Thế hệ này hoàn toàn bị khoá cửa cơ hội tạo dựng tài sản cho tương lai. Nô lệ thế kỷ 21.

Trong khi đó 10% người Mỹ chóp bu sở hữu 70% tài sản của Hoa Kỳ, 50% hạng bét như mình sở hữu 2%. Căn nhà là cái máy để tạo dựng tài sản mà ngày này chúng ta khoá lại thì xem như xoá sổ giới trung lưu Hoa Kỳ. Ngày xưa, còn bé đã học cái nhà là nhà của ta, ông cố ông cha làm ra, các con phải gìn giữ lấy. Giữ nhà là cách tạo dựng tài sản cho mai sau.

Lấy thí dụ ở Austin, Texas năm 2010 một căn nhà trung bình trị giá $180,000 và năm 2024 lên đến $520,000. năm nay xuống te tua) Trong khi đó lương bổng từ $45,000 lên được $62,000. Tính ra giá nhà lên 189% trong khi lợi tức lên có 38%. Một kỹ sư ở Austin ngày nay với lương $80,000 có sức mua (purchasing power) ít hơn một cô thơ ký làm $35,000 năm 1995. Cho thấy không phải là tiến bộ mà đi thụt lùi ẩn dạng trong phồn vinh giả tạo mà Việt Cộng hay tuyên truyền.

Từ đó nhiều người trung lưu mới bỏ đi sang các tiểu bang rẻ hơn như Idaho, xứ trồng khoai tây mà 10 năm trước, họ di dân đến đó đông khiến giá địa ốc lên như diều. Từ 60% đến 80% từ 2019 đến 2024. FED in tiền ra khiến vật gia leo thang 15 đến 20% nhưng lương bổng vẫn không nhích lên. Họ muốn thổi phồng trị giá địa ốc vì biết 70% người Mỹ không thể nào sở hữu được một căn nhà.

Những người mua nhà đầu tiên (first time Buyer) được giúp $10,000 chả thấm thía gì với giá nhà $400,000 còn Cali ở Quận Cam giá 1 triệu. Trong khi nhà tình nghĩa giúp người nghèo phải tốn $600,000 để xây thì thằng tây nào có tiền để mua.

Cứ lấy thí dụ 2 gia đình lợi tức như nhau vào năm 1990, độ $50,000/ năm. Gia đình A mua căn nhà giá $120,000, còn gia đình B mướn căn nhà tương tự cạnh nhau. Năm 2024, gia đình A mua căn nhà này có equity $320,000 trong khi gia đình mướn căn nhà, chả có gì cả, sau khi trả $350,000 suốt 34 năm qua. A có $320,000 còn B chả có gì và nếu chúng ta cứ tính nhân lên hàng triệu thì sẽ biết sự khác biệt ra sao. Cái mất dạy là chúng cho mấy tên chuyên gia tài chánh ra hô hào không nên mua nhà mà mướn nhà. Dùng tiền đầu tư vào thị trường chứng khoán. Trả tiền thuê nhà còn đắt hơn tiền mua nhà thì còn tiền đâu mà đầu tư. Hôm tước, mình ghé nhà một người quen, được biết là mỗi tháng gia đình trả $2,500 tiền đất của Mobile home của họ.

Để mình thụt lùi lại một tí vào năm 1945, Hoa Kỳ có ra luật G.I. Act, để giúp các cựu chiến binh mua nhà và đi học lại. Chỉ có 5% cựu chiến binh da đen được hưởng quyền lợi này trong khi người Mỹ da trắng thì được đi học lại như trường hợp phó tổng thống JD Vance, lên đến luật sư. Mua nhà không cần tiền đặt cọc. Chính phủ cho vay 100% với tiền lời rẻ. 30 năm sau, người Mỹ da trắng, lương cao hơn vì đi học đại học, để căn nhà lại cho con cháu, giúp chúng tiến nhanh hơn trong khi người da đen cứ ì à ịch rồi nghiện ngập, gia đình bỏ nhau, ly dị, tù đày không ngất đầu lên nổi. Cho nên sở hữu một căn nhà rất quan trọng cho con cháu sau này.

Có ông kia quen kể; khi mới sang Hoa Kỳ, không có tiền nên mướn căn hộ ở khu nghèo nên hai đứa con đầu lo sợ vì không dám ra khỏi nhà, lớn lên cũng nhút nhát trong khi hai đứa sau được ở trong căn nhà ở khu an ninh hơn thì mạnh dạn hơn, không nhút nhát.

Được cái cộng đồng người Việt mình sang đây, chịu khó để dành tiền. Anh em giúp nhau để mua nhà này nọ nên thế hệ đầu tiên tậu được cái nhà, tạo dựng giấc mơ Mỹ. Vấn đề là thế hệ thứ hai có hưởng được phần nào không. Có thể nếu thế hệ con cái chịu khó để dành tiền nhưng đến thế hệ thứ 3 là ngọng. Nhất là ngày nay ở Cali họ ra luật Proposition 19 để đánh thuế thừa kế. Ai có nhà để lại cho con cái bị đánh thuế cho nên chúng ta nên hô hào bỏ phiếu cho Dân Chủ để được đánh thuế vào tài sản những gì mình làm cả đời khi chuyển qua cho con cái để nói lên tình yêu thế giới đại đồng. Chúng ta dành dụm để giúp đỡ tha nhân khó khăn hơn chúng ta giúp tạo phước đức nhiều hơn cho tha nhân.

Các công ty lớn gây ảnh hưởng chính quyền để xây dựng ít nhà cửa khiến giá nhà lên cho họ. BlackRock có tiền nhiều như núi hơn tất cả các GDP của các nước trên thế giới ngoại trừ Hoa Kỳ và Trung Cộng.

Người ta dự đoán vào năm 2030 giá nhà trung bình ở Hoa Kỳ sẽ lên $500,000 trong khi lợi tức của mỗi gia đình người Mỹ lên $80,000, tỷ lệ căn nhà giá gấp 6 lợi tức. Tỷ lệ từ xưa đến nay là 3.5 cho 1. Nay 6 cho 1. Khi đồng chí gái và mình mua căn nhà 2 tuần trước khi làm đám cưới giá $180,000 trong khi lợi tức hai vợ chồng đâu $70,000. Gần 2.6 cho 1.

Khi xưa người ta tính tiền nhà cửa tốn độ 30-35% lợi tức nay thì lên đến 40-50%. Đưa đến giới trẻ không kham nổi nên ở nhà với bố mẹ, không dám ra riêng, tự lập không muốn đám cưới, sinh con để cái. Và không tin vào giấc mơ Hoa Kỳ nữa.

Thị trường chứng khoáng lên như điên nhưng các chuyên gia tài chánh mình theo dõi đều khuyên cẩn thận năm 2026 có thể lộn xộn. Bà thủ tướng Nhật Bản mới lên đang thay đổi tình hình tài chính, bán trái phiếu của Hoa Kỳ, Trung Cộng cũng bán dần dần, BRICS bắt đầu mua bán với tiền bạc của họ. Đồng Mỹ kim giảm giá và có thể lộn xộn, bất ổn. Nhiều nơi đánh nhau, Ukraine, Campuchia, Thái Lan. Nay đến chận tàu dầu của Venezuela. Chọc anh ba tàu, anh ta bán trái phiếu là khổ đời Bác Sam. Năm 2026 có thể có nhiều biến đột, cần lưu ý. 

Gần đây tài liệu cho thấy nhà ở Florida, Texas xuống nên có thể thị trường địa ốc sẽ sụp trong năm tới hay  năm 2027. Nhà xuống thì con cháu chúng ta mới có cơ hội mua nhà nhưng phải để dành tiền, tiết kiệm thay vì Black Friday. Tích tiểu thành đại thành vì đi mua đồ để lấy le với những người mình không ưa rồi về già chả còn gì lại khóc cho vơi đi những cuộc tình.

Tin Giờ Chót: tổng thống Trump mới nói đến sẽ cấm các đại công ty mua nhà cửa cho thuê khiến cổ phiếu của Blackstone xuống 6% tổng một ngày. Còn phải ra quốc hội này nọ nên còn chưa ngã ngủ ra sao nhưng nếu luật này được ban hành thì hy vọng con cháu mình sau này có thể mua nhà ở được.

Chắc sẽ bớt đi chơi. (Còn tiếp)

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Vespasienne, chỗ đi tè ở Paris xưa

Nơi đi tè của Tây ở Paris

Váy khi xưa rộng để mấy bà đứng tè vô tư, không ướt váy.

Đồng chí gái rất ghét Paris, lý do là đi kiếm chỗ mỗi lần mót tè là một vấn đề. Ngày nay chúng ta sống trong tiện nghi, vệ sinh nên quên hay không biết nhưng gì thế hệ cha ông ta đã trải qua. Mình có kể việc đổ bô của vua tại điện Versailles và vệ sinh của quý tộc Pháp khi xưa không như ngày nay. 

Đi chơi với bà cụ vừa rồi ở Nam Dương và Tân Gia Ba, mình hay hỏi mẹ mình có buồn tiểu không. Rồi kiếm chỗ dẫn mẹ đi. Lý do mình hỏi là vì có một bác sĩ người Mỹ nói với mình trong một chuyến đi làm từ thiện y tế tại Việt Nam. Ông ta hỏi phụ nữ Việt Nam không đi tè. Mình nói đi chớ. Ông ta kể là quan sát thấy phụ nữ đợi chờ tới phiên được khám bệnh, lấy nước nơi bình để cho ai cần uống, để đưa cho con, chồng hay bố mẹ còn họ thì không uống. Mình đoán là tại ở Việt Nam không có nhà vệ sinh công cộng nhiều nên phụ nữ không dám uống nước, thì mót tè. Do đó họ hay có vấn đề với thận. Ở Hoa Kỳ, chạy xe đi chơi với đồng chí gái thì cứ 1 tiếng lại phải dừng chỗ nghỉ chân trên xa lộ để đồng chí gái đi tè.

Lâu đài Versailles nguy nga tráng lệ mà không có chỗ đi vệ sinh. Vua sáng dậy ngồi trên cái ghế, có cái lổ như cái bàn cầu ngày nay rồi đại tiện xong thì có người vác bô đi đổ ngoài trời. Giới quý tộc đang tán nhau, mắc tè thì kêu “garçon”, tên bưng bô lại, rồi vén váy lên phủ trên cái bô rồi tè vô tư trong khi mi nhau hay tán nhau. Je t’aime mon amour. Vua Henry VIII bắt mấy bà tình nhân không được tắm 3 tháng 10 ngày trước khi thả gà ra đá với ông ta.

Coi phim xưa, sẽ thấy phụ nữ bận váy có vòng tròn khiến váy xoè rộng ra, lý do là để đứng tè không bị bắn ướt váy hay chân. Nhờ ít tắm nên người Pháp mới sáng chế ra nước hoa đắt tiền để áp đi mùi hôi của cơ thể. Ai buồn đời thì tìm đọc trên bờ lốc.

Pissotière cho hai người, bên ngoài để dán quảng cáo, lòi chân

Khi đi du lịch điều tiên quyết là kiếm chỗ có thể đi vệ sinh. Trong thành phố thì mình sử dụng ứng dụng Flush để tìm chỗ đi tè gần nhất. Còn leo núi thì kiếm chỗ trống, khuất đường mòn, không ai bò đến mà vô tư với gió trời. Khi mình mới đến Paris, hay đi lông bông khắp nơi để xem Paris có gì lạ không Sơn thì có vấn đề mắt tè. Vào quán thì không có tiền uống nước. Được cái dạo ấy họ có những nơi, được gọi là Vespasiennes. Chỗ đi tiểu lộ thiên, chỉ dành cho đàn ông còn đàn bà thì không có. Mình đoán là khi họ thành lập những địa điểm đái đường khi xưa, chỉ có đàn ông ra đường còn phụ nữ ở trong nhà. Không đi làm ở các công sở như ngày nay.

Cái này chỉ dành cho một người đứng lại tè, thiên hạ đi ngang đều thấy hết nhưng vô tư như người Paris. Cột trụ tè được làm theo một hình trụ nên người Pháp gọi Colonne Rambuteau, tên ông Prefet của vùng Seine, sau này cứ bị hắt xì hoài vì dân Paris đi tè, cứ gọi tên ông ra mà chửi nên ông ta tư duy đột phá gọi là Vespasienne.

Lý do là khi xưa, ra đường ở pháp rất là hôi thối, thiên hạ đại tiện ngoài đường hay tè, thêm mấy con ngựa, phọt kít đầy đường, chưa kể đạp cứt chó rồi khi mưa, tuyết xìn lầy đầy nơi. Chỉ sau này thời Napoleon đệ Tam mới kêu ông thần Haussmann, cho làm cống rãnh này nọ mới dẹp được mọi việc.

Tây gọi các địa điểm này là “vespasienne” có nguồn gốc từ hoàng đế la mã tên Vespasian (cai trị AD 69–79), chơi cha thiên hạ, đánh thuế nước tiểu trong các nơi công cộng để sử dụng trong việc ngâm da thú và giặt áo quần vì trong nước tiểu có ammoniac. Nghe nói ông này nói với con trai Titus là tiền không có mùi hôi (pecunia non olet) khi thiên hạ chửi ông ta đánh thuế nước đái. Nếu các bác nào đi Thổ Nhĩ Kỳ hay Tunisia, sẽ viếng các thành phố cỗ của La mà khi xưa, thì thường sẽ thấy trước cửa thành, sẽ có một nhà tắm họ gọi là Hammam, để người khách xa tắm rữa để không còn các vi khuẩn lạ trước khi được vào thành phố, nhiều khi họ đi đường cả tháng trên biển hay bộ nên người hôi hám, có thể bị bệnh. Mình có kể trong chuyến đi Thổ Nhĩ Kỳ cách đây mấy năm. Không tắm rữa, giặt quần áo thì chưa được vào.

Cái này ở đại lộ nên có đến 6 chỗ đứng tè, có cả điện đường để trời tối vẫn thấy đường mà tè. Sau này bổng nhiên có phong trào đồng tính nổi lên, là địa điểm để mấy ông đồng tính đến tìm nhau trong hơi thở nhà tè mà dân Paris gọi tiếng lóng là “tasses”. Hình cũ xưa khi mấy cây được trồng, dạo mình đi học thì cây lớn lắm che bóng mát.

Tại Paris, các địa điểm đi tè được xây dựng trong thời gian 1830-1834 trên các đại lộ chính như Boulevard Saint Michel, Montparnasse,… sau đó ông Prefet tên Claude-Philibert Rambuteau cho gắn thêm 400 địa điểm, chỉ đi tè chớ không có đại tiện. Các cấu trúc này khiến dân tình gọi là “colonnes Rambuteau” khiến ông này không thích lắm, tên mình mà họ gọi là chỗ đi tè nên đổi tên thành “vespasiennes” giúp cải thiện vấn đề vệ sinh. Rồi đến thời ông Haussmann thì cho gắn các địa điểm bằng gan có đến 2-8 chỗ đứng tè, bên ngoài dùng để bán quảng cáo, lấy tiền để trang trải chi phí.

Đến năm 1930 thì Paris có đến 1,230 địa điểm đi tè, được gọi là “pissotières,” “tasses (nơi các ông đồng tính gặp nhau)” hay “ginettes” theo tiếng lóng của dân cư Parisien. Hồi mình mới sang Paris, tiếng tây đã lọng ngọng mà gặp dân Paris, họ xổ toàn là tiếng lóng nên chới với, điển hình một quan pháp (franc) họ gọi là “balle” kiểu “T’as cent balles” nghĩa là có một franc không. Lý do là trước khi mình sang tây, thì chính phủ tây đổi tiền, thời De Gaulle vì lạm phát sau chiến tranh. 1 franc mới đổi 100 quan pháp cũ. Dân tây kêu quan cũ là Balle (tiếng lóng) nên 100 balles là 1 quan mới. Mình chới với, ngọng như bò đội nón nhưng độ 2 năm ở trường cao đẳng quốc gia mỹ thuật thì tiếng lóng mình nghề như tây, ngày nay khi mình về tây chơi, gặp lại bạn bè, nói chuyện chúng kêu tiếng lóng mày quá cổ lổ xỉ, cần được cập nhật hoá. Chán Mớ Đời 

Thường mình thấy sơn màu xanh, vào các công viên cũng hay thấy mấy địa điểm này

Từ năm 1960 trở về sau đến thời mình ở Paris thì các địa điểm này từ từ được tháo dỡ đi, và xây các địa điểm dưới đường hầm để cải tạo hình dáng của Paris . Đến khi mình gần ra trường thì họ bắt đầu gắn các nhà vệ sinh do công ty JC Decaux thiết bị, tự xử và có thể đi đại tiện và nam nữ đều được sử dụng. Hình như phải trả tiền. Mình chưa bao giờ sử dụng thì đi xứ khác kiếm cơm. Nghe nói ngày nay chỉ còn một cái duy nhất là ở đường Arago quận 14. Ai đi du lịch xứ này thì chụp hình một cái. Ngày nay có những địa điểm cho thiên hạ sử dụng gọi là Sanisettes, nghe nói có đến 400 địa điểm miễn phí. Những lần ghé Paris gần đây, em không sử dụng, ít thấy. Chỉ ghé tiệm ăn hay rượu, kêu chai nước suối rồi hỏi đi tè chỗ nào. Xong om

Hiện đại ngày nay do công ty JC Decault. Đi Úc Châu, Tân Tây Lan mình cũng thấy loại này, xem ra người Pháp đã xuất cảng được chỗ đi tè công cộng trên thế giới.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn