chuyện mẹ con qua Podcast

Hôm trước buồn đời, mở podcast của Lex Fridman để nghe trên đường lên vườn, phỏng vấn một ông luật sư nổi tiếng về ly dị, chuyên có thân chủ là những người nổi tiếng nên tiền vào như nước. Mình có kể về ông này, tác giả “khi gặp tôi thì đã quá muộn”, ý nói là mấy thân chủ khi gặp ông ta thì đã trễ không thể hàn gắn lại với chồng hay vợ.

Nói chuyện đời xưa bổng ông ta nói về mẹ ông ta. “Một bài học tôi học được khi mẹ tôi qua đời. Bà đã trải qua hai năm chiến đấu kinh khủng với bệnh ung thư, nằm ở chế độ chăm sóc giảm nhẹ (hospice), và rất, rất yếu. Đó là một kết thúc chậm rãi và khủng khiếp. Tôi nhớ một trong những nỗi sợ lớn nhất của mình là đây sẽ là cách tôi nhớ về mẹ suốt đời còn lại, rằng tôi sẽ không bao giờ có thể nghĩ về bà mà không nghĩ đến những gì bà đã trở thành trong những tháng cuối đời, khi bà teo tóp đi đến chẳng còn gì trên chiếc giường đó. Và theo thời gian, tôi nhận ra rằng ký ức rất tử tế. Nó dần phai mờ đi một cách nào đó. Và giờ đây, khi tôi nhớ về bà, tôi nhớ bà khỏe mạnh, tràn đầy sức sống. Tôi nhớ tiếng cười của bà. Tôi nhớ những điều tích cực. Một phần là vì tôi thích xem lại ảnh cũ. Nhưng một phần cũng là cách mà ký ức hoạt động. Và tôi không hiểu tại sao chúng ta không áp dụng điều đó cho các mối quan hệ.”

Bổng nhiên nhớ đến bà cụ mình dù đã gặp cách đây 1 tháng ở Nam Dương, Tân Gia Ba. Mỗi năm mình tìm cách gặp thăm mẹ mình hai lần. Mẹ mình không muốn ở Hoa Kỳ nên về lại Việt Nam dù có giấy tờ cư trú ở Hoa Kỳ. Những hình ảnh đẹp về mẹ mình đều là những lúc hai mẹ con đi chơi ở Nhật Bản. Mình đưa mẹ về lại Việt Nam, có ghé Nhật Bản mấy ngày. Hai mẹ con đi chơi vui vẻ, leo núi, 9 cây số mỗi ngày. Thấy mẹ mình bận đồ Nhật Bản đi phố cứ như bà đầm Nhật Bản. Chụp hình như người mẹ xứ hoa anh đào. Chuyến đi vừa rồi, cô em không báo trước nên khi gặp lại mình và đồng chí gái ở phi trường thì kêu mừng như trẻ lại 10 tuổi khiến mình cảm động. Để xem độ tháng 11 mình về thăm bà cụ lại. Qua tết phi trường Đà Lạt đóng cửa để trùng tu.

Hình bà cụ được bạn học cũ đi ngang nhà mình gặp bà cụ nên chào hỏi rồi chụp ảnh gửi cho mình khá cảm động không ngờ 50 năm sau, bạn học xưa vẫn nhớ.

Mình có kể về chuyện xe màu đỏ, não bộ của mình có thể định hướng về tích cực hay tiêu cực và cuộc đời mình mình sẽ đi theo chiều hướng đó. Truyền thông bán quảng cáo nên lúc nào cũng giật tít toàn chuyện tiêu cực. Ông Sexton nói về sự hữu hạn của cuộc sống khi mẹ ông ta bị bệnh ung thư, cho thấy người giàu có rồi cũng phải quên vụ làm tiền để nhìn lại cuộc đời khi thấy sự kết thúc của cuộc sống cuả người thân.

Ông ta kể khi bà mẹ được lên bàn mỗ lần cuối cùng (khoảng 20 phút sau khi bắt đầu), các bác sĩ phát hiện ung thư đã di căn khắp nơi, họ đóng vết mổ lại và nói rằng không còn gì có thể làm được nữa, chỉ chuyển sang chăm sóc giảm nhẹ. Ngay khoảnh khắc đó, “mọi lo lắng khác trong cuộc đời ông ta đều bị vặn nhỏ xuống mức zero”. Chỉ còn lại điều quan trọng duy nhất: thời gian còn lại để yêu thương bà mẹ, để bà mẹ cảm nhận được tình yêu, để hiện diện bên bà, sau hơn một năm ở hospice, được bao quanh bởi gia đình. Thật ra ông ta may mắn là còn nhìn thấy mẹ vài tháng trước khi bà ta qua đời, nhiều người không có được cái may mắn đó. Như ai đó kêu đổi thiên thu để nhìn thấy nụ cười của mẹ.

Ông ấy thường dùng câu chuyện này để nhấn mạnh sự hữu hạn của cuộc sống: Số lần ôm, hôn, gọi điện hay nói “I love you” với những người thân yêu là hữu hạn (và không ai biết còn bao nhiêu). Xã hội cố tình đánh lạc hướng chúng ta khỏi cái chết để duy trì “cỗ máy tiêu dùng”, nhưng khi đối mặt với nó, mọi thứ trở nên rõ ràng: Hãy ưu tiên con người, kết nối ý nghĩa, trải nghiệm thay vì đồ vật. Ông còn gợi ý rằng việc tình nguyện ở hospice (chăm sóc người sắp qua đời) nên là bắt buộc với người trẻ để loại bỏ ảo tưởng và nhận ra điều thực sự quan trọng khi nằm trên giường chết: tình yêu, mối quan hệ và những khoảnh khắc đã chia sẻ. Đồng chí gái mỗi thứ 6 hàng tuần, đi với bạn vào các viện dưỡng lão để hát những bài hát cũ cho những người không may mắn, ở cùng với con cháu.

Nhớ có lần con gái gọi điện thoại có vẻ xúc động hỏi bố vẫn khoẻ. Hoá ra bố của cô bạn nó, mình quen biết khi chúng bơi chung đội ở trung học, mới qua đời. Ông này trẻ hơn mình, nói ráng làm thêm vài năm dù đã tuổi hưu trí, bán nhà rồi dọn về xứ nào đó ở, hai vợ chồng chạy xe khắp Hoa Kỳ để thăm viếng nhưng chưa thực hiện đã hoá ra người thiên cổ.

Ông Sexton kê khai nhiều điều ông ta học được về cuộc sống như: 

•  Ký ức tử tế giúp chúng ta giữ lại hình ảnh đẹp đẽ thay vì đau đớn cuối cùng, áp dụng điều này cho cả các mối quan hệ tan vỡ. Mình nhớ những hình ảnh đi chơi với vợ con khi xưa hay nay, còn mụ vợ thì chỉ nhớ những gì mình làm sai, cho thấy phụ nữ họ rất định hướng về tiêu cực. Hay những giây phút đi trên biển hay ở Luân đôn với đối tượng một thời. Đi chơi với em út, cháu tại Dubai.

•  Từ kinh nghiệm tình nguyện hospice sau đại học, ông học cách phân biệt giữa nỗi buồn bi kịch và sự suy tàn tự nhiên của cuộc sống. Tất cả đều kết thúc (vẻ ngoài, tiền bạc, đồ đạc, thậm chí tình yêu theo một cách nào đó), nên hãy dùng thời gian còn lại để đầu tư vào kết nối thật sự, lòng trắc ẩn và phục vụ. Cho nên mình phục mụ vợ mình tập hát, tập đàn để thứ 6 đi hát trong các viện dưỡng lão. Tạo chút niềm vui cho những ngừoi già

•  Đau đớn và mất mát dạy chúng ta về giá trị của tình yêu, sự dễ tổn thương và cách xây dựng lại sau những kết thúc (ly hôn hay cái chết).

Đến vườn phải lo làm vườn, trên đường về, mình nghĩ liên mang đâu đâu. Mình có làm tròn bổn phận người cha, người chồng, người con, người anh,… như ông Steven Covey dạy khi xưa. Tự hứa sẽ ráng làm tốt các bổn phận trên từ nay về sau. Kể chuyện tếu lâm nhiều hơn thay vì nói về kinh tế đang xuống bú xua la mua. Hôm trước, đi ăn cơm với anh bạn, anh ta kêu bài mình viết về tiên sư thằng mở hàng tếu thật. Có người lại tưởng trường cao đẳng quốc gia mỹ thuật Paris có môn dạy thờ cúng tế. Kinh

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

văn hóa tẩy chay cancel culture

 văn hóa tẩy chay cancel culture

Khi các cuốn phim Harry Potter từ Anh quốc phỏng theo mấy cuốn truyện viết bởi JK Rowling, được trình chiếu và ưa chuộng khắp thế giới khiến bà ta, một tác giả vô danh bổng nhiên trở thành tỷ phú khiến thiên hạ nhất là cánh tả tuyên dương, kêu đàn bà giỏi bú xua la mua. Rồi sau này bà ta buồn đời Cô Lựu, tuyên bố là phụ nữ cần có thêm kiến thức ngoài môi son, này nọ, nữ quyền làm phụ nữ mất giá trị bú xua la mua. Thế là truyền thông cánh tả, các trí thức lên án tẩy chay bà ta. Càng lên án bà ta càng hốt bạc vì có đến 6, 7 cuốn phim ra đời. Có thể đó là chiêu tiếp thị của các nhà sản xuất mà công chúng cánh tả bị sụp bẩy. Chán Mớ Đời 

Cô lên đồng

Rồi đến vụ siêu thị Trader Joe’s, bao nhiêu buôn bán mặt hàng tốt, rẻ hợp với thời nay nhưng bổng nhiên có tên nào ngồi buồn gãi háng kêu “kỳ thị chủng tộc” vì có sản phẩm bia mang tên Trader’s Jose. Bao nhiêu năm qua thiên hạ cứ mua, không ai nói gì cả. Thế là đám đông xuống đường, chạy lại biểu tình kêu gọi tẩy chay đóng cửa các cửa hàng của công ty này. Họ làm trời 2 ngày nhưng thiên hạ vẫn tiếp tục mua đồ ở tiệm này nên Chán Mớ Đời họ bỏ đi. Nghe nói tiệm Taco Bell có món ăn được gọi là MexMelt, nay phải dẹp bỏ vì bị chống đối, kêu kỳ thị bú xua la mau.

Bà JK Rowling, tác giả Harry Potter

Khi ông độc hài Dave Chappelle, người da đen được Netflix quay trực tiếp thì có một số nhân viên Netflix, bỏ làm, yêu cầu ông chủ Netflix, không được thâu. Mình có coi một hai show của ông da đen này, chỉ trích phong trào thức tĩnh. Được cái là ông chủ Netflix viết thư cho nhân viên kêu là cuộc đời cần có hài kịch, nếu các bác không ưa thì công ty này không đúng nơi các bác làm việc. Muốn nghỉ thì từ chức.

Ông Chappelle, hài độc thoại

Điểm vui là sinh viên đại học Connell. New YOrk, trường danh tiếng, kêu hiệu trưởng phải thông báo cho họ trước giờ giáo sư giảng bài về những hình ảnh hay tư tưởng độc hại. Được là bà hiệu trưởng của trường kêu đây không phải nhà trẻ, nếu các bạn không muốn bị các tư tưởng độc hại thâm nhập thì không nên học tại đây.

Mấy ông thần bà thánh ở Hồ Ly Vọng tuyên bố nếu ông Trump đắc cử thì họ sẽ rời xứ mỹ. Nay ông ta ở nhiệm kỳ thứ 2 mà chả có ông thần bà thánh nào rời khỏi Hoa Kỳ. Ra khỏi mỹ, đi xứ au châu, họ đánh thuế là cạp đát mà ăn. Lý do là sợ sau này khi ông Trump xuống sẽ phải trả 5 triệu đô để nhập cư lại xứ Hoa Kỳ. Chán Mớ Đời 

Văn hóa tẩy chay (hay còn gọi là cancel culture, call-out culture) là hiện tượng xã hội trong đó cá nhân, nhóm hoặc tổ chức bị chỉ trích công khai rộng rãi, thường được khuếch đại trên mạng xã hội vì hành động, phát ngôn hoặc quan điểm bị coi là không thể chấp nhận được hoặc gây xúc phạm. Điều này thường dẫn đến lời kêu gọi tẩy chay, cô lập, mất việc làm hoặc các hình thức hậu quả xã hội và nghề nghiệp khác. Từ “canceled” được dùng để chỉ người bị rút lại sự ủng hộ hàng loạt.

Khái niệm bắt nguồn từ cách dùng tiếng lóng slang cũ của từ “cancel” (ví dụ trong âm nhạc và phim thập niên 1980, nghĩa là cắt đứt quan hệ hoặc gạt bỏ ai đó), nhưng chỉ thực sự phổ biến từ giữa thập niên 2010, đặc biệt qua cộng đồng Black Twitter, gắn liền với các phong trào như #MeToo và #BlackLivesMatter. Nó bùng nổ trong dư luận khoảng 2018–2020, thường mang nghĩa tiêu cực. Biết đâu Covid được dựng lên để dập tắt ngọn lửa văn háo tẩy chay này không chừng.

Đến năm 2026, thuật ngữ này vẫn gây tranh cãi và mang tính chính trị mạnh. Các cuộc thảo luận tiếp tục xoay quanh vai trò của nó: là công cụ trách nhiệm giải trình hay là hình thức kiểm duyệt. Có ví dụ từ cả hai phía, kể cả các nỗ lực do phe bảo thủ dẫn dắt nhằm hạn chế một số chương trình học thuật (ví dụ thay đổi gần đây tại Đại học Texas A&M chấm dứt các khóa học về nghiên cứu phụ nữ và giới tính).

Người ủng hộ coi đây là công cụ trách nhiệm giải trình, đặc biệt khi hệ thống truyền thống (tòa án, cơ quan) không bảo vệ được các nhóm yếu thế. Nó trao quyền cho người dân đòi hỏi hậu quả đối với hành vi có hại như phân biệt giới tính, phân biệt chủng tộc hay lạm dụng, những thứ mà người quyền lực thường thoát tội.

Người phản đối cho rằng nó tạo hiệu ứng làm lạnh đối với tự do ngôn luận, khuyến khích tâm lý đám đông, trừng phạt quá mức (kể cả với lỗi nhỏ hoặc lỗi cũ), và bắt nạt qua mạng. Nó có thể bóp nghẹt tranh luận công khai, trừng phạt mà không có quy trình công bằng, và ảnh hưởng nặng nề hơn đến người bình thường so với người nổi tiếng (những người thường phục hồi được). Ý kiến công chúng bị chia rẽ, nhiều khảo sát cho thấy một nửa xem đây là trách nhiệm cần thiết, nửa còn lại coi là kiểm duyệt hoặc trừng phạt không công bằng. Như vụ Trader’s Jose, bia này được bán từ lâu, không ai nói bổn nghiên có tên nào hô là kỳ thị chủng tộc là cả đám xuống đường hô hào tẩy chay. Tương tự phong trào #MeToo, có bà nào buồn đời, kêu ai đó sò mó bà ta khi xưa lúc còn chưa giàu có. Thiên hạ chưa biết át giáp gì cũng phải nhày vào chửi bới, thay vì đưa ra toà kiện như vụ ông giám đốc Miramax, rờ mó hay dứt điểm mấy cô muốn trở thành minh tinh nổi tiếng. Khi ra toà rồi toà kết án thì mới bắt đầu chửi bới chớ nhiều khi có người bị oan ức. Như trường hợp ông toà nào được ông Trump tiến cử thành hội viên của tối cao pháp viện của Hoa Kỳ. Có bà nào khơi khơi kêu mấy chục năm về trước bà ta bị ông này vớt khi đi boum, mà bà ta chả nhứo gì nhiều. Chỉ nhớ ông này. Kinh 

Hiện tượng chưa biến mất, nhưng cường độ và cách nhìn đã thay đổi. Một số người cho rằng “cancel culture” đang bị “tẩy chay” hoặc giảm nhiệt ở một số nhóm, trong khi vẫn có nhiều ví dụ tiếp diễn (từ drama người nổi tiếng đến thay đổi ở các tổ chức). Nó giờ xuất hiện hai chiều, cả cánh tả lẫn cánh hữu đều dùng để nhắm vào đối thủ. Trên X (Twitter cũ), người ta thường dùng từ này một cách thoải mái hoặc châm biếm (về crypto, thể thao, văn hóa đại chúng…), cho thấy nó đã ăn sâu vào ngôn ngữ mạng.

Tóm lại, cancel culture là tích cực (thúc đẩy thay đổi xã hội) hay tiêu cực (kìm hãm thảo luận) phụ thuộc rất nhiều vào góc nhìn cá nhân. Tẩy chay và chỉ trích công khai không phải mới, nhưng tốc độ và quy mô của mạng xã hội khiến phiên bản hiện đại trở nên đặc biệt mạnh mẽ và gây chia rẽ sâu sắc.

Trên mạng xã hội, có câu chuyện của một giáo sư dạy trung học ở trường cho các học sinh có vấn đề. Ông ta tải lên YouTube câu chuyện một học sinh hỏi ông ta về JK Rowling. Cha mẹ cũng như học sinh đã ký giấy cho phép. Ông ta hỏi và nói chuyện với học sinh như Socrates, khi xưa hỏi học sinh. Học sinh thắc mắc là trên mạng, kêu JK Rowling là người chống chuyển đổi giới tính. Cần phải tẩy chay bà ta này nọ. Ông ta hỏi học sinh là nghĩ gì, và từ từ học sinh cảm nhận là mình nghe tin đồn sai. Mình thấy rất hay khi xem video, học sinh dưới 18 tuổi nên chỉ quay ông ta và thu âm học sinh.

https://youtu.be/ye52j4Fw21Q?si=V_662lBfr4OViiiH

Lúc đầu, có vài người xem video, đến khi ông Elon Musk tải lên X thì trong vài ngày có trên 13,000 người xem. Rồi ông Piers Morgan mời phỏng vấn thế là cả thế giới biết đến. Và ông ta mất việc dạy ở trường mà có nhiều giáo viên đến buổi sáng, buổi chiều bỏ chạy vì toàn là học sinh có vấn đề. Ông ta là giáo viên lâu nhất vì đã ở đó hơn 4 năm trời. Mình đang đọc tài liệu phong trào chuyển giới tính và lý do người Mỹ bầu cho ông Trump vì đội bầu cử của ông ta bỏ trên 300 triệu mỹ kim để quảng cáo ảnh hưởng phong trào này khiến người Mỹ dù không ưa ông Trump vẫn bỏ phiếu cho ông ta. Chính những người ghét và chửi ông Trump đã giúp ông ta vào Bạch Cung lần thứ 2 và nếu tiếp tục thì nam 2028, cũng người nào của đảng Cộng Hoà sẽ tiếp tục. Hôm nào rảnh sẽ kể ở đây.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Private equity mua các công ty rồi phá sản

 Tư bản dã man ở thế kỷ 21

Hồi đi học, thầy giáo kêu đọc Victor Hugo, Emile Zola, Balzac,…để hiểu sự bốc lột của chủ nghĩa tư bản. Sang Hoa Kỳ mình chứng kiến chủ nghĩa tư bản khác với những gì mình đọc trong sách truyện. Lâu lâu mình đọc báo thấy công ty này vừa được công ty nào có nhiều tiền mua nên nghĩ nên mua cổ phiếu của công ty mới được mua như Toy’R’US,… minh hồ hởi đến mấy tháng sau thì thấy cổ phiếu như diều dính mưa nên Chán Mớ Đời.  Một hôm mình hỏi một ông mỹ, trader thì ông ta cười và giải thích. Mình xin tóm tắc như sau:

Chắc ai thuộc thế hệ mình đều nhớ đến phim Pretty Woman do Julia Roberts và Richard Gere đóng vai tên đại diện công ty Private Equity đi mua mấy công ty đang te tua rồi tân trang tài chánh lại rồi bán kiếm tiền hay đuổi hết dân làm việc, bỏ túi tiền hưu trí của họ rồi bán bất động sản của công ty rồi chạy.

Trong hơn hai thập niên qua, một làn sóng các chuỗi bán lẻ từng được người Mỹ yêu mến đã biến mất khỏi các trung tâm thương mại và các con phố chính trên khắp cả nước. Toys “R” Us là thiên đường tuổi thơ của nhiều thế hệ trẻ em như con mình khi nhỏ, hay kêu bố dẫn đi mua đồ chơi hay tả con nít. Hay tiệm Payless ShoeSource nơi cung cấp giày dép giá rẻ cho các gia đình lao động mà khi lấy nhau đồng chí gái hay ghé lại đây mua. Tiệm Sports Authority ở đường Beach mà mình hay dắt hai đứa con vào đây mua đồ bơi và cắm trại, tiệm Gymboree cho mấy đứa con đến chơi khi còn nhỏ, và hàng chục thương hiệu khác mà ngày nay thấy mất tiêu.

Vật đổi sao dời, ngày nay người ta mua đồ trên mạng nhiều hơn nên mấy chỗ này bị banh ta lông nhưng mấy tiệm này banh ta lông trước khi Amazon ra đời và sống mạnh. Dù có nhiều yếu tố góp phần vào “ngày tận thế của bán lẻ” từ sự trỗi dậy của thương mại điện tử đến thay đổi trong thói quen tiêu dùng. Một số lượng đáng kể các “nạn nhân” này có chung một đặc điểm: họ thuộc sở hữu của các quỹ đầu tư tư nhân (private equity) khi sụp đổ.

Nên nhắc một tí là các tiệm thuộc khu thương mại mượn tiền của ngân hàng nhưng mỗi 7 hay 10 năm phải tái tài trợ lại khác với các nhà ở. Ngân hàng chỉ cho mượn 7-10 năm vì họ không muốn chôn vốn của họ lâu dài, sẽ mất giá vì lạm phát. 10 năm về trước, khi tiền lời xuống như tây đi đái thì các chung cư cũng như các khu thượng mại đều tái tài trợ lại hết với tiền lời đâu 3, 4% nay đến mùa tái tài trợ lại thì tiền lời lên gấp 2 nên ngọng. Đưa đến đóng cửa rất nhiều tiệm buôn bán. Tỷ lệ bị xiết nhà lên rất cao so với mấy năm trước. Với đà này hai năm nữa thì khủng hoảng 2008 sẽ trở lại.

Trở lại câu chuyện về vai trò của private equity trong các vụ phá sản bán lẻ gắn chặt với một trong những kiến trúc sư tiên phong của mô hình này: Mitt Romney, đồng sáng lập Bain Capital, sau này là Thượng nghị sĩ Hoa Kỳ và ứng cử viên tổng thống. Giới đầu tư chửi ông này rất thậm tệ, ông ta muốn trở thành tổng thống nên họ khui ra các mánh mà các nhà đầu tư sử dụng như ông Romney. Dù Romney rời vai trò điều hành trực tiếp tại Bain Capital vào năm 1999, công ty do ông xây dựng đã trở thành một trong những thế lực hàng đầu trong các thương vụ mua lại bằng đòn bẩy (leveraged buyouts – LBO), và những chiến lược ông góp phần khai sinh đã trở thành thông lệ của toàn ngành. Richard Gere đóng trong phim Pretty Woman như mấy ông thần đi mua các công ty bị khó khăn như Mitt Romney. Nhờ tình yêu với một cô điếm khiến tên đi ăn cướp nhà máy, công ty của kẻ khác giác ngộ cách mạng nên tha mạng cho gai đình của công ty đang tính mua.

Về bản chất, private equity là việc các quỹ huy động vốn từ các nhà đầu tư tổ chức, quỹ hưu trí, quỹ hiến tặng đại học, cá nhân giàu có, để mua các công ty, tái cấu trúc chúng, rồi bán lại nhằm thu lợi nhuận. Mục tiêu thông thường là đạt lợi suất 20–30% mỗi năm cho nhà đầu tư. Khác với đầu tư mạo hiểm (venture capital), private equity thường nhắm tới các doanh nghiệp đã trưởng thành, có dòng tiền ổn định. Các nhóm này được mệnh danh là Vulture Capitalists, những con kênh kênh tư bản.

Đặc điểm then chốt của phần lớn các thương vụ private equity là mua lại bằng đòn bẩy (LBO). Trong LBO, quỹ chỉ bỏ ra 20–30% vốn tự có, phần còn lại là tiền vay. Quan trọng hơn, khoản nợ này không nằm trên sổ sách của quỹ, mà được đặt lên vai công ty bị mua. Nói cách khác, doanh nghiệp bán lẻ bị mua tự vay tiền để mua chính mình. Hậu quả tức thì là một công ty từng có lãi và ổn định bỗng phải gánh núi nợ khổng lồ. Thay vì chỉ cần tạo ra dòng tiền để vận hành, doanh nghiệp giờ đây phải đủ tiền để trả lãi và gốc các khoản nợ có thể lên đến hàng tỷ đô la.

Các quỹ private equity đã phát triển những chiến lược rất tinh vi để kiếm lợi từ các thương vụ bán lẻ. Điều gây tranh cãi nhất là: nhiều cơ chế sinh lời hoạt động độc lập với việc doanh nghiệp thành công hay thất bại. Chính sự bất đối xứng này, quỹ thắng ngay cả khi công ty thua nằm ở trung tâm của mọi tranh luận.

Phí quản lý: ngay khi thương vụ hoàn tất, quỹ thường thu phí quản lý hàng năm 1,5–2% giá trị giao dịch. Với một thương vụ 2 tỷ USD, điều này tương đương 30–40 triệu USD mỗi năm, bất kể kết quả kinh doanh. Trong 5–10 năm, khoản phí này có thể vượt quá số vốn ban đầu mà quỹ bỏ ra.

Phí giao dịch: quỹ thu phí cho việc sắp xếp thương vụ, thu xếp tài chính, mua lại bổ sung, và bán công ty. Mỗi giao dịch lớn tạo ra hàng triệu USD phí tư vấn, do chính công ty trả cho chủ sở hữu của mình.

Tái cấp vốn chia cổ tức (Dividend Recapitalization): trong thực tế gây tranh cãi, quỹ thường buộc công ty vay thêm nợ chỉ để trả cổ tức đặc biệt cho quỹ. Nhờ vậy, quỹ có thể thu hồi vốn ban đầu trong khi vẫn giữ quyền sở hữu. Nếu công ty sau đó sụp đổ, quỹ đã kịp “rút ruột” xong.

Tước đoạt tài sản (Asset Stripping): nhiều nhà bán lẻ sở hữu bất động sản giá trị. Quỹ bán tài sản này rồi thuê lại (sale-leaseback), tạo ra tiền mặt tức thì để trả cổ tức cho quỹ, nhưng khiến công ty gánh nghĩa vụ thuê dài hạn và mất đi tài sản cốt lõi.

Cải thiện vận hành: thật ra công bằng mà nói, các quỹ cũng thực sự cố gắng cải thiện hoạt động của công ty: tinh gọn chuỗi cung ứng, đóng cửa cửa hàng kém hiệu quả, đàm phán lại hợp đồng, đầu tư công nghệ. Khi thành công, những biện pháp này làm tăng giá trị doanh nghiệp. Nhưng khi doanh nghiệp đồng thời bị đè nặng bởi nợ khổng lồ, cải thiện vận hành thường không đủ.

Các trường hợp điển hình: 

Toys “R” Us: Năm 2005, Bain Capital, KKR và Vornado mua Toys “R” Us với giá 6,6 tỷ USD. Chỉ 1,3 tỷ là vốn chủ, còn lại 5,3 tỷ USD là nợ đặt lên công ty. Công ty phải trả hơn 400 triệu USD mỗi năm tiền lãi và gốc, số tiền lẽ ra có thể dùng để cải tạo cửa hàng, phát triển thương mại điện tử, hay cạnh tranh với Amazon và Walmart. Trong 12 năm, các quỹ thu khoảng 470 triệu USD phí. Khi Toys “R” Us phá sản năm 2017 và biến mất dấu tích năm 2018, 33.000 lao động mất việc, còn các quỹ gần như không thiệt hại tài chính. Khi phá sản thì ngân hàng chỉ biết cười, kêu ông Mitt Romney dẫn đi ăn hay bay qua đảo Epstein một weekend. Đa số là các số nợ ngân hàng cho vay thường sau 1 năm là bán cho chính phủ. Và khi các số nợ này không được trả bị xù thì các bác và em nai lưng ra trả thuế cho chính phủ. Thường họ không nhắc đến vụ này. Bác nào cứ để ý là sau khi tái tài trợ, công ty hay ngân hàng cho bác vay tiền, sẽ gửi một lá thư nói từ đây trả tiền cho công ty nào đó, thường là do chính phủ nhờ.

Payless ShoeSource: Payless bị mua năm 2012, phá sản năm 2017, tái cấu trúc, rồi phá sản lần nữa năm 2019, đóng toàn bộ cửa hàng Bắc Mỹ. Quỹ đã rút lợi nhuận sớm; người lao động và chủ nợ gánh hậu quả.

Gymboree: Bain Capital mua Gymboree năm 2010. Công ty phá sản năm 2017, rồi thanh lý hoàn toàn năm 2019. Bain đã thu hồi vốn từ lâu. Mitt Romney không phát minh LBO, nhưng chuẩn hóa và hợp thức hóa mô hình này. Dưới thời ông, Bain có nhiều thành công (Staples, Domino’s). Ông rời Bain năm 1999 nhưng vẫn hưởng lợi tài chính. Mình không biết tiền hưu trí của các cựu nhân viên là bao nhiêu nhưng đa số họ mất gần hết và lọt tay vào công ty của ông Romney.

Trong chiến dịch 2012, lý lịch Bain trở thành tâm điểm tranh cãi, phơi bày mâu thuẫn căn bản của chủ nghĩa tư bản Mỹ: có chấp nhận làm giàu từ việc phá hủy doanh nghiệp và việc làm, nếu một số thương vụ khác tạo giá trị hay không?

Câu hỏi điều tiết và câu hỏi nền tảng: chính phủ nên giới hạn hay đánh thuế lợi ích carried interest?  Vấn đề là các công ty này cúng tiền tranh cử cho các thượng nghị sĩ và dân biểu. Có nên buộc quỹ chịu trách nhiệm nợ? Rốt cuộc, mục đích của doanh nghiệp là gì: tối đa hóa lợi nhuận cho nhà đầu tư, hay còn trách nhiệm với người lao động và cộng đồng? Private equity không đơn thuần là ác quỷ, nhưng cấu trúc hiện tại của nó tạo ra động cơ lệch lạc: khuyến khích rút ruột thay vì xây dựng, tập trung lợi ích cho thiểu số, và đẩy rủi ro sang xã hội.

Mình thấy nên cần giải thích các vấn đề này hơn là hùa theo định hướng dư luận của chính phủ và truyền thông, chửi bới nhau. Bò đỏ bò vàng dân chửi hay ma-gà này nọ. Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Tỷ phú Mỹ, chủ các đội bóng Anh quốc

 Lý do người Mỹ làm chủ các đội banh túc cầu Anh quốc 

Cuối tuần rồi, có trận đấu giữa hai đội banh Anh quốc; Arsenal vs Manchester United. Mình tò mò vì thấy khắp nơi trên thế giới xem trận đấu này, từ Việt Nam sang Thái Lan, Cao miên, Phi Châu,…đều xem. Xem xong thì mấy ngày sau các cờ líp về trận đấu hay người xem vui buồn khi đội của mình đá vào, bị thân hữu chọc quê. Trong giải Premier League này có đến 20 đội banh đấu cả năm nhưng có đến 14 đội banh đều có chủ là công ty Mỹ. Ngạc nhiên vì không lẻ người mỹ đâm ra thích trời mưa và túc cầu vì ở Hoa Kỳ túc cầu chưa phải là môn được truyền hình chiếu cho khán giả mỹ xem thường trực. Có một đội banh của thành phố Leicester, được một tỷ phú Thái Lan mua và buồn đời được một huấn luyện viên người ý đoạt chức vô địch. Sau này ông tỷ phú đi máy bay sao bị rớt, chết luôn. Cậu con trai kế nghiệp nhưng có lẻ chưa quen nên đội banh tụt hạng.

Năm nay các đội tuyển của Anh quốc có đến 6 đội lọt vào vòng trong của giải túc cầu liên hiệp Âu châu Champion League được xem là giải túc cầu hàng năm danh tiếng được thế giới xem mỗi tối thứ 3,4. Pháp quốc chỉ có đâu 3 đội và năm sau có thể chỉ còn hai đội được đại diện vì họ tính theo thành tích của những năm qua. 

Hỏi ra thì lý do là rẻ tiền dù giải này được khắp thế giới xem hàng tuần. Cách tranh giải hợp với cách làm ăn business của người Mỹ. Premier League của Anh quốc là một cái máy làm tiền toàn vũ. Là môn thể thao được xem đông nhất trên thế giới, được truyền hình trên 200 quốc gia mỗi tuần, kiếm tiền truyền hình hàng tỷ mỹ kim. Giải Premier league được thành lập đâu vào thập niên 1990 vì khi mình ở Luôn Đôn, vẫn chưa có giải này. Lúc đầu họ cho chiếu truyền hình khắp thế giới miễn phí đến khi người dân trên thế giới nghiện rồi thì họ mới bắt trả tiền. Kiểu mấy tên bán sì ke đứng trước trường học, cho học sinh hút miễn phí cho vui đến khi chúng nghiện thì đè đầu bắt trả tiền học gạch. Và tiếp thị bán đồ của các công ty quảng cáo. Khi xưa thấy cho xem nên mình coi mỗi tuần để nhớ thời ở âu châu, ai ngờ nghiện xem Manchester United. Nay chỉ xem trên YOutube tóm tắt cho chắc ăn vì không có thời gian xem 2 tiếng đồng hồ. Nhất là phải trả mấy chục đô mỗi tháng.

Trên nguyên tắc thì các đội banh của Anh quốc thường không được quản lý, làm tiền như chủ nghãi tư bản. Đa số là do một người làm chủ vì yêu đá banh, nên tài chánh lúc nào cũng thiếu hụt. Trong khi đối với các chủ nhân  người Mỹ thì xem đây là cách quản trị quá yếu kém nên họ nhảy vào mua rẻ. Giá một đội banh bầu dục ở Hoa Kỳ giá thị trường là 4-5 tỷ mỹ kim, trong khi một đội banh bóng rổ thì giá trị độ 2-3 tỷ đô la còn ở Anh quốc, một đội banh danh tiếng độ 300 triệu. Xem như tiền bạc cắc cho mấy hedge funds. Mấy người Mỹ giàu có tư duy đột phá là tại sao phải mua một đội banh không danh tiếng của Mỹ lại đắt tiền trong khi mua một đội banh danh tiếng toàn cầu của Anh Quốc lại rẻ như bèo hay fish and Chips. 

Từ khi các chủ Nhân Mỹ nhảy vào thì giá tiền mua cầu thủ lên giá khủng. Được cái là họ khôn nên ký hợp đồng thành 7,8 năm. Ai mua một cầu thủ thí dụ 80 triệu nhừ trải ra 8 năm thì xem như chỉ trả 10 triệu mỗi năm. Vài năm sau là bán trước khi hết hạn giao kèo. Người Mỹ hiểu rõ logic kinh doanh nhượng quyền. Mặc dù người hâm mộ Anh không thích nghe điều này, nhưng người Mỹ coi các câu lạc bộ như: các thương hiệu, các cỗ máy tạo ra nội dung, các cộng đồng toàn cầu.

Họ áp dụng: Phân tích dữ liệu, Tối ưu hóa doanh thu, Quan hệ đối tác thương mại, Khai thác lợi nhuận từ sân vận động (sự kiện, hòa nhạc, du lịch). Mình có xem một phim quên tên nói về một công ty quảng cáo giúp công ty đá banh mua cầu thủ.

Ví dụ: Fenway Sports Group (Liverpool): chiến lược "moneyball" + xây dựng thương hiệu toàn cầu, Glazers (Man United): mở rộng thương mại mạnh mẽ, Boehly/Clearlake (Chelsea): tư duy đầu tư mạo hiểm. Tư duy này xuất phát trực tiếp từ các chủ sở hữu của MLB, NBA và NFL.

Sự kết hợp văn hóa: Niềm đam mê của người Anh, nhớ hồi ở Luân Đôn, chủ nhật là đá banh, sáng thứ 2 vào sở là mất nữa ngày để nghe thiên hạ nói về đội nào của họ ưa chuộng. Túc cầu Anh quốc có: Lòng trung thành sâu sắc của người hâm mộ địa phương. Cái này thì for ràng, từ mấy đời chớ không phải nơi họ. Tương tự bên Ý Đại Lợi cũng vậy, có nhiều người ưa chuộng đội banh Inter Milan, hay Juventus từ thời ông cố. Họ rất trung thành. Mình thấy mấy năm nay Manchester United đá Chán Mớ Đời nên xoay qua xem Manchester City hay Arsenal.

Vốn đầu tư của Mỹ bổ sung thêm: Tiền bạc, Tiếp thị, Phạm vi toàn cầu. Đây là một trường hợp điển hình của việc khai thác văn hóa + mở rộng quy mô tài chính: Lấy một nền văn hóa có gốc rễ sâu sắc → kết nối nó với chủ nghĩa tư bản toàn cầu. Nếu xem trên mạng sẽ thấy khắp nơi trên thế giới, đen, rệp, vàng đỏ đều chung một nhà.

Tại sao lại là Anh (chứ không phải Ý hay Pháp)? Vì hai nước này đoạt nhiều giải vô địch túc cầu thế giới gần đây. Vì Anh quốc có: Sự bảo vệ pháp lý mạnh mẽ cho các chủ sở hữu, quản trị doanh nghiệp minh bạch, ngôn ngữ tiếng Anh (rất quan trọng đối với truyền thông và xây dựng thương hiệu), không có các hạn chế về quyền sở hữu như quy tắc 50+1 của Đức

Anh quốc là một nền kinh tế tư bản thân thiện với nhà đầu tư, kết hợp với thẩm mỹ bóng đá. Vậy tại sao lại là “14 câu lạc bộ”? Thành công thu hút sự bắt chước, các ông chủ người Mỹ đầu tiên đã thu được lợi nhuận khổng lồ như dòng họ Glazer, mượn tiền mua đội Manchester United rồi thua tiền nên những người khác đổ xô vào (các quỹ đầu tư mạo hiểm, các nhà đầu tư mạo hiểm, các tỷ phú). Một quốc gia như Tây Ban Nha chỉ có hai đội thay phiên là vô địch, Real Madrid và Barcelona. Pháp quốc chỉ có PSG, chớ Lyon hay Marseille thì năm khi 10 hoạ.

Hiện nay, người Mỹ kiểm soát hoặc kiểm soát một phần các câu lạc bộ như:

• Manchester United

• Liverpool

• Chelsea

• Arsenal

• Aston Villa

• Fulham

• Crystal Palace

• Bournemouth

… các đội mướn càu thủ giỏi trên thế giới cũng như huấn luyện viên nên sự cách biệt hiện thừoi về số điểm giữa 10 đội đứng đầu rất ngang ngửa. Có thể đội vô địch năm nay chỉ hơn đội về nhì 1, 2 điểm sau 38 trận đấu.

Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên mà là một làn sóng vốn đầu tư. Đây không chỉ là về bóng đá. Mà là về: Toàn cầu hóa văn hóa, Tài chính hóa bản sắc, Sự chuyển đổi người hâm mộ thành người tiêu dùng. Từ đó ta thấy các cầu thủ á châu được mướn như Nhật Bản, nam hàn, phi châu thì đông như quân nguyên. Đi chơi á châu mình thấy người dân địa phương bận áo của đội tuyển Arsenal, Chelsea,…mỗi cái cả 100 đô.

Lâu lâu mình thấy các ủng hộ viên tổ chức biểu tình phản đối mỗi khi chủ nhân lên giá vé. Nhưng rồi đâu cũng hoàn lại đó vì họ vẫn mê đá banh, không dám bước ra hay tàu chay trận đấu. Sự kháng cự đối với quá trình tài chính hóa bóng đá Anh, dù dai dẳng và mang sức nặng biểu tượng, vẫn vận hành trong những điều kiện mang tính cấu trúc đầy ràng buộc. Những hành động này bày tỏ sự bất mãn nhưng hiếm khi sở hữu quyền lực vật chất đủ mạnh để tái cấu trúc các quan hệ sở hữu. Vì làm sao có đủ tiền để mua lại đội banh yêu mến của họ. Nên nhớ dân tình ham mê bóng đá đa số là thợ thuyền, giới quý tộc thì không kể vì quá ít.

Vấn đề xem đá banh khắp thế giới sẽ giúp cho các thương hiệu Hoa Kỳ quảng cáo khắp nơi. Và làm giàu vì mình thấy quảng cáo các thương hiệu tàu, Việt Nam, Thái Lan đầy. Có thể khi phát hình tại các nước trên thế giới họ có cách quảng cáo khác để làm thêm tiền. Cứ cho dân tình yêu thích đá banh thì sẽ không có nổi loạn vì sau trận đá là các ủng hộ viên đi bão. Nước nào bây giờ lãnh đạo cũng làm như vậy, vừa được tiền vừa được bình yên. Dân chỉ lo kiếm tiền để mua vé đi xem đá banh. Cả $100 một vé.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn