Vào rừng chữa lành

 Tại sao thiên hạ thích vào rừng chữa lành

Hôm nay nghe Podcast trên đường lên vườn thì có câu chuyện chữa lành như sau. Bên Nhật Bản và Nam Hàn, ngày nay người ta thích ra thiên nhiên, vào rừng để chữa lành, giảm stress, tăng hệ miễn dịch. Có lẻ như cuộc thử nghiệm của người Nhật làm từ trên hai thập niên qua. Có thấy trên mạng nói đến nhóm người vào rừng ôm cây chữa lành gì đó nhưng không hiểu lý do, nay nghe podcast này thì hiểu thêm một chút. Vườn mình có 1,200 cây bơ nên khi vào vườn mình cảm thấy có gì đó khác lạ, giúp mình không bị phiền não, an bình.

Giáo sư Qing Li, người Nhật gốc Trung Hoà đã thực hiện nghiên cứu về “tắm Rừng”
Một nhà miễn dịch học gốc Nhật - Trung, Qing Li đã dành 20 năm để chứng minh rằng các hợp chất hóa học mà cây cối thải vào không khí có thể đi vào máu của người tìm đến thiên nhiên, có cây cối rậm rạp, các hormone gây căng thẳng và tăng cường hệ miễn dịch theo cách mà chưa liệu pháp hay loại thuốc nào sánh được. Điều đáng chú ý là phần lớn dữ liệu này đã nằm trong các tạp chí y khoa Nhật Bản suốt hai thập niên. 20 năm nghiên cứu thì khả tín hơn là các influencer trên mạng tìm cách bán thuốc bổ sung.

Ông Qing Li, sinh ra tại Trung Cộng và du học tại Nhật Bản rồi ở lại, giáo sư lâm sàng tại Trường Y Nippon ở Tokyo và là chủ tịch Hiệp hội “Y học Rừng” Nhật Bản. Có cả tên nữa. Kinh. Chính phủ Nhật đã tài trợ nghiên cứu của ông từ năm 2004, và những công trình ông thực hiện chính là lý do liệu pháp “tắm rừng” hiện được kê toa chính thức tại Nhật Bản và Hàn Quốc.

Câu chuyện thực ra bắt đầu từ năm 1982, khi Bộ Nông nghiệp, Lâm nghiệp và Thủy sản Nhật Bản đặt ra thuật ngữ “shinrin-yoku” để mô tả việc đi bộ chậm rãi, có ý thức trong rừng, nôm na là “tắm rừng”. Họ làm vậy vì lý do thực tế. Nhật Bản đang đô thị hóa nhanh, các bệnh liên quan đến stress tăng cao, làm việc quá độ trong khi quốc gia này có hàng nghìn km² rừng chưa được tận dụng. Ý tưởng là tạo lý do để mọi người ngưng làm việc, bước vào rừng... nhưng họ không hề biết điều gì thực sự xảy ra với cơ thể con người trong những chuyến đi đó cho đến khi giáo sư Qing Li thực hiện thí nghiệm chuẩn đầu tiên vào năm 2005.

Ông đưa 12 người đàn ông trưởng thành khỏe mạnh đi chuyến dã ngoại rừng kéo dài 3 ngày 2 đêm. Mỗi ngày họ đi bộ vài giờ, không gắng sức, không lộ trình hay bài tập thở cụ thể mà ngày nay mình thấy trên mạng tải lên do A.I. Họ chỉ đơn giản đi chậm qua rừng, hít thở không khí, quan sát thiên nhiên. Giáo sư Li lấy mẫu máu và nước tiểu trước chuyến đi, vào ngày thứ hai, ngày thứ ba, ngày thứ bảy và ngày thứ ba mươi sau khi về nhà. Kết quả từ phòng thí nghiệm không giống bất kỳ những gì dự đoán. Có lần ai đó kêu muốn bán vườn bơ của họ ở vùng Escondido, mình chạy xuống thì thấy gần đó có một ngôi làng của người Việt tu hành chi đó. Hôm đó thấy họ đi bộ chậm chậm trên đường theo hàng dài như ông Thích Minh Tuệ đi khất thực. Không biết có phải họ thực hành tắm rừng hay không. Đứng bên đồi này nhìn sang khu vực của họ thì thấy có mấy cái chòi chắc họ chia nhau ở trong đó.

Hoạt động của một loại tế bào miễn dịch gọi là “tế bào tiêu diệt tự nhiên” (natural killer cell), một loại tế bào giúp cơ thể tiêu diệt tế bào ung thư và tế bào nhiễm virus đã gia tăng khoảng 50% trong chuyến đi rừng. Số lượng các tế bào này trong máu cũng tăng đáng kể. Khỏi cần uống thuốc hay xạ trị.

Ba loại protein chống ung thư do các tế bào này tạo ra như perforin, granzymes và granulysin đều tăng mạnh. Mình ghi các tên chất đạm nhưng chả biết có công dụng gì. Để tìm kiếm tài liệu đọc thêm sẽ bổ túc. Ai có tài liệu thì cho em xin. Họ không nói đến số lượng và hiệu ứng này không biến mất khi họ trở về nhà. Sự tăng cường miễn dịch vẫn đo được vào ngày thứ bảy sau chuyến hành trình và vẫn còn một phần vào ngày thứ ba mươi sau cuộc đi tắm rừng. Chỉ hai giờ mỗi ngày trong rừng đã nâng cấp hệ miễn dịch suốt cả tháng. Viết đến đây thì nhớ đến câu chuyện của một người gốc Hy Lạp, di dân qua Hoa Kỳ rồi khi bị bệnh ung thư, ông ta muốn về quê cha đất tổ để chết. Vấn đề là 20 năm sau, ông ta vẫn sống nhăn răng, họ cho biết nhờ ông ta về xứ nên ăn uống rau quả lại bình thường và có vườn để chăm sóc, hoạt động trong thiên nhiên. Có thể nhờ làm vườn, sống ở thiên nhiên khiến hệ miễn nhiễm của ông ta gia tăng, giúp giảm các tế bào ung thư như thí nghiệm bên Nhật Bản cho thấy. Chỉ có thử mới biết có hợp với trường hợp của mỗi cá nhân vì căng cơ khác nhau.

Một năm sau, giáo sư Li thực hiện thí nghiệm tương tự với phụ nữ và thu được kết quả gần như giống hệt. Sau đó ông thử với một nhóm đối chứng, thay vì vào rừng thì đi du lịch 3 ngày trong thành phố với cùng mức độ đi bộ, cùng chất lượng khách sạn và chế độ ăn uống. Kết quả các cuộc thử máu của nhóm đi chơi ở thành phố không có bất kỳ thay đổi đáng kể nào về hoạt động của tế bào miễn dịch nên họ kết luận chính khu rừng tạo ra tác động, không phải kỳ nghỉ hè. Nghỉ hè, chúng ta ăn uống như điên, chạy đôn chạy đáo, tìm xe, cái này chụp hình chỗ nọ. Uống rượu này nọ. Mình đã đi du lịch khá nhiều nhưng chỉ năm ngoái khi mình đi bộ tại Ý Đại Lợi 375 cây số thì mới thấy nhẹ nhàng chớ còn thường đi viếng các thành phố, là muốn đến chỗ này chỗ kia, viếng viện bảo tàng, xem nhạc nước, …, gặp thân hữu, ăn uống đủ trò nhất là đi du thuyền, xuống hải cảng là chạy như điên tỏng mấy tiếng đồng hồ rồi hối hả chạy về hải cảng, cả trễ tàu ra khơi, lên tàu ăn như điên nên chắc mình sẽ không đi du thuyền nữa.

Sự việc này được xác định là do các phân tử trong không khí gọi là phytoncides. Cây cối tạo ra các hợp chất này để tự vệ trước côn trùng, vi khuẩn và nấm. Các cây như thông, tuyết tùng, sồi và bách tiết ra chúng với lượng lớn, đặc biệt trong thời tiết ấm và sau mưa. Hồi nhỏ học vạn vật thì nghe thầy cô nói là ban ngày, cây thả oxygen và hút Gas Carbonique vào. Nay thì được biết thêm không khí là không đơn giản như hồi nhỏ học.

Cách thửo trước khi đi ngủ để ngủ an giấc, ít bị cortisol tăng

Khi đi trong rừng, người ta hít các phân tử này vào phổi và hấp thụ qua da. Khi vào cơ thể, chúng dường như trực tiếp kích thích sự sản xuất và hoạt động của các tế bào miễn dịch mà giáo sư Li đo lường trong phòng thí nghiệm. Năm ngoái, khi mình đi bộ một mình 375 km tại Ý Đại Lợi, thì cảm thấy rất lạ, tuy đường dài nhưng không mệt lại cảm thấy phấn chấn thêm, sau một ngày băng rừng lội suối. Ngoài ra mỗi tuần khi tập leo núi ở Đỉnh Baldy miền Nam Cali, tuần 2 lần, rồi lên 3, 4, 5 lần. Năm nay không leo núi, nên vợ mình thấy cũng xuống sắc lắm. Nay thì tối hai vợ chồng đi bộ 2 dặm. Nhưng không bằng leo núi có cây cối um tùm. Mình thích nhất là con đường mòn Baden Powell, có rất nhiều cây hay khu rừng có mấy cây cao gần Yosemite.

Theo dữ liệu của giáo sư Li, khoảng 50% lợi ích sức khỏe của việc đi bộ trong rừng đến từ chính thành phần hóa học của không khí. Nửa còn lại đến từ tác động của rừng lên hệ thần kinh. Đây là lúc câu chuyện không còn chỉ là miễn dịch mà trở thành vấn đề về xả stress.

Một nhóm nghiên cứu Nhật Bản khác đã đo cortisol, hormone stress chính của cơ thể ở 84 người tham gia tại 35 khu rừng khác nhau. Họ lấy mẫu trước và sau khi đi bộ 30 phút trong rừng, rồi so sánh với việc đi bộ tương tự trong môi trường đô thị. Kết quả cho thấy mức cortisol của những người đi rừng thấp hơn đáng kể so với những người đi trong thành phố. Nhịp tim và huyết áp của họ cũng thấp hơn. Hoạt động của hệ thần kinh đối giao cảm, hệ chịu trách nhiệm nghỉ ngơi và phục hồi tăng lên. Trong khi đó, hoạt động của hệ thần kinh giao cảm, hệ kích hoạt phản ứng chống lại hay bỏ qua giảm xuống. Mình nhớ doạ ở Paris, vào mùa thu, có anh bạn hay rủ về vùng Saint-Sever, Calvados để đi săn với bố anh ta. Mình thì không săn bắn nhưng đi theo họ săn mấy con chim phaisant. Khu rừng này không nhớ mấy trăm mẩu, của ông bà nội anh ta thì cảm thấy rất bình an. Toàn là rừng và rừng, lá vàng rơi như tây khóc mùa thu lá bay.

Sau đó, một nhà nghiên cứu tại Đại học Michigan tên Mary Carol Hunter thực hiện phiên bản thí nghiệm chặt chẽ nhất. Bà yêu cầu người tham gia “uống thuốc thiên nhiên”, (vào rừng) ba lần mỗi tuần trong tám tuần. Họ được tự chọn thời gian, địa điểm và thời lượng, miễn là ở ngoài trời, vào ban ngày, không dùng điện thoại, không trò chuyện và không vận động mạnh. Họ gửi mẫu nước bọt trước và sau mỗi lần để đo cortisol chính xác và loại trừ sự giảm tự nhiên trong ngày.

Kết quả cho thấy lượng cortisol giảm 21,3% mỗi giờ khi ở trong thiên nhiên, với hiệu quả lớn nhất xảy ra trong khoảng từ phút thứ 20 đến 30. Sau đó cortisol vẫn giảm nhưng chậm hơn. Liều tối thiểu để có hiệu quả rõ rệt chỉ là 20 phút ở ngoài trời, trong môi trường giống thiên nhiên. Tương tự người ta cũng khuyên nên tắm nắng mỗi ngày ít nhất 20 phút. Lý do là khi ánh nắng chạm làn da, phải đợi 20 phút sau thì cơ thể mới tạo được sinh tố D, giúp tạo calcium cho xương cốt. 

Vấn đề là ngày nay, thiên hạ bị định hướng bởi các công ty dược phẩm, lo sợ bị ung thư da nên không dám tắm nắng. Ra đường là họ bôi kem chống nắng. Người ta khuyên là tuỳ làn da, như da trắng thì chỉ phơi độ 20 phút còn da đen thì lâu hơn được. Có chị bạn bác sĩ giải thích vấn nạn là về già, các người lớn tuổi ở các vùng phiá bắc, quanh năm mùa đông nên họ ít ra nắng, nên thiếu sinh tố D. Còn Cali thì quanh năm có nắng nhưng thiên hạ ra đường lại sợ ăn nắng nên trét kem chống nắng nên không có ánh nắng mặt trời xuyên qua da để giúp tạo nên sinh tố D, cần thiết cho xương cốt nên về già xương cốt mềm, dễ bị té ngã khi đi bộ vì xương yếu khiến mất thân bằng. 

Có ông hàng xóm mỹ, bị ngã, gãy xương chậu và ống quyển phải đưa vào bệnh viện nhưng bác sĩ chưa cho mỗ. Từ ngày ông ta lọc thận, chỉ loanh quanh trong nhà nên thiếu ánh mặt trời. Dữ liệu cho biết là 75% người 65 tuổi trở lên, chết vì ngã. Té xuống có thể bị chấn thương sọ não, có thể gãy xương chậu thì khó lành vì lớn tuổi, xương mềm. Nằm dài trên giường thì không cử động cũng khó khăn.

Điều này không có nghĩa thiên nhiên thay thế được liệu pháp tâm lý hay thuốc men khi cần thiết. Hai thứ đó điều trị những vấn đề khác nhau, và chính ông Li cũng nhấn mạnh rằng “tắm rừng” là phương pháp hổ trợ, không phải thay thế điều trị y khoa.

Nhưng nghiên cứu đã xác nhận là cơ thể con người có phản ứng sinh lý khi ở giữa cây cối, tác động lên chính những hệ sinh học mà y học hiện đại đang cố gắng điều chỉnh bằng thuốc và quá trình điều trị và phản ứng này nhanh, đo được, và miễn phí.

Phần kỳ lạ nhất trong công trình nghiên cứu của giáo sư Li là điều ông thường nhắc lại: con người hiện đại dành hơn 90% thời gian sinh hoạt ở trong nhà hay sở làm. Cortisol luôn ở mức độ cao. Tế bào miễn dịch hoạt động chậm chạp. Cortisol cao có nguy cơ tăng lượng đường trong máu. Mình mới đọc tài liệu, họ giải thích bị thức giấc vào buổi sáng độ 3 giờ sáng không phải vì mắc tè, lý do chính là cortisol lên cao. Họ cho biết cortisol lên cao đến 9 giờ sáng, do đó họ khuyên không nên ăn sáng trước 9 giờ sáng.

Hệ thần kinh đối giao cảm hiếm khi có cơ hội hoạt động. Một hệ thống sinh học được hình thành qua hàng triệu năm sống dưới tán cây giờ đây phải vận hành trong những chiếc hộp bằng tường thạch cao và màn hình. Thêm không khí không được trong lành vì máy điều hoà không khí. Như lên xe hơi, trời nóng mở máy lạnh, họ khuyên mở cửa sổ mấy phút đầu trước khi mở máy điều hoà bắt đầu hoạt động. Lý do là trời nóng các chất hoá học của các thiết kế trong xe bị nóng khi chúng ta hít vào không tốt. Thêm chất Freon, làm lạnh lúc đầu tiên vì đọng lại trước khi tắt máy lần trước, có thể gây độc hại khi hít vào.

Mình cảm nhận từ ngày mua cái vườn, đi bộ chặt cây, hay làm các công việc khác ở vườn. Vườn lại toàn là dốc cao nên đi rất chậm, trung bình mỗi ngày là 4 dặm như ứng dụng Pedometer cho biết từ ngày 22 tháng 9 năm 2016 đến hôm nay, mình đã đi bộ được 21,770,342 bước chân hay 8,939 dặm đường.

Tình cờ mới khám phá ra ứng dụng đã ghi lại từ ngày mua IPhone đến giờ, cho biết mình đã đi bộ 8,939 dặm gần 10 năm nay

Nhớ ngày đầu tiên vào viếng cái vườn khi họ kêu bán. Từ thành phố, bổng nhiên vào đây với 1,200 cây bơ, mình cảm thấy có cái gì lạ lắm khó tả. Hơi thở chậm lại, trời nóng nhưng đứng dưới mấy cây bơ thấy mát hơn rất nhiều, nhìn ánh sáng mặt trời xuyên qua các nhánh cây, nghe tiếng chim hót, mình cảm thấy an bình. Có cái gì hôi thúc mình phải mua. Rồi sau này bỏ ý định xây nhà bán nên mình định bán cho mấy người muốn mua. Nhưng có lẻ trời bắt mình giữ cái vườn để phục hồi sức khoẻ cho mình. Làm vườn giúp mình khoẻ mạnh vì lao động chân tay. Đó là may mắn của cuộc đời. Có lẻ ơn trên đã xui khiến thiên hạ kêu mình để bán cái vườn cho mình.

Do đó mình muốn chia sẻ cảm giác an bình cho thân hữu nên lâu lâu có người muốn đến thăm vườn thì mình nhất trí. Ai ngờ khi họ đến vườn thì stress của họ càng gia tăng vì chỉ muốn đi tìm đi kiếm bơ để hái. Chả ai đến để đi bộ dưới các làn cây, hít thở không khí trong lành. Hình như vài người bạn của vợ mình, có hái bơ nhưng cũng đem theo đàn để trải chiếu ăn uống rồi hát hò.

Độc nhất có một anh, không biết từ đâu xuất hiện rồi hỏi mình có cần gì giúp không. Cứ mỗi tuần anh ta dành mấy tiếng đến phụ mình. Như mua mấy cái tag có số để đóng trên mỗi cây để làm dấu, tính bao nhiêu cây ở mỗi khu vực. Anh ta về hưu nhưng khoẻ lắm, đi rừng leo núi mỗi tuần. Lâu lâu lại nghe anh ta vác lều lên các công viên ở 1 tuần. Rồi khi mùa xuân đến, anh ta theo phụ các nhóm bảo vệ rừng, như sửa chửa lại các con đường mòn bị tuyết tan phá hư để thiên hạ có thể leo núi không nguy hiểm vì đường trơn trợt. Có lẻ sống như anh ta là phải đạo khi về vườn như người xưa hay nói khi hưu trí thì nên làm vườn cho có sức khoẻ.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn 

Con sãi lại quét lá đa

Con thầy chùa quét lá đa

Vào thập niên 1920, một nhà tâm lý học của đại học Stanford đã thành lập một chương trình nghiên cứu, theo dõi những đứa trẻ thiên tài trong suốt 50 năm. Tác giả cuốn sách “Blink” Malcolm Gladwell đã phân tích những gì ông phát hiện về thử nghiệm cuả viện đại học Standford như sau:

Con nhà giàu → thành công. 

Con nhà nghèo → thất bại.

https://en.wikipedia.org/wiki/Lewis_Terman

Không phải chỉ ở mức trung bình mà là thất bại thực sự. Những người có IQ thiên tài nhưng cuối cùng không tạo ra thành tựu đáng kể nào trong cuộc đời. Ông Gladwell từng nói chuyện 60 phút tại Microsoft để giải thích vì sao chúng ta đang hiểu sai về các yếu tố đưa đến thành công. Ai buồn đời thì xem đường dẫn sau đây:

https://youtu.be/EcMKLwVlpJk?is=zyp7ezu6NiOaU5WU

Nhà tâm lý học của đại học Stanford, giáo sư Lewis Terman. Ông đã cho 250,000 học sinh California làm bài kiểm tra IQ. Ông chọn ra nhóm đứng đầu 0,1%, những đứa trẻ có IQ từ 140 trở lên. Giả thuyết khởi đầu của ông rất đơn giản: những đứa trẻ này sẽ trở thành các nhà lãnh đạo trong học thuật, công nghiệp và chính trị trong tương lai. Kiểu các hạt giống đỏ của Liên Sô từng làm. Ông theo dõi họ trong nhiều thập niên. Kết quả chia thành ba nhóm:

• 15% đứng đầu đạt được danh tiếng và thành tựu nổi bật.
• Nhóm ở giữa có cuộc sống nghề nghiệp tương đối thành công, ở mức trung bình khá.
• Còn nhóm cuối cùng? Theo hầu hết mọi tiêu chuẩn, họ là những người thất bại mà người Mỹ hay gọi Losers. Họ không cho biết tỷ lệ của hai khối này.

Sự khác biệt không nằm ở tính cách, không nằm ở thói quen, không nằm ở đạo đức lao động mà rất đơn giản: Những thiên tài thành công xuất thân từ gia đình giàu có trong khi những thiên tài thất bại đa số xuất thân từ gia đình nghèo khó. Nghèo đói là một rào cản mạnh đến mức nó có thể biến một bộ não hiếm có trong hàng tỷ người thành một cuộc đời tầm thường, thậm chí dưới mức trung bình.

Mình lấy thí dụ: khi xưa mình có làm việc cho công ty của ông I.M. Pei, ông ta rất giỏi và thành công, nổi tiếng trên thế giới. Bố ông ta là chủ tịch ngân hàng quốc gia của Trung Hoà nên được du học. Sau khi đảng cộng sản dưới sự lãnh đạo của Mao trạch Đông cướp chính quyền thì ông bố di tản sang Hoa Kỳ với tài sản. Ông ta đầu tư nên quen khá nhiều người Mỹ giàu có và nổi tiếng nên giúp ông ta giỏi được khách hàng.

Khi mình đi học, đa số bạn đồng môn ngành kiến trúc đều con nhà giàu, nên sau khi ra trường có công ăn việc làm nhờ bố mẹ quen biết, gửi gấm cho các công ty kiến trúc hay tự mở công ty riêng vì có khách hàng từ hệ thống quen biết của bố mẹ. Mình thì doạ đó kiếm việc khó nên phải bò đi kiếm ăn ở nước khác như Thuỵ sĩ, Anh quốc. Như dạo mình làm việc ở công ty I.M. Pei, có cô bạn đồng nghiệp, mới ra trường, con gái của ông kiến trúc sư Mossad Safdie, người thiết kế 3 tòa nhà cao, Marina Bay Sands ở Tân Gia Ba, chỉ một cú điện thoại là cô ta được nhận ngay. Cô ta kể cho mình vì muốn làm việc ở New York, sau này cô ta về làm với bố. 

Còn không thì những người giỏi về chính trị, tham gia các đảng phái để tạo dựng một hệ thống quen biết. Sau này thân hữu nhờ mình nói chuyện về ngành kiến trúc cho con em họ thì mình hỏi bố mẹ cháu có giàu có không. Nếu không thì bỏ mộng làm kiến trúc sư vì chỉ làm thợ vẽ cho mấy ông chủ. Do đó mình bỏ nghề kiến trúc khi phát hiện ra sự thật. Đúng hơn là mình học kiến trúc vì nghĩ mai sau về Việt Nam, nhưng cuộc đời và chính trị đã đưa mình định cư luôn tại hải ngoại. Bỏ kiến trúc trồng bơ.

Có lẻ họ nhìn kết quả của những thử nghiệm này và sinh ra chủ nghĩa DEI để giúp mọi trẻ em, khác màu da, người lớn tuổi hay bị khuyết tật được nhiều điệu kiện để thành công như các học sinh thiểu số như gốc la-tinh, da đen được ưu tiên vào đại học trong khi học sinh gốc da vàng tuy là thiểu số, ít hơn gốc La-tinh và da đen, bị loại ngày vòng gửi xe vì họ nói học sinh á-đông học giỏi rồi. Để dành chỗ cho các người dốt hay kém may mắn hơn vì không phải da vàng hay da trắng.

Có một khái niệm gọi là “tỷ lệ hiện thực hóa tiềm năng” (capitalization rate) đặt ra một câu hỏi đơn giản: Trong số những người có khả năng làm được một điều gì đó, có bao nhiêu phần trăm thực sự làm được điều đó?

Ở khu vực trong thành phố Memphis, chỉ 1 trong 6 học sinh nhận được học bổng thể thao thực sự vào đại học. Nếu tỷ lệ hiện thực hóa tiềm năng trong thể thao ở đây chỉ là 16%, tưởng tượng tỷ lệ đó thấp đến mức nào trong các lĩnh vực khác. Nhưng còn điều kỳ lạ hơn, xem ngày sinh của đội khúc côn cầu trẻ Cộng hòa Séc năm 2007: 12 sinh tháng 1, 24 sinh tháng 2 và 26 sinh tháng 3…

11 trong số 20 cầu thủ sinh vào tháng 1, 2 hoặc 3. Điều này không chỉ xảy ra ở nước Séc. Hầu như mọi đội khúc côn cầu hàng đầu thế giới đều có mô hình tương tự. Các đội túc cầu hạng nhất cũng vậy. Tại sao? Vì ngày giới hạn độ tuổi cho các giải trẻ là 1 tháng 1. Khi lên 10 tuổi, một đứa trẻ sinh tháng 1 trưởng thành hơn gần 10 tháng so với một đứa trẻ sinh tháng 10. Điều đó có thể tương đương:

• Cao hơn 7–10 cm.
• Khỏe hơn.
• Phối hợp vận động tốt hơn.

Người lớn nhìn vào nhóm trẻ 10 tuổi, chọn ra những đứa “giỏi nhất”, cho chúng huấn luyện đặc biệt, tập luyện nhiều hơn và thi đấu nhiều hơn. Người ta nghĩ mình đang chọn tài năng. Thực ra chúng ta đang chọn những đứa trẻ lớn tuổi nhất trong nhóm. Sau đó, chúng ta trao cho chúng nhiều cơ hội hơn. Mười năm sau, chúng thực sự trở thành những người giỏi nhất. Đó là một lời tiên tri tự hoàn thành. Tỷ lệ hiện thực hóa tài năng khúc côn cầu của những đứa trẻ sinh vào nửa cuối năm gần như bằng không. Chúng ta đang bỏ phí một nửa nguồn tài năng tiềm năng chỉ vì một ngày, tháng mà chúng ta tự chọn trên tờ lịch. Những đứa trẻ nhỏ tuổi nhất trong lớp học có khả năng vào đại học thấp hơn 11%. 11% tiềm năng con người bị lãng phí chỉ vì cách chúng ta tổ chức trường học mà không tính đến mức độ trưởng thành sinh học.

Mình có kể vụ học sinh nam và nữ học chung khiến con trai thường não bộ chậm phát triển như nữ sinh. Mình nhớ học tiểu học trong lớp đa số là mấy cô học giỏi nhất ngoại trừ Trần Trọng Ân. Chỉ lên trung học thì mới bắt đầu ngang bằng nhất là đại học. 

Hôm trước, ở hội Toastmaster có mấy người lớn tuổi than phiền ngày nay, cháu của họ, chơi thể thao chả giỏi gì cả mà vẫn được phần thưởng, tượng đủ trò do bố mẹ mua đóng góp, khác với khi xưa. Lý do là mấy thập niên trước, tại học đường Hoa Kỳ, họ nghĩ phải cổ động các trẻ em để chúng cảm thấy hãnh diện để trở thành xuất chúng. Cho nên phần thưởng cuối mùa xem như chả có gì để khích lệ trẻ em học hành, hay chơi thể thao cho giỏi. Học không đủ điểm cũng được trao bằng tốt nghiệp trung học vì sợ bị bố mẹ học sinh thưa kiện. Chán Mớ Đời 

Mình nhớ hồi mấy đứa con còn nhỏ, muốn vào đại học cần phải có những sinh hoạt ngoại khoá như chơi nhạc, thể thao, hướng đạo nên mình cho chúng chơi thể thao, hy vọng được học bổng ở đại học. Sau này con mình bơi khá khá lúc bé, đứng đầu độ ở địa vị 10 vùng này nhưng sau khi quen với ông Bruce Furniss, có con bơi chung đội, ông này đoạt huy chương vàng thế vận hội cự ly 200 mét. Ông ta nói là vô đại học chỉ bơi cho đại học nên sinh viên chỉ học mấy môn dễ vì tập luyện ngày 4 tiếng đồng hồ, mà muốn đi thế vận hội thì chỉ họ tuyển 2 người cho mỗi môn bơi trong số 400,000 đứa trẻ tại Hoa Kỳ. Nếu bỏ 4 năm đại học mà cuối cùng không được gì cả thì về sau cũng chả có nghề gì cả ngoài đi huấn luyện trẻ em khác. Thậm chí đoạt huy chương vàng như ông cũng đi bán địa ốc. Chán Mớ Đời ở Hoa Kỳ chỉ chơi mấy môn được ưa chuộng nhất mới có tiền như bóng chuỳ, Football,.. còn bơi lội thì quên đi.

Giờ đến toán học. Học sinh châu Á thường vượt trội đáng kể so với học sinh phương Tây trong môn toán. Khoảng cách này lớn và ổn định qua nhiều thập kỷ. Một số người cho rằng đó là do di truyền. Ông Gladwell cho rằng không phải mà là do thái độ. Khi học sinh châu Á gặp một bài toán khó, các học sinh tin rằng nỗ lực sẽ giải quyết được vấn đề. Khi nhiều học sinh phương Tây gặp một bài toán khó, các em thường nghĩ: mình hoặc có năng khiếu toán học, hoặc không.

Bằng chứng là các bài kiểm tra toán quốc tế thường đi kèm một bảng khảo sát dài khoảng 120 câu hỏi về:

• Thói quen học tập
• Sự hỗ trợ của cha mẹ. Cái này thì mình có dính phải. Bố mẹ mình không được đi học khi xưa, lại cho mình đi học trường Tây nên không thể nào phụ giúp mình làm bài tập hay xem xét bài vỡ. Do đó phải trả tiền cho mấy người dạy kèm hè,.. sau này có con mình theo dõi chúng nên chúng học tập khá hơn mình khi xưa. Vì người dạy kèm đâu để ý nhiều lắm. Họ có nhiều học sinh khác lướp nên chỉ cho bài tập rồi họ ngồi vui vẻ đập ruồi.
• Thái độ học tập

Bảng khảo sát dài đến mức nhiều học sinh không hoàn thành nổi. Một nhà nghiên cứu tên là Erling Boe đã xếp hạng các quốc gia theo tỷ lệ học sinh hoàn thành bảng khảo sát này. Sau đó ông so sánh với bảng xếp hạng thành tích toán học. Hệ số tương quan là 0,98. Một con số cực kỳ cao trong khoa học xã hội. Ý tưởng là: Nếu muốn biết một quốc gia giỏi toán đến mức nào, có khi bạn chẳng cần hỏi câu toán nào cả. Chỉ cần xem học sinh của họ có thể ngồi tập trung vào một nhiệm vụ trong thời gian dài hay không. Nếu làm được, khả năng cao họ cũng giỏi toán. Năm nay học sinh mỹ đoạt giải toán trên thế giới, xem hình thì chỉ toàn là học gốc sinh á-đông.

Mình nhận thấy phụ huynh người Mỹ cổ động con cháu chơi thể thao nhiều hơn vì dễ kiếm tiền, nổi tiếng, giàu có. Phụ huynh ở trường là điên đầu với các môn thể thao mà con mình chơi, thậm chí đánh nhau trên sân cỏ.

Tại sao các nền văn hóa Đông Á lại có thái độ khác với nền văn hoá tây phương. Lý thuyết của cuốn sách của ông Gladwell: Nền văn minh lúa nước. Tổ tiên người Anh thời Trung cổ làm việc khoảng 1,000 giờ mỗi năm từ bình minh đến trưa, 5 ngày mỗi tuần, nghỉ mùa đông. Có nhiều ngày lễ trong khi đó, một nông dân trồng lúa ở miền Nam Trung Quốc hoặc Nhật Bản có thể làm việc tới 3.000 giờ mỗi năm. Trồng lúa không chỉ vất vả hơn trồng lúa mì. Nó tạo ra một mối quan hệ hoàn toàn khác với lao động. Có câu tục ngữ Trung Hoa: “Người làm việc từ sáng đến tối suốt 360 ngày trong năm sẽ không bị đói.” Tinh thần ấy được truyền qua nhiều thế hệ. Khi con cháu họ ngồi giải một bài toán vi tích phân, di sản về sự kiên trì ấy vẫn còn đó. Ngày nay chúng ta vẫn thấy người Nhật, người Tàu, Nam Hàn,.. làm việc như điên mà họ gọi 9-9-6. Nghĩa là làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần.

Bác nào buồn đời mua cuốn này đọc cho vui.

Ở Kenya có khoảng một triệu nam sinh từ 10 đến 17 tuổi chạy bộ từ 16–19 km mỗi ngày. Ở Hoa Kỳ, con số tương tự có lẽ chỉ khoảng 5.000 vì môn chạy bộ ít được yêu thích trong trường. Tỷ lệ hiện thực hóa tiềm năng chạy đường dài ở Mỹ dưới 1%. Ở Kenya có thể lên tới 95%. Sự khác biệt không nhất thiết nằm ở gen, mà nằm ở những gì nền văn hóa coi trọng và đầu tư sự chú ý vào. Hồi mình mới qua Tây, người Mỹ đánh quần vợt đoạt nhiều giải quốc tế như Jimmy Connors, John McCanroe, ông gì họ Arthur Ash, người da đen,… lý do là họ được đào tạo trong các trường huấn luyện tại Hoa Kỳ từ bé. Vì có cô bạn người Mỹ từ bé đã được gia đình có tiền gửi vào các tường huấn luyện này nên đánh tennis khá nhưng sau bị thương nên bỏ nghề. Nhưng rồi từ từ các người ngoại quốc có tiền, như người Nga, Á Căn Đình,.. cho con qua mỹ tập thì từ từ họ chiếm hết các giải quần vợt. Các tay bơi lội ngoại quốc đa số đều được các đại học Hoa Kỳ huấn luyện,… cô Ánh Viên của Hà Nội cũng qua Mỹ học tập để được huấn luyện đúng bài bản.

Mình đọc một tài liệu lý giải lý do người Na-Uy tuy dân ít mà lại đoạt nhiều huy chương vàng thế vận hội mùa đông. Lý do là xứ này có nhiều tuyết, văn hoá của họ không ở trong nhà mà ra thiên nhiên nên từ bé đã được huấn luyện chơi thể thao ngoài trời dù trời lạnh. Văn hoá đó đã khiến họ thi đấu thể thao mùa đông rất giỏi. Tương tự xứ Hoà-Lan có nhiều kênh nước và bằng phẳng nên vào mùa đông các con kênh bị đóng băng, nên dân họ ra đường và chơi trượt băng trên các con kênh nên họ rất giỏi và chiếm gần hết các huy chương về trượt băng. Nhưng cũng phải nhờ gia đình khá giả mới có tiền mua giày, áo quần ấm,.. mình cho mấy đứa con bơi vì là môn thể thao rẻ nhất Hoa Kỳ. Còn chơi Ice-hockey hay đua thuyền thì tốn khinh khủng.

Thiên tài chưa đủ, càn có những thức khác như: khoảng 30% doanh nhân Mỹ từng được chẩn đoán mắc chứng khó đọc (dyslexia) nghiêm trọng như mấy ông tỷ phú Richard Branson, Charles Schwab, John Chambers gặp khó khăn đáng kể trong việc đọc. Điều này không hẳn là ngẫu nhiên. Theo Gladwell, tinh thần doanh nhân của họ phần nào được hình thành từ chính khó khăn đó. Nếu từ nhỏ họ không đọc và viết dễ dàng như người khác, họ buộc phải:

• Học cách giao việc.
• Học cách giao tiếp bằng lời nói.
• Học cách giải quyết vấn đề.
• Học cách lãnh đạo.

80% doanh nhân mắc chứng khó đọc từng là đội trưởng đội thể thao ở trường trung học. Ở nhóm không mắc chứng khó đọc, tỷ lệ chỉ khoảng 30%. Khi bước vào đời, họ đã luyện tập suốt nhiều năm bốn kỹ năng cốt lõi của doanh nhân:

• Giao việc, uỷ nhiệm cho người khác
• Giao tiếp
• Giải quyết vấn đề
• Lãnh đạo

Nhiều người trong số họ không xem chứng khó đọc là trở ngại. Họ xem đó là lý do khiến họ thành công, một bất lợi đã được chuyển hóa thành lợi thế.

Điều ông Gladwell muốn chúng ta hiểu: Khi nhìn thấy sự khác biệt về thành công, chúng ta thường mặc định rằng nguyên nhân là do sự khác biệt về năng lực.” Nhưng chúng ta thường quên:

• Nghèo đói có thể bóp nghẹt tài năng. Mình nhớ Lua Viet Organization có tặng học bổng cho sinh viên nghèo, nhiều người được học bổng đã tốt nghiệp, có người tốt nghiệp y khoa. Nếu không có học bổng giúp đỡ thì chúng ta đã mất đi những người hữu dụng giúp đỡ cộng đồng.
• Môi trường có thể giới hạn tiềm năng. Khi sống trong một môi trường bị trù dập vì lý lịch thì khó mà tiến thân được điển hình ông giáo sư Montagnier, đoạt giải Nobel về y khoa, nhờ phát hiện ra HIV để có thể chữa trị nhưng sau đó ông ta khám phá ra điện giải về tế bào thì hội đồng y khoa Pháp cấm và bị trù dập nên phải chạy qua Trung Cộng để nghiên cứu thêm.
• Thái độ và văn hóa có thể quyết định kết quả.
• Những quy tắc tưởng như vô hại của xã hội có thể loại bỏ rất nhiều người tài.

Chúng ta thích tin rằng xã hội trọng dụng nhân tài hoàn toàn công bằng nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều. Lập luận về “tỷ lệ hiện thực hóa tiềm năng” mang lại một góc nhìn đầy hy vọng: Khi một nhóm người đang gặp khó khăn, đừng vội kết luận rằng họ kém năng lực.”

Rất nhiều vấn đề tưởng như do bẩm sinh hay di truyền thực chất chỉ là những tiềm năng chưa được khai thác đúng cách và điều đó có nghĩa là chúng ta hoàn toàn có thể thay đổi kết quả của con người, nếu chúng ta biết chú ý và tạo ra cơ hội phù hợp. Có nhiều người kể ở Việt Nam chả để ý, học cực dốt rồi khi sang được Hoa Kỳ, hay âu châu, bổng nhiên họ học khá lên, tốt nghiệp trường kỹ sư, y khoa đủ trò. Thiên tài là bẩm sinh nhưng thành tựu hay không còn phải dựa vào hoàn cản, môi trường. Có tài mà cha mẹ nghèo thì cuối cùng cũng làm công cho thiên hạ hay cuốc đất đến già.

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn