Tết cuối cùng tại Việt Nam 52 năm xưa

 Tết cuối cùng tại Việt Nam

Hôm nay, bổng nhiên nhớ đến cái tết cuối cùng ăn Tết với nhà và bạn bè tại Đà Lạt xưa. Già lại nhớ chuyện xưa. Năm đó là năm thi tú tài IBM, cả đám bạn học chung kêu đi chơi cho đã mấy ngày tết rồi ra giêng lo học thi tú tài cả rớt lại đi lính. Mấy ngày Tết thì lo việc nhà, đi chúc tết mấy người họ hàng đến mồng 4 Tết thì cả đám rủ nhau đi Ninh Chữ, Phan Rang chơi.

Dương Quang Trí mượn xe Dodge của bố hắn để chở tụi này. Xe trên nguyên tắc là 9 người. Để xem ai và ai. Trí, Võ Hoàng Đa, Nguyễn Đình Tài, Phạm Thành NGuyên, mình, mời thêm hai chị em Phi LIên Sô, Mai Thanh, chị Nga chè Mây Hồng vì tên Trí kết cô nàng, Cái Bớt một thời và Hùng Con Cua. Tổng cộng là 10 mạng. Mình xung phong đem một can xăng, còn mấy cô thì lo bánh mì, thức ăn thức uống. Để xem HÙng Con cua cua dính Phi Liên sô, Đa thì mê Tomorrow Sound, Trí và Nga Mây Hồng, mình và Cái Bớt Một Thời. Chỉ có Nguyên và Tài là chưa bị dính ai hay chưa cho biết. Sau này mới biết đối tượng của tên Tài. Tết hắn và Hùng Đen đi thăm mấy cô ngày trong lớp. Ngoại trừ thằng Nguyên thì cả đám con trai đều biết lái xe hơi nhưng chưa có bằng lái. Kinh

Trí và Đa chạy xe đến nhà mình đón rồi tuần tự chạy đón mấy người kia nên cũng mất cả tiếng để vớt cả đám. Chiếc xe Dodge màu xanh da trời, hình như kiểu Phantom. Thấy cái xe lần đầu tiên thấy sang trọng không thể tả. Sau đó xe trực chỉ xuống đèo Ngoạn Mục. Trên xe, cả đám mở băng cassette trong xe của bố thằng Trí, thời đó quá đỉnh. Mình nhớ có bài Please Love Me chi đó, khiến Phi Liên Sô hỏi tại sao nhạc tây hay chêm tiếng anh vào khiến mình ngọng chả biết trả lời ra sao. Hết nhạc tây đến nhạc ta. Loại nhạc trẻ thời đó, với nhạc tây được dịch ra tiếng Việt này nọ. Nhạc thì Hùng con Cua đem theo. Tên này giàu nên có băng cassette.

Lúc đầu Trí lái sau đó xuống đèo xong thì đổi tay lái đến mình để anh chàng Trí có thể ngồi cạnh Nga mây hồng cho đời thêm vui. Ngồi cạnh đối tượng, hắn đột xuất xuất khẩu thành thơ bài thơ “Bastos de luxe”. Mình rất ngạc nhiên là anh chàng này không giỏi về triết học lắm vì hắn nhảy 2, 3 lớp từ Adran sang nên tiếng Việt còn ngọng hơn mình. Nhưng có lẻ hắn đã biết yêu Nga Mây Hồng nên thổn thức đọc mấy bài thơ tình do dân hút thuốc làm. Để xem còn nhớ hay không. Thật ra Nga Mây Hồng lúc đầu đi chơi với Trần Thiện Tân, nhà ở Tùng Nghĩa, sinh 1953 nhưng trên giấy tờ thì sinh năm 1959. Hắn lên ở trọ khu nhà  của bà Mười Võ, ngay ngã ba chùa. Đặc biệt là lâu lâu tên này có mấy tên bạn mặt mày ngầu lắm ở đâu chui ra, vào nhà hắn ở mấy ngày. Nay thì mình đoán là dân trong rừng ra khiến Nga Chè Mây Hồng ớn da gà nên từ từ chạy theo tên Trí.

Tên Trí này được xem là đô con nhất trong đám, con tây lai nên bự con thêm làm vườn, lái xe máy cày nên có bắp thịt. Hắn hay phụ bố hắn là ông Marcel làm vườn trên Đa Thiện, chỗ vào đập Đa Thiện, thung lũng tình yêu. Lâu lâu có hàng xóm kêu hắn cày đất cho nên có tiền, chạy lại nhà với chiếc xe Vespa Sprint màu xám, rủ bạn bè đi ăn chè Mây Hồng. Kết con bà bán chè thì chỉ có lỗ vốn, phải ăn chè mà sợ ngại ngùng thì kêu bạn đi chung cho đỡ ngại ngùng nên lại tốn tiền nhiều hơn. Mình thì quen với gia đình chị Nga, chè Mây Hồng, con bác Tám. Hàng năm, bác trai nấu bánh tét dùm cho nhà mình. Mình chơi với em trai của chị, Phước và Hải nhưng không hiểu sao lên trung học lại học chung lớp. May không phải lòng nhau chớ nếu không khi xưa chị chị em em nay anh yêu là Chán Mớ Đời. Đúng hơn là chung giờ sử địa. Nên tên Trí phải cầu cạnh mình đi ăn chè để có cớ nói chuyện với chị Nga.

Tên Trí bổng đọc thơ khiến mình thấy tên này sao văn chương quá giỏi. Bài thơ được mang tên Bastos Luxe, dạo đó có thuốc lá Bastos thêm loại Luxe nữa nên mấy ông thần ngồi uống cà phê, dựa theo tên của thuốc để làm thơ như thuốc Salem, họ hay gọi Sao Anh Làm Em Mệt này nọ,… đây là lần đầu mình nghe bài thơ này. Chả hiểu sao đến nay đã 52 năm vẫn còn nhớ. Kinh

Buồn những lúc cô đơn gối chiếc

Ánh lửa tù đốt cháy cả tương lai

Song cửa sắt ngăn đôi đời du đảng

Tiếc làm gì khi mối tình ta tan vỡ

Ôi dĩ vãng tương lai và hiện tại

Sống làm gì với kiếp lang thang

Lời hẹn ước năm xưa em còn nhớ

U sầu buồn hởi cố nhân

Xe hoa đón rước người em gái

Em đã sang ngang lỗi hẹn thề

Cả đám nghe tên Trí đọc thơ hắn chép ở đâu nghe cực đỉnh. Cả đám khói chí, tên Nguyên xin chép để viết thư tình tặng ai không biết. Dạo sang trường Việt, nghe Huỳnh Kim Sang và Ngô VĂn Thuỷ đọc thơ Nguyễn Bính, Huy Cận,…sao thấy chúng tài giỏi kinh hồn. Viết đến đây thì mới chợt nhớ là có hai mạng đã chết sớm, giả từ cuộc chơi là Nguyên và Trí. Phi Liên Sô, Hùng COn Cua, Mai Thanh, Đa và cái bớt một thời vẫn còn sống, không biết Nga Mây Hồng còn sống hay không vì về Đà Lạt không gặp. Nghe cô em kể thì vẫn còn sống.

Khi xe đến bãi biển Ninh Chữ, cả đám kêu đói thì khám phá ra can xăng bị đỗ ra ngoài làm ướt mấy ổ bánh mì. Chán Mớ Đời. Thế là cả đám đói meo râu chỉ uống nước cầm hơi đến khi đến giờ thì lái xe về. Đậu xe trên bãi cát nên lúc chạy ra phải đẩy mệt thở. Mấy tên nhảy xuống xe đẩy trong khi mình cầm vô lăng. Đến đèo Sông Pha thì ghé qua một quán bên đường uống nước và kiếm bánh mì ăn cho đỡ đói. Chỉ nhớ Cái Bớt Một Thời kêu mình đừng có uống ly coca đá nhanh vì buốt đầu thay vì buộc giá tim tôi. Mà đúng thiệt uống nhanh lạnh cái đầu nên từ đó hết dám uống coca. Mấy thằng có bao nhiêu tiền lì xì tết rút ra để trả tiền cho mấy cô, ga lăng ra phết.

Thằng Đa dạo ấy mê Mai Thanh nhưng có lẻ hắn hơi thấp người nên Mai Thanh chưa chịu. Sau 75, Đa tổ chức vượt biển ở Long Xuyên, lên Đà Lạt, để rủ cô nàng đi vượt biển nhưng cô nàng bận ở khách sạn Du Parc, không lẻ đến lễ tân kêu đi vượt biển không nên đợi chiều ghé lại. Ai đời, nó đi chùa Tàu với tên bạn, tên này rủ hai cô đi chung ngày tết cho vui. Vào chùa ông thầy chùa hứng tình sao kêu cô mà tên bạn đèo đi hợp tuổi với nó thế là ra về, nó chở cô nàng về và rủ đi vượt biển luôn. Sau này gặp nhau lại nhà mình, anh chàng mới kể chuyện đời xưa. Khá vui. Kiểu anh bạn muốn giới thiệu mình cho một cô ở Boston, không gặp cô ta nhưng lại đụng đồng chí gái, ở chung nhà.

Dạo ấy cũng không dám đi xa và lâu vì sợ đường không an ninh lắm nên chạy về Đà Lạt sớm. Sau đó, đi học lại rồi lo học ôn thi tú tài. Đậu Tú tài, trời ị trúng đầu lại được học bổng đi tây và từ đó chỉ ăn tết ở hải ngoại. Không còn được dịp nghe thơ của tên Trí đọc để xem đời du đảng gì vì sợ đánh lộn, sợ ở tù rục xương. Nhớ lại thấy vui vui. Mình có gặp lại Trí một lần, có xe hàng chở khách này nọ, khá giả nhưng năm sau về thì nghe nói đã qua đời. Hai người mình gặp đều đặn là Tài và Cái Bớt một thời mỗi khi về Việt Nam.

Mấy người trong xe năm đó, có người đã giã từ cuộc chơi, có người ở goá, người thì ly dị, không biết cuộc đời thăng trầm ra sao. Mình nói chung có gặp lại hết mấy người này ngoại trừ Nga Mây Hồng. Có lần Hùng Con Cua chở gia đình Phi Liên sô, Mai Thanh đến nhà mình chơi họp mặt. Tết năm đó nhớ nhất mấy câu thơ của Dương Quang Trí, nói về một cuộc đời du đảng bị ánh lửa tù đốt cháy cả tương lai. Nói cho ngay là tết cuối cùng của đời học sinh, đầy ắp kỷ niệm của tuổi trẻ.

Nói cho ngay, dạo ấy mới tập tành biết yêu, để ý đối tượng, mộng mơ thì chưa biết nhiều. Chỉ nhớ là ngày mồng 3 Ngô Văn Thuỷ rủ đi thăm thầy Lưu Văn Nguyên. Buồn đời thầy nói mình nên cố đi du học. Thế là đã thay đổi cuộc đời mình. Ăn Tết xong, mình chí thú học ngày chưa đủ tranh thủ học đêm. Sáng 6 giờ sáng, hết giới nghiêm, chạy qua đường Phan Đình Phùng, ngã ba chùa, chỗ hãng cưa ông Xu Huệ, tập võ với anh Minh, rể ông Xu Huệ. Không ngờ sau này, sáng mình cũng dậy sớm tập võ từ 20 năm qua như ngày xưa, chắc bị cái huông. Nhìn lại cái tết cuối cùng tại Đà Lạt khá vui, đã thay đổi cuộc đời mình một cách êm ả, không phải sống với Việt Cộng sau 75,…

Đa thì ở gần nhà mình nhưng cũng ít khi gặp vì cũng mất 30 phút lái xe. Hắn và vợ hắn đi hỏi vợ cho mình. Vợ hắn kêu mình đăng ký quản lý đồng chí gái cho rồi vì dạo ấy mình cũng chưa biết cuộc đời đi về đâu, hơi sợ sợ vụ lấy vợ nhưng vợ chồng hắn bắt mình lấy vợ nên lên xe bông. Dạo mình mới sang Cali, ở nhờ nhà hắn mấy tuần đến khi mướn được nhà trên Los Angeles mới xong. Lâu lâu gặp hắn kể chuyện ngày xưa rất vui. Hắn có cách kể chuyện khá vui. Hắn là một trong hai tên bạn quen Đà Lạt khi xưa ma mình phục nhất vì rất lanh lợi.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen

Nguyễn Hoàng Sơn 

Trí Tuệ Nhân Tạo và tương lai

 Trí Tuệ Nhân Tạo và tương lai

Dạo này thấy thiên hạ thất nghiệp như điên, nhà cửa xuống te tua nên không biết thế hệ con mình sẽ đi về đâu. Vào đại học, người ta kêu học cái này cái nọ để rồi ra trường chả có việc làm. Thậm chí các sinh viên tốt nghiệp các đại học danh tiếng như Harvard, mất hơn một năm trời để kiếm được việc mà không phải việc mong muốn, thêm lương thấp. Lại mang thêm cái nợ khổng lồ mượn để đi học trường danh tiếng.

Vấn đề ngày nay mọi việc thay đổi nhanh chóng. Mình dùng AI để làm kế toán cho cả năm nhanh kinh hồn. AI cho biết làm cái này và đưa thêm ý kiến có muốn làm cái này cái nọ. Không cần Quickbooks nữa. Mình nghĩ các loại khác như làm một tin, bảng tính, báo cáo, dòng mã, văn bản pháp lý, bản phân tích, thiết kế, hay chiến dịch marketing thì chắc chúng ta không còn chỉ cạnh tranh với con người nữa mà đang cạnh tranh với một thứ mà: Không bao giờ ngủ, có thể nhân bản lên hàng triệu phiên bản ngay lập tức, chi phí vận hành chỉ tính bằng xu, tự cải thiện theo cấp số nhân.

Cứ tưởng tượng thiết kế một căn nhà, có thể có nhiều cách và rẻ thêm đẹp nữa. Ngoài ra AI có thể vẽ nhanh nên mình không biết tương lai ngành kiến trúc sư đi về đâu. Không cần thợ vẽ nữa.

AI không cần văn phòng, phúc lợi hay giờ nghỉ cà phê nên rẻ, không cần trả giờ phụ trội. AI đã sống sẵn bên trong chính những phần mềm mà chúng ta đang dùng. Trí tuệ nhân tạo đọc cùng tài liệu, chạy cùng truy vấn, và tạo ra cùng loại sản phẩm, chỉ là nhanh hơn, rẻ hơn, và ngày càng tốt hơn.

Khi nghĩ đến các nhà phân tích, kế toán, trợ lý pháp lý hay bác sĩ chẩn đoán hình ảnh. Các lập trình viên tầm trung, chuyên viên mô hình tài chính như đầu tư mua cổ phiếu nào. Thậm chí cả nhiều vai trò “sáng tạo” mà bản chất chỉ là sắp xếp lại thông tin. Họ không dễ bị thay thế vì thiếu kỹ năng. Họ dễ bị thay thế vì công việc của họ tồn tại hoàn toàn trong môi trường mà AI sinh ra để thống trị: thông tin thuần túy.

Giờ hãy bước vào một công trường xây dựng, một trang trại, một nhà máy, một căn bếp công nghiệp. Ở đó, chúng ta phải đối mặt với: trọng lực, thời tiết, sự mỏi và hao mòn của vật liệu, môi trường con người hỗn loạn, khó đoán, nhu cầu phán đoán vật lý và sự khéo léo trong thời gian thực.

AI có thể thiết kế mối hàn, có thể mô phỏng hệ thống ống nước, có thể tối ưu hóa bản vẽ. Nhưng cho đến khi robot hình người đạt được độ trưởng thành và quy mô thực sự, vẫn cần con người cầm mỏ hàn, vặn ống, đứng trên thang, hay thu hoạch mùa màng trong bùn đất. Chính lực cản đó mới quan trọng, nó mua thêm thời gian vài năm, có thể cả một thập kỷ hoặc hơn. Mình có thấy các người máy được thiết kế để có thể làm các công việc của nông dân nhưng có thể rất lâu mới có thể mua vì khá đắt.

Điều này đã được nhắc đi nhắc lại: trong các nhà máy ô tô, hàn thân xe đã được tự động hóa từ lâu. Nhưng những công việc vật lý lặt vặt, vụn vặt, không theo khuôn mẫu. Vẫn là đôi tay con người rất cần thiết, Ít nhất là hiện tại.

Suốt nhiều thế hệ, xã hội bán cho chúng ta một kịch bản duy nhất: đi học đại học danh tiếng, dù tốn tiền, lấy bằng cấp cao, kiếm một công việc văn phòng sạch sẽ, trí thức vì nghề tay chân là dành cho những người “không thành công”, đúng hơn là không thông minh. Chúng ta bắt con cháu học học học mãi.

Chúng ta đã đẩy hàng triệu người rời xa con đường nghề nghiệp thực hành, tôn vinh tầng lớp làm việc với laptop, và coi thường lao động tay chân như lựa chọn hạng hai. Họ đã bỏ các trường dạy nghề tay chân, kỹ thuật ,… hàng năm có đến trên 3 triệu học sinh không tốt nghiệp trung học phổ thông tại Hoa Kỳ, họ bỏ các trường dạy nghề tỏng khi ở Âu châu, chỉ bắt buộc học chữ đến thi trung học. Sau đó thì có thể chuyển qua học nghề nếu không thích học chữ lên đại học. Học nghề sửa điện, thay ống nước, thợ hàn này nọ vẫn kiếm được tiền nhiều hơn.

Kết quả là gì? Một thế hệ gánh nợ, dán mắt vào màn hình, tạo ra các sản phẩm số mà AI giờ đây có thể sao chép với tốc độ siêu nhân. Trong khi đó, đứa trẻ phớt lờ kịch bản ấy, đi học hàn, đi điện, sửa HVAC, vận hành máy móc nặng lại vô tình xây dựng một trong những hàng rào chống tự động hóa bền vững nhất trên hành tinh hiện nay. Hóa ra, việc di chuyển các nguyên tử mới thật sự quan trọng.

Đây không phải là sự kết thúc của công việc mà là sự kết thúc của ảo tưởng rằng một số con đường nào đó mặc nhiên là an toàn. Sự phân hóa mới sẽ không còn là cổ trắng (trí thức) vs. cổ xanh (nhân công lao động). Nó sẽ là: những người biết “sử dụng” AI, khuếch đại kỹ năng, nhân bội năng suất, và liên tục thích nghi so với những người đứng yên chờ con sóng ập tới, đánh chiếc thuyền mong manh của họ tan theo biển sóng.

Robot tiên tiến rồi cũng sẽ thu hẹp khoảng cách với lao động vật lý. Nhưng thời gian là yếu tố sống còn. 5–10 năm tới sẽ giống như một cơn sóng xung kích siêu thanh đối với bất kỳ ai mà toàn bộ giá trị chỉ gói gọn trong việc “di chuyển các bit trên màn hình”.

Những công việc buộc bạn phải xuất hiện trong thế giới thật, lấm lem tay chân, và vật lộn với vật chất thực có một con hào tự nhiên mà phần mềm thuần túy chưa thể vượt qua, ít nhất là bây giờ. Xã hội đã dành hàng chục năm để nói với mọi người rằng nghề tay chân là thấp kém. Hóa ra, chính những nghề đó đang âm thầm xây dựng tuyến phòng thủ cuối cùng chống lại thứ công nghệ mà xã hội tôn thờ.

Cuộc cách mạng AI không chỉ nhắm vào việc làm. Nó đang nhắm thẳng vào những giả định của chúng ta về việc công việc nào còn đáng để làm và đang viết lại lịch sử của loài người thay đổi nhanh chóng hơn cả cách mạng kỹ nghệ.

Vấn đề là thế hệ con cháu của chúng ta sẽ phải đối đầu ra sao. Thằng con mình đi học đại học, ra kỹ sư đi làm không có kinh nghiệm nên được trả tiền lương thấp hơn một người thợ mộc hay thợ điện. Tại sao bỏ 4 năm tốn tiền đại học để lãnh lương thua một tên thợ vịnh. Trong 4 năm đại học, có thể học cái nghề sửa máy móc, máy giặt, truyền hình,…. Lợi tức cao hơn. Lý do là khoa bảng, cha mẹ muốn khoe con mình là kỹ sư. Mình thì bằng cấp chả cần, chỉ cần kiếm tiền nuôi vợ con là đủ. Chớ có bằng mà không có việc làm thì cạp đất mà ăn. Có bằng cấp đại học nhưng nếu không giỏi thì qua 40 tuổi là bị công ty sa thải khó kiếm việc lại, lại phải đi học nghề bán bảo hiểm hay nhà cửa. Với lương ở 40 tuổi, công ty có thể mướn 3 kỹ sư mới ra trường, có đầu óc nhanh nhẹn, làm tăng ca, không lo chuyện gia đình.

Tại sao chúng ta không nhìn rõ vấn đề, thay vì bị các trường Đại học khuyến dụ cho con cháu theo học đại học để rồi ra trường kiếm không được việc. Mình rất vui khi thằng con đồng ý theo học nghề của mình, chăm sóc vườn bơ, quản lý các căn nhà cho thuê và tiếp tục học nghề đi mua nhà cho thuê. Kỹ sư học ra đi làm vớ vẩn rồi nay AI được sử dụng khiến các kỹ sư trở thành vô dụng ngoại trừ những ai có tầm nhìn xa về kỹ thuật toán, về tương lai của công nghệ, trí tuệ nhân tạo. Có lẻ văn hoá của chúng ta bị ám ảnh bởi khoa bảng, phải có bằng cấp. Một nha sĩ ra trường ngày nay tại Hoa Kỳ có thể nợ trên $300,000. Và nếu theo học thêm về chuyên khoa thì $500,000. Mình có thằng cháu học bác sĩ ra nói là muốn làm về quản lý nhà thương chi đó vì ngày nay, chữa bệnh đã có internet. Cứ vào mạng rồi hỏi bệnh tình của bệnh nhân ra sao thì họ cho biết phải cho uống thuốc gì này nọ. Trong tương lai nhà thương sẽ bớt cần bác sĩ vì một số có thể sử dụng người máy như hiện tại họ đã sử dụng để mỗ, giải phẫu,… bác sĩ có thể chẩn đoán bệnh tình của bệnh nhân qua mạng.

Một bà mễ, không biết tiếng anh, đi chùi nhà lương một ngày $350, chả cần học đại học gì cả. Một người thợ sửa xe hơi có thể làm lương cao hơn và được trọng dụng hơn là một kỹ sư viết lập trình. Thế giới đang thay đổi với vận tốc khủng khiếp mà nếu con cháu chúng ta không ý thức được sự việc, chúng sẽ bị bỏ xa và sẽ được xếp vào giai cấp vô dụng, được chính phủ trợ cấp mỗi tháng một ít tiền để khỏi phải nổi loạn. Đó là tương lai của loài người, sinh con ít, sống già, được chính phủ chăm sóc rồi chết. Tương lai thế giới sẽ có dân số giảm và đa số chỉ là những người biết áp dụng, có viễn kiến về tương lai, sử dụng trí tuệ nhân tạo để làm đẹp cho đời cho người.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Nhớ Tết Mậu Thân

 Nhớ Tết Mậu Thân

Cứ mỗi lần Tết, không hiểu lý do mình lại nhớ đến tết Mậu Thân. Có lẻ tết năm đó để lại cho mình rất nhiều dấu ấn, một cái tết thật sự truyền thống và ký ức về cuộc tổng công kích của Việt Cộng vào Đà Lạt với những máy bay Skyraiders oanh kích trên Số 4, thêm lính đánh chiếm lại nhà thờ Domaine De Marie. Ngoài ra, mấy ông kẹ còn buồn tình tấn công thêm mấy lần Đà Lạt năm đó. Hình ảnh các sinh viên trường Võ Bị chạy lên đồi Ấp Mỹ Lộc, đánh chiếm từng nơi tử thủ của Việt Cộng, nghe nói họ xích chân mấy người này vào hầm nên chỉ có chết nên họ đánh hăng lắm đến khi hết đạn. 

Số 4 sau Mậu Thân. Chỗ này gần nhà Dì Ba Ca, đường Ngô Quyền, xa xa thấy chùa Linh Phong. Hình của ông thần Số 4 gửi

Mình nhớ năm Mậu Thân, gia đình mình cũng như hàng xóm ăn Tết rất lớn. Ông cụ mình trồng cây Nêu ở trước sân nhà, treo cái gì ở đầu ngọn. Ông cụ xin đâu cây tre ở trong vườn, đem về cắm xuống đất ngày 23 tháng chạp đưa ông Táo về trời. Dạo ấy nhà mình có vườn trong Suối Tía, ấp Sòng Sơn nên ông cụ cũng có cắm một cây nêu ở trong vườn, hy vọng được mùa năm tới. Ông cụ mời thiên hạ trên ty Công Chánh vào vườn ăn Tất Niên, đủ trò. Hình ảnh thân thương như ngồi trên các bao tải mà mình đã cắt củ khoai tây ủ làm giống qua giêng trồng, mùi phân cá bay bay theo các con ruồi xanh. Thiên hạ ăn nói rộn ràng vui như ăn tất niên. Sau đó phát cho mỗi người một hay hai cây bắp sú ăn tết. Có lẻ năm đó trúng mùa sú nên ông bà cụ mình ăn tết lớn. Nhưng đó là tết cuối cùng mình thấy ở trong vườn. Sau Mậu Thân thì hết làm vườn vì an ninh thêm mấy người làm vườn bị động viên đi lính hết. 

Nhớ trước đó thì có vụ trừ Ma Quỷ vào nhà bắt con nít nên nhà nào cũng có vẽ chữ Vạn trước cửa. Họ nói ban đêm quỷ về bắt con nít khiến mình cũng sợ nên cũng ra chợ mua lon sơn nhỏ về rồi kẽ chữ Vạn trước cửa. Sau này lớn lên, ở Luân Đôn đi nghe ông Phạm Duy hát nhạc của ông ta phổ thơ của ông Nguyễn Chí Thiện, giải thích là Việt Cộng kêu thiên hạ vẽ chữ Vạn trừ Ma Quỷ, có nghĩa là Trừ Mỹ Qua, nếu nói lái lại.

Ông cụ ra chợ hoa Đà Lạt, mua một cành đào, bỏ vào cái bình to đùng thêm vài viên Aspirine để cho hoa không tàn sớm. Sau đó, ông cụ gắn mấy thiệp chúc tết của thân hữu lên các cành đào. Sau này ra hải ngoại mình cũng chước viết thiệp vào cuối năm. Nay thì chán rồi, cũng chả thiết tha gì cả. Hôm trước, thấy mụ vợ mua cành đào ngoài Tiểu Sàigòn về cắm. Năm ngoái mình về quê trước tết mới hiểu lý do ông cụ mua cành đào hàng năm. Ở ngoài quê, họ chơi đào như ông chú mình, nhờ ai trồng hộ cả năm, trả tiền rồi, trước tết lại đem xe lại chở về nhà, bỏ vào chậu kiểng cho mấy ngày tết rồi lại gửi cho nhà vườn chăm sóc trong năm. Chú em họ chở đi một vòng Quốc Oai để xem chợ Đào, thiên hạ đi mua đông như dân Phủ Quốc. Tốn tiền lắm. Ngày nay, ở xứ người, mình cũng tìm lại các tập tục khi xưa ở nhà nhưng không có cây nêu này nọ. Năm đó ông cụ mua pháo Điện Quang nhiều lắm, cả chục bánh rồi nối với nhau gắn lên cây nêu. Trước Tết là mình đã mua pháo lẻ rồi lấy gỗ đóng thùng rau cuả cho quân đội Mỹ, làm khẩu súng, có cái đinh để kẹp cái tim pháo, phía đầu súng thì có dây thừng để khi đốt cái tim pháo cháy thì dây thung sẽ kéo viên pháo đi nổ cái đùng.

Mình có cái tính mất dạy là trên đường Thi Sách, có mấy đống phân bò. Thấy chị nào đang đi ôm tập vỡ chi đó, mình cắm viên pháo vào bãi cứt bò rồi đợi chị ta đi gần tới là đốt pháo nổ cái đùng, cứt bò bay khắp trời đông như xi nê.

Năm đó, bà cụ kêu mình đem nếp và đậu xanh ra nhà bác Tám ở đường Tăng Bạt Hổ (chè Mây Hồng), nhờ bác Tám trai nấu bánh tét hàng năm. Dạo đó đi xuống nhà có mảnh vườn, đất trống bên cạnh để nấu bánh tét. Khi chín xong thì mình có nhiệm vụ khiêng về nhà. Dạo đó mình hay chơi với hai tên Phước và Hải con trai của bác Tám. Chợ tết chợ đêm vui không tả, dân tình đi chợ tết, mua sắm ào ào, không nghe mấy bà bán hàng than chợ ế đò gì cả.

Giao thừa vui như ngày tết. Cúng giao thừa xong, ông cụ cho đốt pháo cây nêu dài độ 2 mét. Mùi pháo nổ đì đẹt rồi lâu lâu có viên pháo tống nổ cái rầm. Hít hà mùi pháo thuốc súng đã kể gì. Rồi đi ngủ. Sáng dậy thì thấy mặt ông cụ nghiêm trọng, đang mở đài BBC rồi đài Sàigòn. Nghe nói Việt Cộng tấn công vào các thành phố, yêu cầu các quân nhân về phép trình diện tại các căn cứ địa phương. Không khí ngày tết bổng nhiên xìu xuống, ông cụ qua nhà hàng xóm nói chuyện này nọ. Thường thì ngày mồng một, mình không được đi qua nhà hàng xóm, sợ mang cái xui đến cho gia đình họ vì mình đen như lọ nồi. Nên chỉ rú rú trong nhà mà radio, đài Sàigòn cứ mở nhạc lâu lâu lại có ông nào nói đủ trò.

Rồi từ từ mình bắt đầu nghe súng bắn đâu ngoài khu Hoà Bình, không nhớ ngày nào. Rồi máy bay Bà Già lượn lượn trên khu Mả Thánh, rồi nghe cái tạch, thấy khói bay lên từ phía Số 4. Độ mấy phút sau là hai khu trục cơ bay lại từ Ấp Hà Đông, trút xuống rồi thấy trái bom bay ra theo hình Parabol. Thấy khói đen ùm lên trời sau đó mới nghe tiếng nổ. Mình nghĩ từ khi trái khói được bắn xuống đến khi khu trực cơ bay lại thì mấy ông kẹ chắc đã bỏ của chạy lấy người nên thoát chết nên cứ thấy chiếc khu trục cơ khác bay lại thả thêm quả bom napalm. Rồi nghe hàng xóm kháo nhau thiên hạ trên Số 4 chạy giặc dưới đường Phan Đình Phùng người chạy xuống trường Việt Anh, người nói trường Đoàn Thị Điểm đủ trò. 

Sau đó, thì thấy gia đình dì Ba Ca, chạy vô nhà mình, nói chi với bố mẹ mình rồi ông cụ chỉ căn nhà 47/2 Hai BÀ Trưng, bỏ trống, vào đó ở. Thật ra căn nhà này được gia đình mình ở đây mấy năm từ khi dọn từ ấp Ánh Sáng về. Bà Hai và ông Hai xây nhà ở dưới nha Địa Dư đường Nguyễn Trải nên dọn về đó, gia đình mình chuyển qua ở nên chưa có ai đến tiếp quản căn nhà cũ nên ông cụ kêu gia đình dì Ba Ca vào đó ở. Nấu nướng thì qua nhà mình dùng bếp vì bên nhà này không có bếp. Hình như vợ chồng chú Nhị và chú Hai, làm vườn trong Suối Tía cho gia đình mình, bỏ chạy ra Đà Lạt nên bố mẹ mình cho họ ở phía nhà bếp. Hàng xóm thì có gia đình ông Tư Thân, bán thuốc tây cho tiệm thuốc Nguyễn Duy Quang, đối diện NGọc Hiệp từ Số 4 cũng chạy xuống tá túc nhà Bà Tước, cháu chi đó của gia đình này.

Xóm bổng nhiên đông người lên, rồi không biết làm gì mấy người mới bày trò đánh bài xì lát. Dượng Ba Ca ăn mệt thở nên lì xì cho mình mấy chục. Dượng kể là mồng một đã thấy mấy ông kẹ vác súng về Số 4. Mình đoán khu vực này có nằm vùng nhiều. Họ chia nhau đào hầm này nọ. Dượng mới kêu anh Hiệp, anh Thành, dân trường Trần Hưng Đạo gọi anh ta là Bồn Lừa, nghen ói đá banh hay, đào cái hầm sau vườn để lỡ có chuyện chi trú ở đó. Rồi súng nổ, bom rơi nên cả nhà chạy vào hầm sau vườn trú ẩn. Đến một hôm hết đồ ăn nên dượng kêu anh Hiệp lên nhà trên, xem bàn thờ, thỉnh mấy bánh tét xuống ăn. Anh Hiệp lên nhà trên, nhìn ra sân thì mặt anh ta từ từ tái tái chuyển qua màu xanh đít nhái. Anh ta ú ớ chạy xuống hầm sau vườn kêu dượng ớ ớ rồi chạy lên chỉ ra sân miệng không nói ra lời. 

Ngoài sân có trái bom chưa nổ nằm chình ình giữa sân vui đón chào mùa xuân Đà Lạt. 5 phút sau cả gia đình bỏ chạy thục mạng xuống nhà mình tá túc đâu 3 tháng trời. Sau vụ khu trục cơ thả bom napalm thì xem như Số 4 bị thiêu rụi nhưng mấy ông kẹ vẫn bám vào đó, đào hầm chi đó nên đến phiên máy bay trực thăng của mỹ đến bắn phá. Thêm mấy ông kẹ buồn đời chạy vào nhà thờ cầu nguyện Chúa và tử thủ luôn trong Domaine de Marie. Mình thấy từ nhà mình trên đường Thi Sách, chỗ nhà ông Nguyễn Văn Nghi trồng răng, thấy Việt Cộng chui lên tháp chuông nhà thờ rồi cứ nghe AK cóc cóc bắn lên máy bay. Thế là mấy trực thăng mỹ bay lại trên khu vực nhà mình rỉa đại liên hay hoả tiễn. Chỉ có nhà thờ con gà là mấy ông mẹ không leo lên nổi vì ăn bánh chưng đầy bụng. Mấy ông bắt chước lính Tây Sơn ăn tết trước rồi đánh vào thành phố vừa hát như có bác trong ngày vui đại thắng. Vấn đề là họ tưởng nhân dân miền nam sẽ chào đón họ, đem bánh tét bánh chưng cho ăn. Ai ngờ họ đến đâu là dân bỏ chạy tới đó khiến họ buồn đời giết thiên hạ như chặt chuối trong rừng La Ba. Chị Hoa, sau Mậu Thân từ Huế vào giúp việc nhà mình kể, ông anh lính bình nhất chi đó, Việt Cộng trói gô lại chôn sống với mấy người hàng xóm. Tương tự chồng Mụ Rớt bán bún bò nổi tiếng cũng bị bộ đội cụ hồ bắn cái đùng chết tươi trước nhà tiệm bún bò.

Cái mất dạy là đại liên bắn ra thì vỏ đạn lại rơi xuống khu vực nhà mình nên lại phải chạy vào nhà. Nhiều khi thấy trực thăng bay trên đầu nhà thương bắn thì thấy vỏ đạn rơi theo đường cong parabol. Có một lần, mình thấy hai ông lạ mặt ở đâu bò vô sân nhà mình đứng xem trực thăng bắn đại liên hay hoả tiễn xuống khu vực Domaine de MArie hay Số 4. Trong xóm xúm nhau ra đứng chỗ hàng rào nhà bà làm vườn để nhìn lên domaine de marie xem bắn nhau. Cứ thấy mấy ông kẹ leo lên nóc chuông bắn cóc cóc rồi thấy thiết vận xa M113 chạy kèo èo chỗ đường Calmette bổng một tiếng ình rồi thấy mấy cây chuối chỗ vườn bà Hành trên đường Thi Sách gần nhà trung tá Tốn nổ tung lên. Hóa ra B40 của Việt Cộng đâu trong nhà thờ bắn xe thiết giáp nhưng thần xe đỡ nên hụt bay xuống bụi chuối. Cả đám hoảng quá nên kêu nhau vô nhà. 

Mình thấy rõ tên mỹ ngồi trong máy bay bắn rẹt rẹt. Bổng nhiên mình nghe tiếng người em kêu Má kêu vô nhà, mình vừa bước mấy bước dưới cái hiên nhà thì một trận mưa vỏ đạn đại liên rơi xuống sân nhà mình lộp cộp thêm mấy vỏ đạn rớt xuống mái tôn nghe rào rào. Mình nghe ai kêu ối thì quay lại. Một ông đứng cạnh mình đâu 30 giây trước, ôm đầu, máu phọt lên như suối Bà Nà. Ông đứng bên cạnh kéo ông ta đi đâu mình không biết. Từ đó sợ hết dám đứng xem đánh nhau. 

Nghe nói chú Đức, em trai của chú Nghi trồng răng, mở cửa sổ nhà trên đường Thi Sách nhìn lên nhà thờ Domaine de Marie thì có ông kẹ buồn đời bắn cái cóc ngay mông chở lên nhà thương băng bó. Rồi mấy ông kẹ từ ngoài khu Hoà Bình bị máy bay bắn rát quá nên rút lui về Số 4, sau khi đốt cây xăng bên xe Tùng nGhĩa, đi qua đừng Hai Bà Trưng như bác cũng chúng cháu hành quân từ phố về vườn rau. Đâu 2 tuần sau mới yên ổn lại. Thì đài phát thanh cũng như phát thư đưa đến nhà thư của proviseur của grand lycee kêu đến trường lấy bài tập về làm. Chán Mớ Đời 

Đang vui vì được nghỉ học thêm cả mấy tuần vì có Việt Cộng đánh lại phải bò lên trường lấy bài tập. Toán thì không nhớ chỉ nhớ cô Ngô Thị Liên dạy việt văn cho đề in roneo bài Thằng Bờm có cái quạt mo về trả lời mấy câu hỏi. Chán Mớ Đời 

Mấy ông kẹ buồn đời, lên núi tụ tập lại, bắt thêm lính hay dân nằm vùng sợ bị lộ nên chạy theo luôn. Đâu mấy tháng sau lại bò đánh tùm lum. Dạo đó tỏng xóm Thi sách có thằng Vui, học trường Trần Hưng Đạo, nằm vùng bị ông Lê Công Oai bắt nhốt ở trung tâm thẩm vấn. Kỳ này thì mình thấy họ đánh trên đồi chỗ ấp Mỹ Lộc, cạnh chùa Linh Sơn, cứ bắn súng rồi lính Việt Nam Cộng Hoà chạy lên từ đường Phan Đình Phùng rồi trực thăng mỹ bắn ào ào vào mấy cái lô cốt có mấy khẩu đại liên. Nổ banh ta lông, rồi thấy họ bắt được tù binh bị xích vào chân. Nhà mình ở bên này nhìn qua bên đồi kia. Dạo ấy ấp Mỹ Lộc có mấy căn nhà tôn, còn cái đồi thì trọc, chả có cây cối gì cả. Hình như phía sau đó là trường Chiến Tranh Chính Trị. Sau này mình về lại thì chùa nào to đùng màu vàng rồi nhà cửa đầy cả, không nhận đâu ra đâu.

Được cái là dân Số 4 nhà bị cháy thì chính phủ Việt Nam Cộng Hoà cho tiền xây lại. Gia đình dì Ba Ca được bao nhiêu tiền đó mình không biết, thấy mua xi măng, cát về làm hắc lô rồi chở lên Số 4, xây lại nhà cửa. Lần trước mình về có lên thăm, nhà cửa xây đầy hết, không còn dấu vết cái sân có trái bom. Hình như mình có thấy trái bom đã được tháo chất nổ trước khi họ vác đi đâu. Mình thấy cái hố nhỏ nhưng nếu nổ thì chắc cả gia đình banh ta lông hết.

Sự vụ lệnh của Đô Đốc Chung Tấn Cang, chỉ huy trưởng trường Tham Mưu ký cho phép mấy ông này rời trường.

Đi học lại thì khám phá ra một số phòng ốc bị hư vì mấy ông kẹ chạy vào đây leo lên nóc huông bắn sẻ này nọ nên trực thăng bắn tùm lum. Họ lấy một số ngói (ardoise) của pháp để lợp lại chuông tháp và lấy ngói thường của Việt Nam để lợp lại khúc bị lấy đi và hư nên sau này, mái ardoise bị trộn với mái đất sét. Mình có kể vụ này rồi với hình ảnh của ông tây dạy Địa lý mình, cooperant kể trên trang nhà Yersin. Hôm trước có ai tải lên hình ảnh Yersin, có hình ông Ấn Độ mà ông tây kể ở chung, lâu lâu ông ta buồn kêu Chị Ba, người làm cho họ vào phòng đè xuống nả một trận. Chả nhớ ông Ấn Độ tên gì.

Sau này đọc bài thiên hạ viết về Mậu Thân Đà Lạt thì khám phá có một chiếc xe Jeep do mấy ông tá trong trường Tham Mưu, không biết Việt Cộng đã vào thành phố, chạy xe Jeep vào Đà Lạt để ghé tiệm phở Bằng ở đường Hàm Nghi ăn. Đang chạy tới khu Hoà Bình thì thấy xác một thằng bé bị bắn chết, khiến mấy ông tá này ngừng lại xem xét. Đang thắc mắc thì một tên Việt Cộng nào ở trên khu Hoà BÌnh bắn cho một trái B40 khiến ông ngồi trên xe, tài xế bị dính trong khi mấy ông kia thoát chết nên bò xuống cầu thang để tránh bị bắn thêm. Chắc họ không đem súng theo. Chiếc xe bị cháy rụi.

Chiếc xe Jeep chở mấy ông đi ăn Phở Bằng, ngừng lại xem thằng bé bị bộ đội bắn chết, ăn trái B40, xe cháy người lái xe chết còn mấy người kia thoát. Người chết là bố của anh nhắn tin gửi cho mình sự vụ lệnh của Đô Đốc Chung tấn Cang ký.

Mình đọc bài của một ông Mỹ kể vụ này như sau: ông ta ở khách sạn Mộng Đẹp, chờ ra phi trường Cam Ly để được chuyển về căn cứ. Mình đoán ông ta làm về tình báo (MACV-SOG). Ông ta được tin là Việt Cộng đánh tấn công khắp nơi ở Việt Nam và cấp trên ra lệnh, không được đánh Việt Cộng nếu không bị tấn công. Ông ta lên sân thượng của khách sạn để xem xét tình hình thì khám phá ra mấy bộ đội bác hồ đã chiếm đóng khu Hoà Bình. Có báo cáo với cấp trên. Bổng nhiên thấy một thằng bé đạp xe đạp từ dốc Lê Đại Hành lên khu Hoà BÌnh thì bị mấy tên Việt Cộng trên khu Hoà BÌnh kêu đứng lại rồi hỏi chi đó ông ta không nghe rõ rồi bộ đội bảo thằng bé ngồi im. Ngồi một lúc thì thằng bé bò lại chiếc xe đạp thì là bộ đội bác hồ bắn chết tươi. Nằm chết như mơ.

Độ một lúc sau thì thấy chiếc xe Jeep chạy từ dưới Cầu Ông Đạo chạy lên Lê Đại Hành, có vài người Mỹ ra hiệu, quơ tay cho chiếc xe Jeep nhưng chắc mấy ông này đói quá nên không để ý. Khi đến gần chiếc xe đạp và xác thằng bé, chiếc xe Jeep mới ngừng, ông lái xe ngồi trên xe còn mấy ông kia nhảy xuống xem thì một trái B40 bay lại. Nổ tung cái xe cháy. Mấy ông xuống đường không bị dính nên bò xuống cầu thang chợ tránh. Ông mỹ kể là ông bị thương trong xe Jeep rên la đau rất lâu mà Việt Cộng không bò lại bắn một cái cho chết luôn cứ để chết từ từ cho oai.

Ông ta núp trên sân thượng của khách sạn Mộng Đẹp xem tình hình và báo cáo cho thượng cấp thì có một bộ đội đột phá tư duy, khám phá ra ông ta nên bắn. Ông ta bắn trả nhưng hụt cuối cùng thì bắn chết ông Việt Cộng đầu tiên trong đời với cây súng M14. Hình ảnh đó cứ ám ảnh ông ta đến nay.

Đây là không ảnh có thấy khách sạn Mộng Đẹp, nơi ông Mỹ đứng trên sân thượng của khách sạn để quan sát thằng bé đạp xe đạp lên Khu Hoà bÌnh bị bộ đội bắn chết, rồi chiếc xe Jeep chở 4 sĩ quan của trường Tham Mưu lên dừng lại chỗ đứa bé bị bắn, bị Việt Cộng bắn thêm một B40. Bố của cô bạn học chạy thoát xuống cầu thang chợ. Ông mỹ bắn chết ông Việt Cộng ở trên Khu Hoà BÌnh, phát hiện ra ông ta đứng núp quan sát trên sân thượng của khách sạn.

Mình kể vụ này thì có người nhắn tin cho mình và gửi giấy phép của tướng Chung tấn Cang ký cho phép mấy ông tá này vào Đà Lạt. Người lái xe chết là bố anh ta. Anh ta có gửi mình tờ giấy phép của tướng Chung Tấn Cang, chỉ huy trưởng trường Tham Mưu. Rồi có lần về Sàigòn, họp mặt bạn học xưa ở Yersin, có chị bạn chạy lại kêu, ông kể ông tá thoát B40, bò xuống cầu thang, thoát chết là bố tôi. Kinh

Cho thấy buồn đời kể chuyện Đà Lạt xưa lại dính tới thân hữu mà mình không biết. Để hôm nào kể tiếp vì Mậu Thân có nhiều chuyện để kể lắm. Còn Tiếp

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Thế hệ di dân người Việt đầu tiên

 Thế hệ di dân người Việt đầu tiên 

Tuần này đến phiên mình đọc diễn văn tại hội Toastmasters. Mình chọn đề tài về người Việt di dân để giải thích cho người Mỹ trắng về sự đóng góp của người Việt tỵ nạn. Mình thấy sự lên tiếng của mình với một nhóm mỹ trắng mỹ đen tuy ít độ 20 người nhưng có thể đem lại sự gần gũi, thông cảm của họ đối với người Việt tỵ nạn. Mình sinh hoạt với người Mỹ qua các hội từ thiện hàng tuần, như hội Lions quốc tế với những phát biểu của mình về các vấn đề xã hội, kinh tế tại Hoa Kỳ nhất là lúc này vấn đề di dân rất sôi nổi. Người Mỹ bị tuyên truyền của hai bên nên có phản ứng chống lại người di dân, cho rằng đa số sang Hoa Kỳ để ăn trợ cấp bú xua la mua. Còn cứ chửi nhau bò vàng bò đỏ hay dân chửi và Mà Gà chả có đem lại lợi lộc cho cộng đồng người Việt. Tốt nhất là nói chuyện với người Mỹ về người Việt tỵ nạn nhất là sự thành công của người Việt. Có ông mỹ từng là giám đốc ngân hàng nói với mình là người Việt tại Hoa Kỳ có lợi tức cao hơn người Mỹ trắng khiến mình không tin nhưng xem lại qua thì đúng thật.

Mình là người di dân nên phải lên tiếng, chớ người Mỹ nhất là mỹ trắng không rõ tường nên hay bị xách động. Diễn văn tuần này mình nói đến một người Mỹ gốc việt, tỵ nạn đã tặng tiền tươi cho đại học Irvine, và tên ông ta được đặt tên cho một toà nhà trong khuôn viên của đại học. Tò mò mình tìm kiếm thêm các người Việt di dân tỵ nạn đã đóng góp cho xứ sở này. Chửi bới nhau bò đỏ bò vàng bò xanh trên mạng không giúp người Mỹ hiểu được người Việt tỵ nạn. Vụ này mình có kể trong bài những người Việt giàu có tại Hoa Kỳ rồi. Qua bài diễn văn người Mỹ mới hiểu lịch sử bánh Mì, họ ăn bánh mì Việt Nam rất ngon nhưng khi mình kể chuyện về hai anh em Họ Lê thành lập Leê’s sandwiches thì họ cảm ơn.

Theo mình hiểu người Việt sang xứ sở này có nhiều đợt. Đợt thứ nhất người ta gọi là người di tản buồn vì 30/4 đến cái ụp, họ lên tàu, lên máy bay rời khỏi Việt Nam nhanh chóng như một cơn ác mộng khiến một thời gian sau mới từ từ hội nhập vào xứ Hoa Kỳ này. Nói chung thế hệ này đa số là thuộc giới tinh hoa của Việt Nam Cộng Hoà. Làn sóng kế tiếp khiến thế giới chới với với tin tức Khờ Me đỏ diệt chủng người của họ rồi những chiếc tàu nhỏ bé ra khơi rời Việt Nam mà thế giới gọi là Thuyền Nhân (boat people). Những làn sóng này đã đánh thức lương tâm của nhân loại khiến các nước mở rộng bàn tay đóng chào các thuyền nhân với những con tàu như Đảo Ánh Sáng, Cap Anamur đi vớt người trên biển đông. Đồng chí gái và đại gia đình đều là thuyền nhân cũng như 2 người em của mình.

Các trí thức tây phương hân hoan đón chào sự chiến thắng của bộ đội miền bắc và Khờ Me Đỏ năm 1975 thì nay họ đã tĩnh mộng về cuộc cách mạng thế giới đại đồng với những lò cải tạo, tập trung khắp nơi hay cuộc diệt chủng tại xứ Cao Miên và nếu không có bộ đội Việt Nam đi nghĩa vụ quốc tế thì có lẻ khờ me đỏ đã giết thêm người của họ để xây dựng thiên đàn cộng sản mà trong cuốn Killing fields của ông Dith Pran đã phơi bày cho nhân loại rõ sự dã man của chế độ cộng sản. Nhớ xem phim này ở rạp Gaumont trên đại lộ Champs Elysees, xem xong người Pháp họ cúi mặt nhất là những người đã từng hoan hô, xuống đường chống đối chiến tranh Đông-Dương.

Sau này, ông Lý Quang Diệu, thủ tướng của Tân Gia Ba viết thư cho bà thủ tướng Anh quốc, nói là Hà Nội cho người vượt biển để làm tiền và tránh mầm mống chống đối trong nước nên tây phương ngưng các trại tỵ nạn, chuyển tiếp và dẫn độ người vượt biển về lại Việt Nam. Các cuộc bạo loạn tại các trại tỵ nạn ở Hương Cảng đã khiến thế giới giật mình, hết dám đón tiếp người Việt tỵ nạn. Có người kêu Hà Nội cho người đi theo này nọ nhưng không có bằng cớ nên ngọng. Buồn đời ông Phạm Văn đồng qua pháp xin viện trợ, lại tuyên bố với Paris Match là có trên 3 triệu người trong trại cải tạo khiến thiên hạ càng chới với.

Sau vụ đóng cửa các trại tỵ nạn, Hoa Kỳ cho người Việt đi theo các diện đoàn tụ, H.O. Hay ODP. Sau vụ Liên Xô sụp đỗ thì có một số người Việt đi lao động quốc tế ở các nước thuộc khối Liên Sô cũ, xù luôn, ở lại các xứ này. Mấy người này được bác và đảng gửi đi làm nhiệm vụ lao động quốc tế nên đa số vẫn trung thành với Hà Nội. Mấy năm gần đây thì có làn sóng hạ cánh an toàn nên có rất nhiều người giàu có cho con du học rồi tìm cách ở lại hay đầu tư tại Hoa Kỳ qua các chương trình như EB-5,….

Nhìn chung thì người Việt vượt biển đa số rất thành công. Thế hệ di tản thì đa số đi làm, ăn lương nhưng phải nói là sự hình thành cộng đồng của người Việt tại Hoa Kỳ là nhờ vào làn sóng di tản rồi đến thế hệ vượt biển. Có lẻ sống một thời gian với Việt Cộng nên tính thần khoa bảng đã lùi về quá khứ, được xoá sạch. Trước kia, lá ngọc cành vàng này nọ, học thức ngại ngùng nhưng khi Việt Cộng vào thì kinh tế mới, đói quá phải đem đồ trong nhà ra bán ngoài chợ trời vô hình trung đã phá bỏ tinh thần khoa bảng. Hết còn e ngại, nữ sinh, sinh viên nên khi sang Hoa Kỳ họ lăn ra buôn bán, làm ăn thay vì đi học lại để có bằng cấp ông này bà nọ. Mình có quen vài người du học bên Liên Xô, đa số nói là để buôn bán làm ăn đóng thùng gửi về Việt Nam, sau này có nhiều người giàu có. Sau lIên Xô sụp thì một số đông con ông cháu cha không chịu về ở lại các nước Đông âu hay tìm cách qua Hoa Kỳ hết. Đánh cho mỹ cút nguỵ nhào rồi chạy qua mỹ đánh cho Mỹ nhào luôn.

Vấn đề ngày nay là đến thế hệ con cái , thế hệ thứ 2 của người Việt tỵ nạn thì đa số không làm ăn, trở thành bác sĩ, nha sĩ hay kỹ sư nên Bolsa bị bỏ trống và nhóm người Việt từ Việt Nam mới sang lấp vào khoảng trống đó. Thời người Việt di tản sang thì nhớ Sàigòn xưa nên mở Phở Pasteur, Phở 79,…nay người Việt sang sau này thì mở Phở Thìn, phở Công phở Phượng, góc phố Hà Nội,…cà phê Trung Nguyên, bú xua la mua.

Thế hệ con cháu mình sẽ dọn xa khu Tiểu Sàigòn. Như cháu mình lập gia đình, dọn về Laguna Niguel, Irvine,… ăn uống thì vùng Irvine đã có thức ăn Việt Nam và tàu, Đại hàn, Nhật Bản nên không cần phải kéo về khu Tiểu Sàigòn như trước đây. Con cháu sẽ lấy chồng lấy vợ với người Mỹ trắng, tàu, đại hàn nên từ từ sẽ phân loãng cái máu và văn hoá Việt Nam. Hôm kia ăn tết ở nhà mình, cháu kêu bằng ông chú lai Nhật Bản, lai tàu, lai Ý Đại Lợi, lai Ái Nhỉ Lan,…

Ngoài bolsa thì nghe nói vẫn còn đi diễn hành như các lễ tổ chức của người Mỹ. Thế hệ đi biểu tình từ từ cũng chống gậy hết đi biểu tình hô hào hay GẶP NHAU Ở PEEK Family hết. Không biết trong nghĩa trang này, đêm đêm họ có đi biểu tình hay không.

Mình nhớ lần đầu tiên về Hà Nội, thiên hạ dẫn đi ăn phở, mình thấy dân tình múc từng muỗng bột ngọt mà họ gọi mì chính gì đó, bỏ vào tô phở khiến mình thất kinh nên nghe phở chính gốc Hà Nội là mình sợ. Già rồi nên mình ăn phở 79 cho chắc ăn. Có lần ông chủ kêu mình muốn bán cái tiệm phở rồi sau này gặp lại ông ta kêu vợ đưa cho phía bên vợ tiếp quản, ở nhà buồn quá nên lâu lâu chạy ra quán. Đồng chí gái chào bác, hỏi ra ông ta hơn mình có một tuổi Chán Mớ Đời. Đếm tiền mấy chục năm nay nên già mau. Ông ta cho biết là tết thợ về Việt Nam ăn tết nên cho nghỉ, đóng cửa ăn tết bất đắc dĩ mấy tuần. Mình kêu thì đi chơi, du lịch, ông ta lại than đau chân đau gối. Chán Mớ Đời 

Thế hệ đầu tiên thành lập nên tiểu Sàigòn như phở 79, nay cũng giao cho ai đó thế hệ nào tiếp thu trong khi họ chuẩn bị những ngày vàng của hoàng hôn đời mình. Mình tải đây bài diễn văn cho Toastmasters.

Đầu năm chúc các bác được nhiều sức khoẻ. Xong om

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Bài diễn văn

From Food Trucks to Fortune: Vietnamese Immigrants 

Fellow Toastmasters and honored guests

(The other day, I saw a headline that caught my attention.)

A Vietnamese American  man had donated a large sum of money to the University of California, Irvine—and in return, a building on campus was named after him.

Naturally, I got curious.  

I started looking up wealthy Vietnamese Americans.  

Who were they?  

What did they do?  

How did they get there?

But as I read through story after story, I realized something.

Pause, make eyes contacts

⸻

Many first-generation Vietnamese immigrants arrived with little English, little money, and a lot of trauma.  

But they also arrived with something powerful: the instinct to trade, to build, and to adapt.

They were not just looking for jobs.  

They were looking for chances—  

chances to buy and sell,  

to open shops and restaurants,  

to turn skills into income,  

and income into opportunity.

Let me share a few of their stories.

As we say in business:  

One year of owning a business can equal ten years of working for someone else.

⸻

The Sandwich That Changed Everything

Let’s start with something familiar.

Bánh mì.

Pause

The founders of Lee’s Sandwiches, brothers Lê Văn Chiêu and Lê Văn Hương, came to America in 1979.  

They worked on food trucks. They saved money. Eventually, they bought their own truck.

At first, they sold hamburgers, noodles—whatever people would buy.  

They weren’t chasing a grand vision.  

They were simply surviving.

Then one weekend, their parents took their truck and started selling Vietnamese sandwiches near San Jose State University.

It became a hit.

They opened their first store in 1983. 4 years after their arrival to US.

But the real breakthrough came when they asked a simple question:  

“How do we make this appealing to Americans?”

They baked fresh bread.  

Added croissants.  

Smoothies.  

Coffee.

They didn’t abandon Vietnamese flavors.  

They wrapped those flavors in something familiar.

Today, Vietnamese sandwiches are mainstream in America—and Lee’s Sandwiches played a huge role in that.

This business grew from a single food truck to over 60 locations nationwide. I saw one in Taiwan during my last December visit.

And every time I see a Vietnamese-owned sandwich shop, I think:  

Without trade, there is no wealth.

Yet many Vietnamese parents still tell their children:  

“Study hard so you can work for a company your whole life.”

Meanwhile, the Chinese say:  

“If you want wealth—go into trade.”

Food for thought.

⸻ pause, make eyes contacts

Building a Community from Nothing

Another remarkable figure is Frank Jao, often called the builder of Little Saigon.

He founded Bridgecreek Development and built Phước Lộc Thọ, a massive Asian-style commercial center.

At the time, this was not an obvious idea.  

The safer path would have been to build something that looked like every other American shopping center.

The city wanted something American-looking.

He said,  

“No. This needs to look Asian.”

That one decision transformed the area into a cultural and economic landmark.  

Today, Phước Lộc Thọ isn’t just a mall—it’s a symbol.

It’s a place where you can hear Vietnamese spoken, smell grilled meats and coffee, and feel like you’ve stepped into another world—  

without ever leaving Orange County.

That kind of vision takes courage:  

the courage to believe that your culture has value,  

the courage to invest in it,  

and the courage to let it stand out instead of blending in.

⸻ pause, make eyes contacts

From Refugee to Billionaire Innovator

Then there’s Trung Dung.

He escaped Vietnam by boat after being imprisoned.  

He arrived in America with almost nothing.  I met him in 1990 when he was finishing his Ph.D at Boston University.

He studied computer science, and eventually founded a tech company called OnDisplay.

In 2000, he sold it for $1.8 billion.

His story appears in Dan Rather’s book The American Dream.

Think about that:  

From a refugee who couldn’t attend school,  

to a tech entrepreneur worth billions.

That is America—when talent meets opportunity,  

and when someone is willing to take the risk to trade their ideas with the world.

⸻ pause make eyes contacts

Kings of Garbage, Chili Sauce, and Plasma

And there are many more:

• David Dương, who started by collecting cardboard boxes and built a billion-dollar waste management company.

• David Trần, founder of Huy Fong Sriracha, who turned chili sauce into a global phenomenon.

• Hoàng Kiều, who worked for $1.25 an hour, then pioneered plasma technology and became a billionaire.

These are not glamorous beginnings.

They are gritty beginnings.

Cardboard.  

Chili.  

Plasma.

Yet each of these men turned something ordinary—  

even something other people threw away—  

into something extraordinary.

⸻

And Then… There’s Me

After reading all these stories, I looked at myself.

I’m just a farmer.

No billion-dollar company.  

No building named after me.  

No book telling my story.

Life suddenly felt… a little depressing.

But then I realized something important.

Success doesn’t have one shape.  

It doesn’t always come with a headline or a campus building.

Not everyone needs to be a billionaire.  

Not everyone wants to be.

But every one of these people shared one thing:

They created value.

They didn’t wait for permission.  

They didn’t wait for perfect English.  

They didn’t wait to be accepted.

They started.

They used what they had—  

skills, recipes, land, ideas—  

and they traded those things with the world.

And that made me ask myself:  

“What value am I creating with what I have?”

For me, it might be farming.  Good and healthy avocados 

For you, it might be coding, teaching, designing, leading, or speaking right here at Toastmasters.

⸻ pause make eyes contacts

Closing

So the next time you eat a Vietnamese sandwich,  

or squeeze chili sauce onto your noodles,  

or walk through Little Saigon…

Remember this:

Behind these everyday things are refugee stories, trade instincts, and quiet courage.

And maybe—just maybe—  

the next great story of courage and trade  

won’t come from a billionaire,  

or from a man with a building named after him…

It might come from a farmer.

It might come from someone quietly running a small shop.

It might come from the person sitting in your chair,  

right now,  

wondering if they have what it takes to start.

If there is one lesson we can borrow from these Vietnamese immigrants, it’s this:

Don’t wait for the perfect moment.  

Start where you are.  

Trade what you have.  

Create value.

Because the quiet power of trade doesn’t just build businesses.  

It builds lives,  

it builds communities,  

and sometimes—  

it builds dreams bigger than anything we could have imagined.

Pause make eyes contacts

God bless America