Xã hội mạng ngày nay

 

Xã hội mạng được toàn cầu thế giới

Mấy người trong nhóm thành lập trang nhà cựu học sinh trường Văn Học Đà Lạt khi xưa đang dự định tổ chức một cuộc hội ngộ cựu học sinh Văn Học qua Zoom vì nay ai cũng đã già khó gặp nhau tại Đà Lạt hay Hoa Kỳ như thập niên trước. Mới khám phá ra có nhiều người bạn học khi xưa không sử dụng mạng xã hội. Họ sử dụng điện thoại cầm tay để gọi điện thoại nhau chớ mấy vụ mạng xã hội hay zoom ziết thậm chí i-meo cũng ì tờ. Mình có anh bạn thân ở Hoa Kỳ cũng chả có Facebook gì cả. Khi mới tìm lại nhau, mình kêu anh ta thành lập facebook rồi vào các nhóm của Yersin xưa nhưng anh ta kêu mệt quá phải học hỏi thêm nên chỉ nhắn tin mình. Rồi nhờ mình chuyển lại cho mấy tên bạn một thời.

Mình để ý từ khi ông Elon Musk mua mạng xã hội X thì các mạng xã hội mình dùng như Facebook bớt kiểm duyệt như trước kia trong thời gian dưới chính quyền của tổng thống Biden. Nhớ dạo đó mình bị chặn bởi Facebook rất nhiều, có nhiều lần bị cấm cả mấy tuần. Chán Mớ Đời 

Mình để ý ngày nay, các mạng xã hội tự động chuyển ngữ cho mình. Mình hay tham gia các nhóm bên tây, bên Ý Đại Lợi, bên Tây Ban Nha,… vấn đề là nhiều khi họ chuyển ngữ tiếng Việt, tiếng tây, tiếng Ý Đại Lợi,… khiến nhiều khi chả biết mình đang ở đâu. Tất cả các phương tiện truyền thông trong lịch sử đều gắn liền với một nền văn hóa, một ngôn ngữ, một bong bóng địa lý. Le Monde nói chuyện với người Pháp. NYT nói chuyện với người Mỹ. NHK nói chuyện với người Nhật. Mỗi phương tiện lọc thực tế qua lăng kính văn hóa địa phương của mình. Nhưng ngày nay, một người ở Hoa Kỳ như mình có thể mua báo NHK của Nhật Bản để hiểu thêm về á châu. Điển hình là khi mình đi âu châu, hôm nay thì mở mạng xã hội ở La Mã thì bao nhiêu đều hiện ra tiếng ý, rồi ngày mốt qua Pháp thì mở mạng xã hội thì lòi ra chữ pháp. Hôm trước đi Panama thì chữ Tây Ban Nha hiện ra khi mở mạng xã hội thì biết mình ở vùng nói tiếng Tây Ban Nha. Chơi nhớ dạo đi Thổ Nhĩ Kỳ thì hiện ra chữ Thổ Nhĩ Kỳ hay qua Tajikistan thì tiếng gif hiện ra, sợ nhất là khi sang nước georgia thì chữ của xứ này rất lạ.

X đang trở thành phương tiện truyền thông đầu tiên của nhân loại. Không phải của một quốc gia. Mà của cả loài người. Mình đang chứng kiến điều đó từng ngày. Bài đăng bằng tiếng Pháp của một ông tây được người Nhật retweet, người Brazil trả lời, người Mỹ trích dẫn. Những cuộc trò chuyện mà cách đây 5 năm không thể nào xảy ra. Một người theo chủ nghĩa tự do Pháp tranh luận với một kỹ sư Tokyo và một doanh nhân mễ tây cơ ngay dưới cùng một tweet. Không cần biên tập viên dịch. Được dịch tức thì bởi AI, chỉ với một cú click, thậm chí tự động. Những bong bóng lọc văn hóa đang vỡ tung. Một mạng xã hội hiệp chủng quốc.

Còn nếu mình vào Facebook thì chỉ liên lạc với các nhóm tiếng Việt thì người Việt khắp năm châu xúm lại còm bú xua la mua. Mình có bờ lốc mực tím sơn đen thì để ý là người Việt từ Hoa Kỳ, Việt Nam, âu châu, nhưng thay đổi. Như tuần này sau Hoa Kỳ thì Đức quốc nơi đọc bài của mình nhiều nhất. Trung Cộng cũng nhiều, nhưng điểm lạ là Tân Gia Ba lại có nhiều người đọc nên khó hiểu. Không biết lý do vượt tường lửa hay sao nhưng lại có Ấn Độ khá đông. Còn Trung Cộng thì mình nghe nói đó là công an.

Và chúng ta đang đánh giá thấp những hiệu ứng kép của điều này. Khi một ý tưởng có thể vượt qua đại dương chỉ trong 3 giây, khi một lập luận có dẫn chứng đăng ở Paris có thể được kiểm chứng bởi một nhà kinh tế ở Singapore và được khuếch đại bởi một lập trình viên ở Austin trong cùng một giờ, thì chi phí lan truyền của một ý tưởng tốt đang tiến gần về zero. 

Nhiều khi mình thấy một ông tây viết một bài rồi có một ông người nga, một kỳ thủ danh tiếng một thời lên tiếng, phản biện hay dẫn chứng này nọ, rồi một ông xứ Nigeria lên tiếng, rồi một bà nào ở Đài Loan xào lại,.. nên tầm nhìn của bài viết được nhiều người trên thế giới bình luận. Giúp mình học hỏi thêm cách nhìn của những người sống trên thế giới với văn hoá địa phương của họ, giúp mình có cái nhìn rộng hơn thay vì hạn hẹp như trước đây.

Và điều này là thảm họa đối với một loại tác nhân rất cụ thể: những phương tiện truyền thông đã xây dựng mô hình kinh doanh dựa trên độc quyền thông tin địa phương. Những nơi có thể nói bất cứ điều gì về “những gì đang xảy ra ở nơi khác” vì không ai có thể kiểm chứng. Ở Việt Nam thì nhà mình chỉ có máy truyền hình đâu 1, 2 năm trước khi mình đi tây nên cũng không để ý về tin tức trên đài truyền hình, chỉ đọc báo hàng ngày. Phần mình đọc trước tiên không phải là tin tức thời sự mà đọc truyện Kim Dung được dịch hàng ngày. Qua tây thì không có đài truyền hình, chỉ khi sang Hoa Kỳ thì mới mua đài truyền hình khi cưới vợ.

Các đài truyền hình này chiếm độc quyền về tin tức cũng như phim, hay các buổi hoà nhạc, phóng sự. Ngày nay với mạng xã hội thì sự tập trung quyền lực về truyền thông không còn nữa nên sự bùng nổ về thông tin khiến chúng ta phải mất thời gian kiểm chứng có thật hay không. Lúc đầu mình hay bị lầm về mấy cái tin bựa này nhưng nay thì bắt đầu nghi ngờ cần kiểm chứng lại.

Khi một nhà báo Pháp viết rằng “mô hình Mỹ không hiệu quả”, giờ đây có ngay 50 người Mỹ trong phần trả lời kèm theo nguồn. Khi một cây viết xã luận nói “Đan Mạch chứng minh chủ nghĩa xã hội thành công”, liền có người Đan Mạch giải thích rằng Đan Mạch xếp thứ 10 thế giới về tự do kinh tế. Điển hình khi vụ ông trump muốn mua Greenland, thiên hạ lên tiếng chửi bới ý tưởng này thì có một ông xứ Đan Mạch lên tiếng, kêu ý tưởng rất hay vì sẽ giúp trả nợ cho Đan Mạch, vì xứ này tốn tiền hàng năm mà lại chả làm gì được vì không có khả năng khai thác vùng này.

Fact-checking không còn là một bộ phận nữa. Nó trở thành hiệu ứng mạng lưới. Những phương tiện truyền thông trung thực không có gì phải sợ. Những phương tiện đã bán một câu chuyện được bảo vệ bởi sự thiếu hiểu biết địa lý của khán giả sẽ gặp vấn đề tồn vong. Vì chúng ta không thể còn nói dối ở quy mô địa phương khi cả thế giới đang nhìn vào. Như hôm trước, có ông người nga giải thích về người nga, ít dân mà đất đai của họ quá rộng lớn. Ông ta bị bắt đi cải tạo ở Tây Bá Lợi Á, mất 7 ngày đi xe lửa mới đến trại tù. Chính phủ Puchin tuyên truyền về tây phương như thời chiến tranh lạnh mà nay càng tinh vi hơn. Người dân không biết rõ về bên ngoài xứ này.

Có cái hay nhưng bù lại các mạng xã hội cũng là những cỗ máy phun ra hận thù, bài xích, bạo lực, phân biệt chủng tộc, bài Do Thái, kỳ thị đồng tính, kỳ thị người béo… thiên hạ nhảy vào chửi bới đủ trò. Nó là tấm gương phản chiếu xã hội nhưng không có bộ lọc. “Tự do của người này dừng lại nơi tự do của người kia bắt đầu.” Tự do ngôn luận là một quyền nhưng chúng ta không nhất quyết phải nghe họ nói. Nếu thấy nội dung không thể chấp nhận được, chúng ta hoàn toàn có quyền ngắt kết nối hoặc rời bỏ nó. Chán Mớ Đời 

Sơn đen nhưng tâm hồn Sơn trong trắng, nhà Sơn nghèo dang nắng Sơn đen 

Nguyễn Hoàng Sơn